\n\t\t\t\t\t\t

\n\t\t\t\t\t

\n\t\t\t

\n\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/section>\n\t\t\t\t

\n\t\t\t\t\t\t

\n\t\t\t\t\t

\n\t\t\t

\n\t\t\t\t\t\t

\n\t\t\t\t

\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t $\"\"$ \t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t

\n\t\t\t\t

\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t

MARIA <\/strong><\/em>ANTONIEGO MALCZEWSKIEGO. POEMAT W DUCHU TRAGEDII<\/strong><\/h1>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t
\n\t\t\t\t\t\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n\r\n\r\nROZDZIA\u0141 PIERWSZY<\/title>\r\n\r\n<link rel=themeData href=\"Rozdzia\u0142%20I_pliki\/themedata.thmx\">\r\n<link rel=colorSchemeMapping href=\"Rozdzia\u0142%20I_pliki\/colorschememapping.xml\">\r\n\r\n<style>\r\n\r\n<\/style>\r\n\r\n<\/head>\r\n\r\n<body lang=PL style='tab-interval:35.4pt;word-wrap:break-word'>\r\n\r\n<div class=WordSection1>\r\n\r\nROZDZIA\u0141\r\nPIERWSZY<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='font-size:14.0pt;mso-bidi-font-size:12.0pt'><o:p> <\/o:p><\/span><\/b><\/p>\r\n\r\nSplot tragiczny czyli m\u0119ka zbrodniarza <\/p>\r\n\r\n(O kreacji Wojewody)<\/p>\r\n\r\n<o:p> <\/o:p><\/span><\/b><\/p>\r\n\r\n<o:p> <\/o:p><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='font-size:16.0pt;mso-bidi-font-size:12.0pt;line-height:150%'>1<o:p><\/o:p><\/span><\/b><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='font-size:14.0pt;line-height:150%'>Dramat ura\u017conego majestatu<o:p><\/o:p><\/span><\/b><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='font-size:14.0pt;line-height:150%'><o:p> <\/o:p><\/span><\/b><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>Niemal \u201enormatywn\u0105\u201d cech\u0105 biografii\r\nwielu bohater\u00f3w romantycznych s\u0105 wywo\u0142ane nieoczekiwanymi zdarzeniami nag\u0142e\r\np\u0119kni\u0119cia i zwroty, kt\u00f3rych przyczyny tkwi\u0105 w ograniczeniach ludzkiej natury\r\noraz w wymuszonej tym czynnikiem niedoskona\u0142o\u015bci ustanowionych przez ludzi\r\nzasad \u017cycia zbiorowego. Sytuacj\u0119 bohatera w \u015bwiecie, zmienion\u0105\r\npermanentnie dzia\u0142aj\u0105cymi skutkami prze\u017cytej traumy, zaczyna znamionowa\u0107\r\nuwik\u0142anie w jaki\u015b przejmuj\u0105co dramatyczny kontekst egzystencjalny. Prawid\u0142owo\u015b\u0107\r\nt\u0119 \u0142atwo zauwa\u017cy\u0107 w konstrukcji los\u00f3w wszystkich pierwszoplanowych postaci\r\nwyst\u0119puj\u0105cych w Marii<\/i>, niezale\u017cnie od stopnia ich zindywidualizowania\r\noraz wyznaczonych im w ramach fabu\u0142y r\u00f3l i funkcji. Wewn\u0119trzn\u0105 dynamik\u0119\r\nopartego na tych przes\u0142ankach modelu los\u00f3w ludzkich wyczu\u0142 ju\u017c\r\nA. Mickiewicz, kt\u00f3ry w drugim kursie wyk\u0142ad\u00f3w paryskich wyg\u0142osi\u0142 kilka\r\ng\u0142\u0119boko zastanawiaj\u0105cych uwag o bohaterach poematu Malczewskiego: \u201ePowie\u015b\u0107 jego\r\njest prawa \u2013 twierdzi\u0142 profesor-poeta \u2013 wszystkie postacie s\u0105 godne, szlachetne\r\ni pobo\u017cne; niekt\u00f3re s\u0105 ob\u0142\u0105kane pych\u0105, ale dr\u0119czone wyrzutami sumienia\u201d.<a\r\nstyle='mso-endnote-id:edn1' href=\"#_edn1\" name=\"_ednref1\" title=\"\"><span\r\nclass=MsoEndnoteReference><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>1<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a> W\r\nzako\u0144czeniu przytoczonej wypowiedzi mowa oczywi\u015bcie o Wojewodzie, postaci mimo\r\nwszystko tak\u017ce \u201egodnej\u201d.<\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>Gdy w nast\u0119pstwie spowodowanego\r\n\u015blubem Wac\u0142awa z Mari\u0105 napi\u0119cia w relacjach mi\u0119dzyludzkich osobisty i\r\nspo\u0142eczny wymiar to\u017csamo\u015bci Wojewody zostaje poddany ci\u0119\u017ckiej pr\u00f3bie, bo de\r\nfacto<\/i> pozbawia si\u0119 go szansy zachowania pe\u0142ni przywilej\u00f3w zwi\u0105zanych z\r\nzajmowan\u0105 przeze\u0144 pozycj\u0105 w \u015bwiecie, skazuj\u0105c tym samym, przynajmniej w pewnej\r\nmierze, na ontologiczne wyw\u0142aszczenie, co pocz\u0105wszy od najstarszych mit\u00f3w,\r\npoprzez poematy bohaterskie Homera i niekt\u00f3re tragedie greckie epoki klasycznej\r\nby\u0142o zarzewiem ostrych, brzemiennych w skutki, czasem nieprzezwyci\u0119\u017calnych\r\nkonflikt\u00f3w \u2013 gdy zatem, znienacka, podkopany zostaje \u201ekorze\u0144 bytu\u201d pot\u0119\u017cnego\r\nmagnata, wyznacza to pocz\u0105tek uruchamiaj\u0105cego akcj\u0119 procesu przemian (wpierw\r\nzachodz\u0105 one w przestrzeni wn\u0119trza Wojewody), kt\u00f3rego genez\u0119 i kolejne\r\netapy, a\u017c po tragiczny fina\u0142, warto prze\u015bledzi\u0107.<\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>Poczucie niezwyk\u0142ej niemocy<\/i>\r\n(w. 109) w obliczu gro\u017c\u0105cej ha\u0144by domowej i niewyobra\u017calnej osobistej\r\ndegrengolady sta\u0142o si\u0119 dla bohatera do\u015bwiadczeniem \u201egranicznym\u201d w <span\r\nclass=SpellE>jaspersowskim<\/span> tego s\u0142owa znaczeniu.<a style='mso-endnote-id:\r\nedn2' href=\"#_edn2\" name=\"_ednref2\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>2<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a> Takie\r\nprze\u017cycia s\u0105 w\u0142a\u015bciwe postaciom ze \u015bwiata tragedii. Pod naciskiem okoliczno\u015bci\r\nzewn\u0119trznych Wojewoda popad\u0142 w \u201ewielkie zb\u0142\u0105dzenie\u201d (chodzi tu o sens nadany\r\ntemu terminowi przez Arystotelesa), to znaczy, najog\u00f3lniej m\u00f3wi\u0105c, otworzy\u0142 si\u0119\r\nna \u201ez\u0142o konieczne\u201d. Jego postaw\u0119, wyros\u0142\u0105 ze sprzeciwu wobec doznanej krzywdy,\r\nzdeterminowa\u0142a odwetowa intencja godz\u0105ca zar\u00f3wno w cudze \u017cycie i szcz\u0119\u015bcie, jak\r\ni w niego samego. A jednak inicjatora perfidnej zbrodni, kt\u00f3ry w\u0142a\u015bciwie od\r\npocz\u0105tku by\u0142 \u015bwiadomy zgubnych skutk\u00f3w podj\u0119tej decyzji, owego z\u0142oczy\u0144c\u0119 wbrew\r\nw\u0142asnej ch\u0119ci, uchroni\u0142a w oczach Mickiewicza przed ca\u0142kowit\u0105 dyskwalifikacj\u0105\r\nwra\u017cliwo\u015b\u0107 sumienia. O ile\u017c dono\u015bniej pobrzmiewa w tej opinii krytycznej echo\r\nwsp\u00f3\u0142czucia dla zbrodniarza ani\u017celi surowy ton werdyktu nieodwo\u0142alnie\r\npot\u0119piaj\u0105cego winowajc\u0119. Taki rozk\u0142ad akcent\u00f3w \u015bwiadczy o niezwyk\u0142ej\r\nprzenikliwo\u015bci intuicji Mickiewiczowskiej.<\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>W opiniach historyk\u00f3w literatury\r\nWojewoda uchodzi za posta\u0107 stosunkowo \u201eprzejrzyst\u0105\u201d, co pog\u0142\u0119bianiu badawczej\r\nrecepcji najlepiej nie s\u0142u\u017cy, sprzyja natomiast schematyzacjom\r\ninterpretacyjnym. Oceniano go dotychczas raczej powierzchownie, widz\u0105c w nim\r\nprzede wszystkim wzbudzaj\u0105cego odraz\u0119 i przestrach tyrana, kt\u00f3ry bez \u017cadnych\r\nskrupu\u0142\u00f3w, w spos\u00f3b bezwzgl\u0119dny i cyniczny prokuruje szczeg\u00f3\u0142owy scenariusz\r\nzbrodni, doprowadzaj\u0105c w rezultacie do u\u015bmiercenia tytu\u0142owej bohaterki.\r\nPrzegl\u0105d powsta\u0142ych w r\u00f3\u017cnym czasie prac o Marii<\/i> prowadzi do wniosku, \u017ce\r\nproblematyka zwi\u0105zana z udzia\u0142em Wojewody w rozwoju wydarze\u0144 fabularnych nie\r\nsk\u0142ania\u0142a badaczy do wnikliwszych analiz wkraczaj\u0105cych w obszar jego\r\nwewn\u0119trznego dramatu jako przestrzeni akcjotw\u00f3rczej<\/span>.\r\nI cho\u0107 to raczej dziedzina dygresji, o niekt\u00f3rych z nich warto pami\u0119ta\u0107. Na\r\nprzyk\u0142ad M. Maciejewski, jeden z najbardziej zas\u0142u\u017conych \u201eegzeget\u00f3w\u201d Marii<\/i>,\r\nzwraca\u0142 uwag\u0119, \u017ce portret psychologiczny bohatera \u201e[...] ods\u0142ania dotychczas\r\nnie znane z\u0142o\u017ca psychiki ludzkiej\u201d, ale jednocze\u015bnie uczony nie odnajdywa\u0142 w\r\ntej kreacji literackiej istotnych znamion oryginalno\u015bci:<\/p>\r\n\r\n<o:p> <\/o:p><\/p>\r\n\r\nReakcje\r\npsychiczne Wojewody, ju\u017c od pocz\u0105tku determinowane rozpacz\u0105, owa gdzie\u015b poza\r\nkartami poematu [sic!] ukszta\u0142towana postawa mizantropa \u2013 ka\u017c\u0105 go postawi\u0107 w\r\nodniesieniu do europejskiej tradycji literackiej w rz\u0119dzie struktur\r\npostaciowych bardziej skonwencjonalizowanych. B\u0119dzie to przecie\u017c struktura\r\nanalogiczna do wi\u0119kszo\u015bci postaci Byronowskich.<a style='mso-endnote-id:edn3'\r\nhref=\"#_edn3\" name=\"_ednref3\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference><span style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:\r\n12.0pt;font-family:\"Times New Roman\",serif;mso-fareast-font-family:\"Times New Roman\";\r\nmso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA'>3<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a><o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<o:p> <\/o:p><\/p>\r\n\r\nBadacz utrwali\u0142\r\ntym samym pogl\u0105d o artystyczno-ideowym zwi\u0105zku Marii<\/i> z okre\u015blon\u0105\r\nkonwencj\u0105 literack\u0105, zawdzi\u0119czaj\u0105c\u0105 swe istnienie poematom Byrona, kt\u00f3rej\r\ncharakter gatunkowy by\u0142 na tyle specyficzny, \u017ce niejako generowa\u0142 typy ludzkie\r\ndotkni\u0119te mizantropi\u0105. Przyczyny tej szczeg\u00f3lnej odmienno\u015bci bywa\u0142y\r\nenigmatyczne w wyniku celowego ich zatuszowywania; chodzi\u0142o o to, by tym\r\ntajemniczym rysem pog\u0142\u0119bi\u0107 wizerunek postaci. Wypada jednak przypomnie\u0107, \u017ce\r\njakkolwiek pr\u00f3by por\u00f3wnawczych zestawie\u0144 os\u00f3b wyst\u0119puj\u0105cych w powie\u015bci\r\npoetyckiej Malczewskiego z plejad\u0105 rozmaitego autoramentu Kain\u00f3w wykreowanych\r\nprzez Byrona maj\u0105 d\u0142ug\u0105 tradycj\u0119 zapocz\u0105tkowan\u0105 jeszcze w XIX wieku, <span\r\nclass=SpellE>takkolwiek<\/span> jest faktem, \u017ce Mickiewicz i w tej sprawie zaj\u0105\u0142\r\nzgo\u0142a odmienne stanowisko, gdy lakonicznie skonstatowa\u0142: \u201eOd Byrona odr\u00f3\u017cnia\r\nMalczewskiego jego uczucie chrze\u015bcija\u0144skie\u201d.<a style='mso-endnote-id:edn4'\r\nhref=\"#_edn4\" name=\"_ednref4\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>4<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a>\r\nTrafno\u015bci tej znanej opinii nie doceniano nale\u017cycie, a przecie\u017c autor prelekcji\r\nwskazywa\u0142 ni mniej ni wi\u0119cej tylko na odmienno\u015b\u0107 postaw tw\u00f3rczych obu poet\u00f3w\r\nwynikaj\u0105c\u0105 z r\u00f3\u017cnic \u015bwiatopogl\u0105dowych. Istotnie, cho\u0107by w Giaurze<\/i>\r\ntytu\u0142owy bohater jest \u201eniewierny\u201d nie tyle przez to, \u017ce w oczach wyznawc\u00f3w\r\nislamu uchodzi za chrze\u015bcijanina, ile raczej dlatego, \u017ce w\u0142a\u015bnie jako\r\n\u201echrze\u015bcijanin\u201d okazuje si\u0119 odszczepie\u0144cem, indywidualist\u0105 gardz\u0105cym dogmatami\r\ni wszelkimi formami oficjalnego kultu, o czym najdowodniej<\/span>\r\nprzekonuje jego ko\u0144cowe wyst\u0105pienie zwane \u201espowiedzi\u0105\u201d (tym motywem,\r\nprzynajmniej w takim jak u Byrona ukszta\u0142towaniu i przeznaczeniu artystycznym,\r\nMalczewski w og\u00f3le si\u0119 nie pos\u0142u\u017cy\u0142). Kreuj\u0105c posta\u0107 Giaura w spos\u00f3b na\u00f3wczas\r\ntak wyzywaj\u0105cy czy wr\u0119cz obrazoburczy, Byron rzeczywi\u015bcie daleki by\u0142 od\r\ninspirowania si\u0119 \u201euczuciem chrze\u015bcija\u0144skim\u201d, a przyk\u0142ad to bynajmniej nieodosobniony.\r\nW Marii<\/i> nie Wojewoda, lecz Wac\u0142aw \u2013 i to te\u017c nie bez powa\u017cnych\r\nzastrze\u017ce\u0144 \u2013 sprawia wra\u017cenie \u201ekrewnego\u201d rozmaitych heroicznych grzesznik\u00f3w,\r\nniegdy\u015b bez skazy, potem przez \u015bwiat \u201epoteranych\u201d, od kt\u00f3rych rojno w dzie\u0142ach\r\nekscentrycznego Anglika. Niezale\u017cnie wi\u0119c od owych \r\nniby-Byronowskich koneksji, wi\u0119cej ni\u017c w\u0105tpliwych, spos\u00f3b istnienia Wojewody\r\nw \u015bwiecie poematu (czyli tak\u017ce to, jak pasuje si\u0119 on ze swym losem i jakie\r\nprze\u017cycia temu towarzysz\u0105) wci\u0105\u017c nie wydaje si\u0119 nale\u017cycie rozpoznany. Obecnie\r\ntrudno ju\u017c \u017cywi\u0107 nadziej\u0119, by za pomoc\u0105 jakiego\u015b metodologicznie\r\nuwsp\u00f3\u0142cze\u015bnionego wariantu dawnej \u201ewp\u0142ywologii\u201d mo\u017cna by\u0142o osi\u0105gn\u0105\u0107 istotny post\u0119p\r\nw o\u015bwietleniu tej mrocznej, ale te\u017c imponuj\u0105cej szczeg\u00f3lnym hieratyzmem kreacji\r\nMalczewskiego. Natomiast szans\u0105 dla hermeneutyki badawczej zorientowanej na\r\neksploracj\u0119 obszaru intertekstualno\u015bci<\/span> dzie\u0142a\r\nliterackiego mo\u017ce by\u0107 sondowanie tzw. struktury g\u0142\u0119bokiej poematu, w kt\u00f3rej\r\nobr\u0119bie rezerwuar mo\u017cliwych konotacji z pewno\u015bci\u0105 nie zosta\u0142 do ko\u0144ca\r\nwyczerpany (nawet je\u015bli sk\u0105din\u0105d wiadomo, \u017ce \u201eintertekstualno\u015b\u0107<\/span>\u201d\r\nto wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie tylko jedna z wielu perspektyw hermeneutycznych).<a\r\nstyle='mso-endnote-id:edn5' href=\"#_edn5\" name=\"_ednref5\" title=\"\"><span\r\nclass=MsoEndnoteReference><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>5<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>Propozycja rekonstrukcji\r\nzarysowanego przez poet\u0119 obrazu egzystencjalnej zapa\u015bci najbardziej \u2013 jak to\r\nsi\u0119 zwyk\u0142o okre\u015bla\u0107 \u2013 \u201edemonicznego\u201d indywiduum Marii<\/i> ma na celu\r\nwype\u0142nienie luki w dotychczasowych pr\u00f3bach uchwycenia zwi\u0105zanej z nim istoty\r\ntragizmu. Od dawna bowiem badacze sk\u0142onni byli przyznawa\u0107 Wojewodzie status\r\nbohatera tragicznego. Podawano r\u00f3\u017cne, na og\u00f3\u0142 jednak do\u015b\u0107 zdawkowe uzasadnienia\r\ntej kwalifikacji. Na przyk\u0142ad dla Juliana Ma\u015blanki wystarczaj\u0105c\u0105 przes\u0142ank\u0105\r\ntragicznego po\u0142o\u017cenia ojca Wac\u0142awa by\u0142a dr\u0119cz\u0105ca go rozpacz, kt\u00f3r\u0105 chcia\u0142by\r\nukry\u0107.<a style='mso-endnote-id:edn6' href=\"#_edn6\" name=\"_ednref6\" title=\"\"><span\r\nclass=MsoEndnoteReference><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>6<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a> Na\r\nosobn\u0105 uwag\u0119 zas\u0142uguje koncepcja M. Maciejewskiego przedstawiona w szkicu \u015amierci\r\n\u201eczarne w piersiach blizny\u201d<\/i>, gdzie spos\u00f3b egzystencji niekt\u00f3rych bohater\u00f3w Marii<\/i>,\r\nw\u015br\u00f3d nich przede wszystkim Wojewody, nazwa\u0142 autor sytuacj\u0105 \u015bmierci ontycznej,\r\noznaczaj\u0105cej stan zatracenia si\u0119 cz\u0142owieka w rozpaczy, w wewn\u0119trznej pustce i\r\nbeznadziei, w agonii duchowej.<a style='mso-endnote-id:edn7' href=\"#_edn7\"\r\nname=\"_ednref7\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>7<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a> Nie\r\njest to wprawdzie r\u00f3wnoznaczne z utrat\u0105 zdolno\u015bci do dzia\u0142ania, ale cz\u0142owiek\r\npogr\u0105\u017cony w tym stanie, nicestwiej\u0105c od wewn\u0105trz, popada w analogiczn\u0105 relacj\u0119\r\nwobec \u015bwiata zewn\u0119trznego, w kt\u00f3rym zaczyna rozsiewa\u0107 z\u0142o i zniszczenie,\r\nuciekaj\u0105c si\u0119 do k\u0142amstw, podst\u0119p\u00f3w i mord\u00f3w. Cen\u0105 ka\u017cdej zbrodni staje si\u0119\r\nobumarcie duchowe zbrodniarza. Jednak\u017ce Maciejewski pomin\u0105\u0142 narzucaj\u0105ce si\u0119\r\npytanie: czy wskutek swoistego sprzysi\u0119\u017cenia r\u00f3\u017cnych \u201efatalno\u015bci\u201d popychaj\u0105cych\r\ncz\u0142owieka do zbrodni, kto\u015b, kto uznaj\u0105c jej tragiczn\u0105 konieczno\u015b\u0107, tj.<span\r\nstyle='mso-spacerun:yes'> <\/span>nie widz\u0105c alternatywy, w ko\u0144cu si\u0119 na ni\u0105\r\ndecyduje \u2013 zreszt\u0105 w poczuciu s\u0142u\u017cby tym warto\u015bciom, kt\u00f3rym wszystko zawdzi\u0119cza\r\n\u2013 nie czyni tego w pe\u0142ni \u015bwiadomy nieodwracalnych konsekwencji swego\r\ndesperackiego kroku, a wi\u0119c czy wbrew w\u0142asnemu sumieniu nie jest got\u00f3w przysta\u0107\r\nna to rozwi\u0105zanie, mimo i\u017c zdaje sobie spraw\u0119 z nieuchronnie \u015bci\u0105ganej w ten\r\nspos\u00f3b na siebie zag\u0142ady? Nie mo\u017cna ryzykowa\u0107 przyj\u0119cia ostatecznej wyk\u0142adni\r\nzbrodniczego zamys\u0142u Wojewody (zrealizowanego przez Maski), uchylaj\u0105c si\u0119 od\r\nwyja\u015bnienia tej fundamentalnej w\u0105tpliwo\u015bci. W horyzoncie aksjologicznym Marii<\/i>\r\nmie\u015bci si\u0119 zar\u00f3wno refleksja o warto\u015bciach cenniejszych ni\u017c ludzkie \u017cycie\r\n(wchodzi tu w gr\u0119 szeroko rozumiana wierno\u015b\u0107 wobec chrze\u015bcija\u0144sko-narodowego <span\r\nclass=SpellE>ethosu<\/span>), jak i prawda o niepowtarzalnym darze, jakim\r\njest istnienie indywidualne zas\u0142uguj\u0105ce na szacunek i mi\u0142o\u015b\u0107. Zarazem\r\nfabu\u0142a poematu tragicznie iskrzy zderzeniem warto\u015bci wzajemnie si\u0119\r\nwykluczaj\u0105cych, kt\u00f3rych konfrontacja oznacza w perspektywie egzystencjalnej kl\u0119sk\u0119\r\nwszystkich postaci z tymi warto\u015bciami zwi\u0105zanych, wewn\u0119trznie z nimi z\u017cytych.\r\nMo\u017cna wobec tego powiedzie\u0107, \u017ce \u015bmier\u0107 g\u0142\u00f3wnej bohaterki zostaje niejako\r\nwymuszona splotem tragicznych uwarunkowa\u0144. St\u0105d motyw zab\u00f3jstwa ma tak donios\u0142e\r\nznaczenie dla ustroju artystycznego dzie\u0142a, jemu podporz\u0105dkowana jest\r\norganizacja akcji, on te\u017c wyznacza jej \u201eszczyt dynamiczny\u201d.<a style='mso-endnote-id:\r\nedn8' href=\"#_edn8\" name=\"_ednref8\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>8<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a>\r\nPonadto motyw ten urasta do rangi zdarzenia symbolicznego, z kt\u00f3rym na\r\nr\u00f3\u017cne sposoby sprz\u0119gaj\u0105 si\u0119 losy innych bohater\u00f3w poematu, co wszelako jego\r\nzwi\u0105zku z Wojewod\u0105 bynajmniej nie os\u0142abia. Usi\u0142uj\u0105c obja\u015bni\u0107 genez\u0119 zab\u00f3jstwa\r\nMarii, J\u00f3zef Ujejski wskaza\u0142 na wa\u017cny aspekt tragizmu wynios\u0142ego magnata\r\nudr\u0119czonego w swej dumie ponad zwyk\u0142\u0105 miar\u0119:<\/p>\r\n\r\n<o:p> <\/o:p><\/p>\r\n\r\nKt\u00f3\u017c\r\nzdo\u0142a dowie\u015b\u0107, \u017ce b\u00f3l zazdro\u015bci czy zranionej pychy, czy cho\u0107by tylko\r\nniezaspokojonej \u017c\u0105dzy jakiejkolwiek mniej jest dotkliwy od b\u00f3lu zawiedzionych\r\nprzez los i ludzi uczu\u0107 szlachetnych i wyszydzonych przez rzeczywisto\u015b\u0107\r\nidea\u0142\u00f3w? Okropnie Wac\u0142aw cierpia\u0142, nim sta\u0142 si\u0119 zbrodniarzem, ale Wojewoda, nim\r\nspe\u0142ni\u0142 sw\u00f3j czyn ohydny, cierpia\u0142 tak\u017ce straszliwie.<a style='mso-endnote-id:\r\nedn9' href=\"#_edn9\" name=\"_ednref9\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference><span style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:\r\n12.0pt;font-family:\"Times New Roman\",serif;mso-fareast-font-family:\"Times New Roman\";\r\nmso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA'>9<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a><span\r\nstyle='mso-spacerun:yes'> <\/span> <\/span><\/i><span\r\nstyle='mso-spacerun:yes'> <\/span><o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<o:p> <\/o:p><\/p>\r\n\r\nZatem dopiero w\r\nskrajnej desperacji, broni\u0105c si\u0119 zar\u00f3wno przed spo\u0142ecznym, jak i cywilnym\r\nunicestwieniem, uleg\u0142 on morderczej pokusie. Diagnoz\u0119 Ujejskiego potwierdza\r\nniezwykle dobitnie przedstawiony w poemacie proces zmaga\u0144 wewn\u0119trznych\r\nWojewody, kt\u00f3ry do stanu \u015bmierci ontycznej doszed\u0142 nie tyle przez \u201eszpetot\u0119\u201d\r\nzbrodni, ile przez poprzedzaj\u0105cy j\u0105 ob\u0142\u0119d cierpienia. O tej jego m\u0119ce m\u00f3wi\r\nnarrator ju\u017c w zako\u0144czeniu IV fragmentu Pie\u015bni I<\/i>: <\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span><\/p>\r\n\r\nA w oczach si\u0119 mign\u0119\u0142a szybka, dzika rado\u015b\u0107,<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>Jak kiedy d\u0142ugim ch\u0119ciom ju\u017c si\u0119\r\nstaje zado\u015b\u0107,<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>Jak gdy w trudz\u0105cym biegu i my\u015bli\r\nucisku<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>Spocznie kto ju\u017c na chwil\u0119 \u2013\r\ncho\u0107by na mrowisku.<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>Spocznie? \u2013 oh! mo\u017ce tylko czo\u0142o\r\npa\u0142aj\u0105ce<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>Po\u0142o\u017cy, gdzie go \u017c\u0105de\u0142 czekaj\u0105\r\ntysi\u0105ce.<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n(w. 75-80)<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<o:p> <\/o:p><\/p>\r\n\r\nRozwini\u0119ciem i\r\ndope\u0142nieniem tego w\u0105tku obrazowego jest zawarty w VI fragmencie Pie\u015bni I<\/i>\r\nwstrz\u0105saj\u0105cy opis nocnej \u201eszamotaniny\u201d Wojewody w ustronnej komnacie zamku,\r\ngdzie jego bole\u015b\u0107 osi\u0105ga apogeum i gdzie chcia\u0142by znale\u017a\u0107 r\u0119k\u0119 \/ Krwawej,\r\nzgubnej przyja\u017ani \u2013 lub zgasi\u0107 sw\u0105 m\u0119k\u0119!<\/i> (w. 111-112). W takiej scenerii\r\nprzestrzennej i w takim klimacie psychiczno-duchowym zyska\u0142 rang\u0119\r\ntypologicznej dystynkcji przypisywany mu \u201edemonizm\u201d.<\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>Chocia\u017c truizmem tr\u0105ci\r\nprzypomnienie, \u017ce w rzeczywisto\u015bci fabularnej dzie\u0142a Wojewoda zajmuje szczytow\u0105\r\npozycj\u0119 spo\u0142eczn\u0105, to jednak ze wzgl\u0119du na racje, jakimi kieruj\u0105 si\u0119 inni\r\nbohaterowie przy podejmowaniu kluczowych decyzji i dzia\u0142a\u0144, konsekwencje tego\r\nbanalnego faktu nabieraj\u0105 wielkiej wagi. Rodzi to potrzeb\u0119 ukazania uwarunkowa\u0144\r\nmotywacyjno-kompozycyjnych, kt\u00f3re maj\u0105 wsp\u00f3lne \u017ar\u00f3d\u0142o w\u0142a\u015bnie w statusie\r\nspo\u0142ecznym Wojewody. Nikt inny nie g\u00f3ruje nad nim ani godno\u015bci\u0105 urodzenia, ani\r\nsplendorem p\u0142yn\u0105cym z bogactwa. A przecie\u017c \u017cadne inne wzgl\u0119dy poza cenzusem\r\nmaj\u0105tkowym, popartym jeszcze powag\u0105 urz\u0119du, nie stanowi\u0142y w sarmackiej\r\nRzeczypospolitej \u2013 a tym samym w realiach fabu\u0142y Marii<\/i> \u2013 zasadniczego\r\nkryterium decyduj\u0105cego o faktycznym miejscu jednostki w strukturze spo\u0142ecznej.\r\nTo by\u0142 najwa\u017cniejszy czynnik, od kt\u00f3rego bezpo\u015brednio zale\u017ca\u0142 blask, splendor i\r\npresti\u017c magnata. Sugestywnie om\u00f3wi\u0142 t\u0119 zale\u017cno\u015b\u0107 wybitny historyk i zas\u0142u\u017cony badacz\r\ndziej\u00f3w rodu Potockich Jerzy \u0141ojek:<\/p>\r\n\r\n<o:p> <\/o:p><\/p>\r\n\r\nPrzyk\u0142ad\r\nSzcz\u0119snego Potockiego dowodzi przekonuj\u0105co, i\u017c w XVIII-wiecznej\r\nRzeczypospolitej szlachecka opinia publiczna wielki autorytet osobisty wi\u0105za\u0142a\r\nbynajmniej nie z zaletami charakteru i umys\u0142u polityka lub m\u0119\u017ca stanu, ale po\r\nprostu z jego bogat\u0105 tradycj\u0105 rodow\u0105 i wielkim maj\u0105tkiem. Pozycja maj\u0105tkowa, a\r\nprzez to i spo\u0142eczna, rozstrzyga\u0142a zreszt\u0105 o wszystkim. Najinteligentniejszy z\r\npolityk\u00f3w polskich wieku XVIII, marsza\u0142ek litewski Ignacy Potocki [...],\r\npochodzi\u0142 z tej samej przecie\u017c rodziny co Szcz\u0119sny i dzieli\u0142 z nim tradycje\r\nrodowej \u015bwietno\u015bci; dochody Szcz\u0119snego przewy\u017csza\u0142y jednak przynajmniej\r\nkilkana\u015bcie razy intrat\u0119 jego kuzyna. [...] a wi\u0119c w opinii szlachty\r\nIgnacy nie m\u00f3g\u0142 w og\u00f3le r\u00f3wna\u0107 si\u0119 ze Szcz\u0119snym, chocia\u017c ten ostatni by\u0142\r\nindywiduum umys\u0142owo nadzwyczaj ograniczonym [...]. Im wy\u017csza by\u0142a pozycja\r\nspo\u0142eczna i autorytet magnata, tym wi\u0119ksze oczywi\u015bcie ambicje. Ambicje te\r\nsi\u0119ga\u0142y czasami nawet korony.<a style='mso-endnote-id:edn10' href=\"#_edn10\"\r\nname=\"_ednref10\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference><span style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:\r\n12.0pt;font-family:\"Times New Roman\",serif;mso-fareast-font-family:\"Times New Roman\";\r\nmso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA'>10<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a><o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<o:p> <\/o:p><\/p>\r\n\r\nW utworze\r\nMalczewskiego Wojewoda nie zdradza a\u017c tak wyg\u00f3rowanych oczekiwa\u0144, ale swe\r\nmagnackie dostoje\u0144stwo dumnie i szumnie eksponuje. Pod tym wzgl\u0119dem autor Marii<\/i>\r\nniczego nie doda\u0142 ani nie uj\u0105\u0142 polskiemu kolorytowi historycznemu. Popularne\r\nporzekad\u0142o: \u201eSzlachcic na zagrodzie r\u00f3wny wojewodzie\u201d nie by\u0142o niczym innym jak\r\npustym frazesem dogadzaj\u0105cym pr\u00f3\u017cno\u015bci licznej rzeszy \u201egolc\u00f3w\u201d herbowych,\r\na w gruncie rzeczy i reszty szlachty. Na co dzie\u0144, w powszechnej\r\npraktyce \u017cycia, o pe\u0142nej egzekucji praw \u2013 niby teoretycznie gwarantowanych\r\nustrojow\u0105 zasad\u0105 demokracji szlacheckiej \u2013 nie mog\u0142o by\u0107 i nie by\u0142o mowy. I to\r\nbynajmniej nie dopiero w czasach stanis\u0142awowskich; ju\u017c o ponad wiek\r\nwcze\u015bniejsza rzeczywisto\u015b\u0107 sarmackiej Polski, cho\u0107 nie tak radykalnie jak\r\np\u00f3\u017aniej, przecie\u017c daleko odbiega\u0142a od wzorca okre\u015blaj\u0105cego prawny sens poj\u0119cia\r\n\u201enarodu\u201d. Trzeba zatem uzna\u0107 fakt oczywisty wraz z jego konsekwencjami:\r\nWojewoda w Marii<\/i> stoi w hierarchii spo\u0142ecznej niepor\u00f3wnanie wy\u017cej ni\u017c\r\nMiecznik i taka te\u017c relacja zachodzi pomi\u0119dzy ich potomstwem. Nie dziwi\u0105\r\nwprawdzie pogr\u00f3\u017cki starego szlachcica mocno poirytowanego jawnie okazywan\u0105\r\nMarii, a wi\u0119c i jemu, magnack\u0105 pogard\u0105:<\/p>\r\n\r\n<o:p> <\/o:p><\/p>\r\n\r\n[...] to\u0107 i u mnie szabla nie czczym tylko blaskiem<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>I mignie mu pod oczy \u015bwi\u0119conym\r\nobrazkiem:<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>[..............................................................................]<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>Wysunie ra\u017ana m\u0142odzie\u017c, i ja za\r\nni\u0105 zd\u0105\u017c\u0119;<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>Cho\u0107 mo\u017ce mniejsi w liczbie, Boga\r\nw pomoc wezw\u0105:<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>To w ko\u0144cu tej tam wa\u015bni \u2013 dzwony\r\nsi\u0119 odezw\u0105!<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:5'> <\/span>(w.\r\n335-336, 358-360)<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<o:p> <\/o:p><\/p>\r\n\r\n\u2013 nie zmieniaj\u0105\r\none jednak faktycznego uk\u0142adu si\u0142 i stosunk\u00f3w mi\u0119dzy \u201ezamkiem\u201d\r\na \u201eszlacheckim dworem\u201d. Przeto ojciec Wac\u0142awa, dumny magnat, w rozleg\u0142ej\r\nUkrainie wr\u0119cz \u201esamodzier\u017cawca\u201d, chc\u0105c \u2013 by tak rzec \u2013 utrzyma\u0107 si\u0119 w swej\r\nroli, po prostu musia\u0142 wierzy\u0107 i oczekiwa\u0107, \u017ce jedyny syn, chluba i nadzieja\r\nrodu, nigdy nie zdob\u0119dzie si\u0119 na realizacj\u0119 w\u0142asnego planu matrymonialnego,\r\nkt\u00f3ry z tycz\u0105cymi tej kwestii aspiracjami ojcowskimi \u2013 jak\u017ce \u0142atwymi do\r\nprzewidzenia! \u2013 b\u0119dzie pozostawa\u0142 w nieusuwalnej kolizji. Tymczasem\r\nwypadki wzi\u0119\u0142y najmniej spodziewany obr\u00f3t, nast\u0105pi\u0142o co\u015b takiego, co zdawa\u0142o\r\nsi\u0119 pogwa\u0142ca\u0107 ustanowiony przez ludzi porz\u0105dek rzeczy. Oto Wojewoda, kt\u00f3ry\r\nprzecie\u017c nigdy wcze\u015bniej o jakimkolwiek krzywdzeniu Marii nie my\u015bla\u0142 (mo\u017ce\r\nzreszt\u0105 w og\u00f3le nie pami\u0119ta\u0142 o jej istnieniu), nagle pora\u017cony zosta\u0142 straszn\u0105\r\ndla niego nowin\u0105 o \u015blubie syna ze szlachciank\u0105, czyli o niemo\u017cliwym do\r\nzaakceptowania mezaliansie, haniebnie degraduj\u0105cym status magnackiej familii.\r\nW dodatku wszystko odby\u0142o si\u0119 za jego plecami, w najg\u0142\u0119bszej tajemnicy. O\r\ntym skrytym aspekcie zawartego \u015blubu m\u00f3wi wyra\u017anie Miecznik w obecno\u015bci\r\ns\u0142uchaj\u0105cej go c\u00f3rki: <\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span><\/p>\r\n\r\n[...] gdyby twoja matka, (daj jej niebo, Panie!)<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>W swe rantuchy<\/span>\r\nnie skry\u0142a m\u0142odych serc kochanie,<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>A niewie\u015bcim w b\u0142yskotkach,\r\ntajemnicach, smakiem,<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>Nie zawar\u0142a tych zwi\u0105zk\u00f3w z swych\r\nmatron orszakiem \u2013<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>Nigdy by w moje kopce wr\u00f3g si\u0119\r\nnie m\u00f3g\u0142 schowa\u0107;<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:5'> <\/span>(w.\r\n343-347)<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<o:p> <\/o:p><\/p>\r\n\r\nJe\u015bli na taki\r\ndystans wobec niewie\u015bcich swat\u00f3w i ich p\u00f3\u017aniejszych, po\u015blubnych nast\u0119pstw gro\u017c\u0105cych\r\nsromot\u0105<\/i> (w. 194) zdobywa si\u0119 ojciec Marii, to dla Wojewody ta inicjatywa\r\nmatron przy wsp\u00f3\u0142udziale Wac\u0142awa musia\u0142a by\u0107 ciosem, kt\u00f3ry z pewno\u015bci\u0105 odczu\u0142\r\non r\u00f3wnie\u017c jako sw\u0105 osobist\u0105 tragedi\u0119.<a style='mso-endnote-id:edn11'\r\nhref=\"#_edn11\" name=\"_ednref11\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>11<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a> Tym\r\nbardziej, \u017ce \u201enieszcz\u0119sny\u201d zwi\u0105zek zagra\u017ca\u0142 nie tylko \u015bwietno\u015bci rodu, ale w\r\nnajdos\u0142owniejszym sensie i jemu samemu, co arcytrafnie<\/span>\r\nuj\u0119\u0142a El\u017cbieta D\u0105browicz:<\/p>\r\n\r\n<o:p> <\/o:p><\/p>\r\n\r\nNiepoprawne\r\nma\u0142\u017ce\u0144stwo godzi\u0142o w pozycj\u0119 domu Wojewody, obni\u017ca\u0142o jego presti\u017c. Wojewoda\r\njako te\u015b\u0107 miecznik\u00f3wny<\/span> przestawa\u0142 by\u0107 Wojewod\u0105. <span\r\nstyle='letter-spacing:1.5pt'>Przestawa\u0142 by\u0107<\/span>. Mezalians rujnowa\u0142\r\nhierarchi\u0119 i rytua\u0142y [podkr<\/span>. \u2013 moje].<a\r\nstyle='mso-endnote-id:edn12' href=\"#_edn12\" name=\"_ednref12\" title=\"\"><span\r\nclass=MsoEndnoteReference><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference><span style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:\r\n12.0pt;font-family:\"Times New Roman\",serif;mso-fareast-font-family:\"Times New Roman\";\r\nmso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA'>12<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a><o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<o:p> <\/o:p><\/p>\r\n\r\nA zatem z chwil\u0105\r\n\u015blubu Wac\u0142awa z pann\u0105 szlacheckiego pochodzenia nieprzeczuwanym ci\u0119\u017carem staje\r\nsi\u0119 samo bycie <\/span>Wojewod\u0105, bo nie mo\u017cna\r\ntego ani odrzuci\u0107, ani utrzyma\u0107 bez pokalania si\u0119 ha\u0144b\u0105 lub zbrodni\u0105 \u2013 <span\r\nclass=SpellE>tertium<\/i><\/span> non datur<\/i>. Tak objawia si\u0119 w Marii<\/i>\r\ntragizm ludzkiego losu. Nad ja\u015bniepa\u0144skim majestatem zawis\u0142a \u015bmiertelna gro\u017aba,\r\nwobec kt\u00f3rej nienawyk\u0142y do ust\u0119pstw mo\u017cnow\u0142adca uczu\u0142 rozpaczliw\u0105 niemoc<\/i>,\r\nco znalaz\u0142o wyraz w u\u015bwiadomieniu sobie przeze\u0144 utraty wolno\u015bci wyboru w\r\ngranicach usankcjonowanej etycznie przestrzeni dzia\u0142ania. Nie mog\u0105c przesta\u0107\r\nby\u0107 sob\u0105, Wojewoda nie jest zarazem zdolny obroni\u0107 si\u0119 przed tyrani\u0105\r\nzbrodniczej pokusy. Malczewskiemu bardzo zale\u017ca\u0142o na tym, by ojca Wac\u0142awa\r\nukaza\u0107 w\u0142a\u015bnie w takim \u201eprzymusie\u201d, kt\u00f3ry wynika z sytuacji ofiary ontologicznego\r\nzamachu \u2013 wi\u0119c jako kogo\u015b, kto nie uczyniwszy ze swej strony w\u0142a\u015bciwie nic\r\nz\u0142ego, wpad\u0142 w tragiczny potrzask. R\u00f3wnocze\u015bnie jaka\u015b szydercza ironia losu\r\nsprawi\u0142a, \u017ce na t\u0119 \u201eha\u0144b\u0119\u201d \u2013 respective<\/i><\/span>:\r\nodmow\u0119 racji bytu \u2013 narazi\u0142 go, pr\u00f3cz os\u00f3b postronnych, rodzony syn. W\r\nrezultacie, wolny od wszelkiej winy tajemnej, tak cz\u0119sto obci\u0105\u017caj\u0105cej bohater\u00f3w\r\nByrona, niezdradzaj\u0105cy \u017cadnych sk\u0142onno\u015bci \u201epsychopatycznych\u201d czy tym bardziej\r\n\u201ewampirycznych\u201d (co w tw\u00f3rczo\u015bci romantyk\u00f3w europejskich nie by\u0142o zjawiskiem\r\nrzadkim, maj\u0105cym antecedencje m.in. w angielskiej powie\u015bci grozy), Wojewoda da\u0142\r\nsi\u0119 \u201ezepsu\u0107\u201d dopiero nieszcz\u0119\u015bciu, kt\u00f3re pojawi\u0142o si\u0119 nagle, na podobie\u0144stwo \u201edzikiego\r\nzwierza\u201d z Norwidowego Fatum<\/i>, z t\u0105 wszak\u017ce r\u00f3\u017cnic\u0105, \u017ce \u201e<span\r\nclass=SpellE>odejrzenie<\/span>\u201d mu okiem artysty upatruj\u0105cego jak \u201eskorzysta\u0107\r\nna swym nieprzyjacielu\u201d okaza\u0142o si\u0119 niemo\u017cliwe.<\/p>\r\n\r\n<o:p> <\/o:p><\/p>\r\n\r\n<span style='font-size:16.0pt;mso-bidi-font-size:12.0pt;line-height:150%;\r\nfont-family:\"Times New Roman\",serif;mso-fareast-font-family:\"Times New Roman\";\r\nmso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA'><br\r\nclear=all style='mso-column-break-before:always'>\r\n<\/span><\/b>\r\n\r\n<span\r\nstyle='font-size:16.0pt;mso-bidi-font-size:12.0pt;line-height:150%'>2<o:p><\/o:p><\/span><\/b><\/p>\r\n<span\r\nstyle='font-size:14.0pt;line-height:150%'>Wojewoda w prezentacji wst\u0119pnej narratora<o:p><\/o:p><\/span><\/b><\/p>\r\n\r\n<o:p> <\/o:p><\/p>\r\n\r\n <\/span>W\u015br\u00f3d\r\npostaci, kt\u00f3rym Malczewski nada\u0142 mniej czy bardziej wyraziste znamiona\r\nindywidualno\u015bci, Wojewod\u0119 wyr\u00f3\u017cnia rys szczeg\u00f3lny \u2013 radykalne milczenie. Jest\r\nono niew\u0105tpliwie \u015bwiadectwem wstrz\u0105su i rozpaczy zdruzgotanego synowsk\u0105\r\n\u201esamowol\u0105\u201d rodzica. Ale te\u017c wsp\u00f3\u0142tworzy z\u0142owrog\u0105 atmosfer\u0119 przygotowywanej\r\nzbrodni, co zdo\u0142a\u0142 dostrzec ju\u017c M. Mochnacki:<\/p>\r\n\r\n<o:p> <\/o:p><\/p>\r\n\r\nTajemnica\r\nos\u0142ania zamiary wojewody. Jego samego prawie nie wida\u0107 na scenie. Poeta stawia\r\nmorderc\u0119 w g\u0142\u0119bi. [...] Nie tak czyn krwawy jak przyrz\u0105dzenia mordercy\r\nwzbudzaj\u0105 groz\u0119, kiedy przed odprawieniem swej roboty w skryto\u015bci my\u015bli uk\u0142ada\r\nzab\u00f3jstwo, potajemnie, milczkiem, z ty\u0142u godz\u0105c.<a style='mso-endnote-id:\r\nedn13' href=\"#_edn13\" name=\"_ednref13\" title=\"\"><span\r\nclass=MsoEndnoteReference><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference><span style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:\r\n12.0pt;font-family:\"Times New Roman\",serif;mso-fareast-font-family:\"Times New Roman\";\r\nmso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA'>13<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a><o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<o:p> <\/o:p><\/p>\r\n\r\nPozbawiony z\r\nwoli poety prawa do mowy niezale\u017cnej, jest zatem Wojewoda jedynym\r\nw utworze bohaterem, kt\u00f3ry ani razu nie przemawia w\u0142asnym g\u0142osem, chocia\u017c\r\nczytelnikowi wydaje si\u0119, \u017ce s\u0142yszy ten g\u0142os nieustannie, a obecno\u015b\u0107 jego\r\npos\u0105gowej postaci \u2013 formalnie bior\u0105c, nadzwyczaj przecie\u017c dyskretnie zaznaczona\r\n\u2013 narzuca si\u0119 w odczuciu czytelniczym z obsesyjn\u0105 natarczywo\u015bci\u0105, jakby\r\ncie\u0144 ojca Wac\u0142awa majaczy\u0142 ponuro w ka\u017cdym zak\u0105tku dramatyczno-epickiej\r\nprzestrzeni dzie\u0142a.<\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>To niezwyk\u0142e wra\u017cenie powstaje\r\ndzi\u0119ki wykorzystaniu przez Malczewskiego oryginalnej formy narracji, w gruncie\r\nrzeczy znacznie r\u00f3\u017cni\u0105cej si\u0119 od \u201erozwichrzonej\u201d, inwersyjno-fragmentarycznej\r\nmaniery narracyjnej Byrona znanej z jego powie\u015bci poetyckich. Strategia\r\nnarratora Marii<\/i> \u2013 nie tylko zreszt\u0105 w tych partiach tekstu, kt\u00f3re brzmi\u0105\r\npog\u0142osem nadci\u0105gaj\u0105cego nieszcz\u0119\u015bcia jako skutku stopniowo urzeczywistnianej\r\nzbrodniczej intrygi \u2013 zdaje si\u0119 pochodn\u0105 znamiennej dla\u0144 postawy\r\n\u201enieasertorycznej\u201d zar\u00f3wno wobec \u015bwiata wewn\u0119trznego bohater\u00f3w, jak i wymowy i\r\nostatecznych sens\u00f3w zdarze\u0144 zawi\u0105zanych w przestrzeni sceny fabularnej. W wielu\r\nmomentach akcji narrator zachowuje szczeg\u00f3lnego rodzaju dystans w stosunku do\r\newokowanej rzeczywisto\u015bci, operuje niedopowiedzeniami (powstaj\u0105 dzi\u0119ki temu\r\nszczeliny \u201eeliptyzuj\u0105ce<\/span>\u201d fabu\u0142\u0119), nie ma ambicji\r\nrozstrzygania o wszystkim ze stanowiska najwy\u017cszego arbitra, jakby nie chcia\u0142\r\nnarusza\u0107 swoistej autonomii tworzywa anegdotycznego utworu. Jednocze\u015bnie\r\nw zakresie jego uprawnie\u0144 mie\u015bci si\u0119 artyku\u0142owanie s\u0105d\u00f3w i refleksji autorskich,\r\nchocia\u017c przywilej wszechwiedzy, rozumianej relatywnie do dzie\u0142a, zosta\u0142 mu\r\nodm\u00f3wiony; bodaj dlatego, \u017ce tajemnicza z\u0142o\u017cono\u015b\u0107 i g\u0142\u0119bia przedstawionego\r\nobrazu \u015bwiata uzyskuje wymiar przerastaj\u0105cy jego horyzont poznawczy. St\u0105d tak\u017ce\r\nprezentacja sylwetki Wojewody \u2013 jego charakteru, postawy, zamierze\u0144, dozna\u0144,\r\npewnych gest\u00f3w b\u0105d\u017a zal\u0105\u017ckowych stadi\u00f3w przedsi\u0119branych przez niego inicjatyw \u2013\r\nprzebiega w atmosferze w\u0142a\u015bnie jakby niepe\u0142nej w tym wzgl\u0119dzie wiedzy\r\nnarratora, raczej w klimacie przypuszcze\u0144 i bardzo ostro\u017cnego wnioskowania,\r\nkt\u00f3rego wynik\u00f3w, zaledwie hipotetycznych, niepewnych, co najwy\u017cej implicite<\/i>\r\nsygnalizuj\u0105cych zmiany w meandrach wn\u0119trza bohatera, narrator nie czerpie z\r\nanaliz i docieka\u0144 natury psychologicznej, ale z uwa\u017cnej obserwacji jego\r\nwygl\u0105du i zachowa\u0144. Sprawia wra\u017cenie kogo\u015b, komu brakuje dostatecznych\r\nprzes\u0142anek umo\u017cliwiaj\u0105cych natychmiastowe ods\u0142oni\u0119cie prawdziwych motyw\u00f3w\r\npost\u0119powania Wojewody, kto pozwala, by ujawni\u0142y si\u0119 one same w toku zdarze\u0144. A\r\nzanim to nast\u0105pi, woli balansowa\u0107 na granicy oddzielaj\u0105cej fakty od domys\u0142\u00f3w,\r\nnajwidoczniej w celu unikni\u0119cia formu\u0142 jednoznacznie waloryzuj\u0105cych wydobyte i\r\nz lekka tylko uwyra\u017anione rysy prezentowanej postaci. Osi\u0105ga przez to\r\nszczeg\u00f3lny efekt w stosunku do odbiorcy, kt\u00f3remu \u2013 z jednej strony \u2013 wci\u0105\u017c\r\npodsuwa szereg sugestii zwi\u0105zanych z podejmowanymi przez Wojewod\u0119 dzia\u0142aniami,\r\nz drugiej natomiast \u2013 enigmatyzuje<\/span> ich fabularn\u0105\r\nfunkcjonalno\u015b\u0107, co chwilowo uniemo\u017cliwia zrozumienie intencji przy\u015bwiecaj\u0105cych\r\npoczynaniom magnata. Ten rozmy\u015blnie retardacyjny styl prowadzenia narracji\r\ndyskretnie wsp\u00f3\u0142gra z charakterem i tempem przemian zachodz\u0105cych w sferze\r\nfabu\u0142y. Narrator Marii<\/i> jest czujny, spostrzegawczy, ale\r\ni cierpliwy, nie pr\u00f3buje uprzedza\u0107 zdarze\u0144; wobec bohater\u00f3w, kt\u00f3rzy w nich\r\nuczestnicz\u0105, pozostaje przede wszystkim niezwykle ruchliwym i ch\u0142onnym\r\n\u015bwiadkiem ich osobistych dramat\u00f3w, przy czym jego emocjonalno-uczuciowe\r\nzaanga\u017cowanie \u2013 chwilami tak silne, \u017ce czyni go niemal r\u00f3wnorz\u0119dnym partnerem\r\npostaci \u2013 jest zsynchronizowane z rosn\u0105c\u0105 dramaturgi\u0105 akcji. Z IV fragmentu Pie\u015bni\r\nI<\/i> mo\u017cna dowiedzie\u0107 si\u0119 jedynie o sporze ojca z synem, ale niepodobna\r\nod razu odgadn\u0105\u0107, co w\u0142a\u015bciwie ich por\u00f3\u017cni\u0142o. Przedmiot sporu zosta\u0142 bowiem w\r\ntym akurat momencie toku narracyjnego przemilczany, jak gdyby o nim zapomniano.\r\nW zamian jednak sam sp\u00f3r zyska\u0142 na warto\u015bci jako czynnik motywuj\u0105cy spotkanie\r\nobu adwersarzy, zaaran\u017cowane przecie\u017c najprawdopodobniej w celu za\u017cegnania\r\nniezgody \u2013 tak przynajmniej mo\u017cna by wnosi\u0107 z podtekstu wspomnianego fragmentu.\r\nNie jest przy tym jasne, kto t\u0119 inicjatyw\u0119 podj\u0105\u0142 \u2013 ojciec czy syn.<a\r\nstyle='mso-endnote-id:edn14' href=\"#_edn14\" name=\"_ednref14\" title=\"\"><span\r\nclass=MsoEndnoteReference><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>14<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a> To\r\ntylko pewne, \u017ce dzi\u0119ki osobliwemu \u201erykoszetowi\u201d narracyjnemu Wojewod\u0119 spowija\r\nnagle woal tajemniczo\u015bci, gdy w dalszej relacji jego \u0142askawo\u015b\u0107 wobec Wac\u0142awa\r\nzostaje delikatnie, lecz wyczuwalnie podwa\u017cona: <\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span><\/p>\r\n\r\nPan Wojewoda, z synem od dawna w rozprawie,<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>D\u0142ugo teraz rozmawia\u0142 \u2013 i bardzo\r\n\u0142askawie;<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>A jednak \u2013 \u017cywe by\u0142y urazy i\r\nzwady,<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>Zatruta serc pociecha, zniszczone\r\nuk\u0142ady,<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>I \u0142zy czu\u0142ej rozpaczy i pychy\r\nzapa\u0142u<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>P\u0142yn\u0119\u0142y \u2013 cz\u0119sto \u2013 <span\r\nclass=SpellE>gorszko<\/span> \u2013 ale bez podzia\u0142u.<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:5'> <\/span>(w.\r\n53-58)<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<o:p> <\/o:p><\/p>\r\n\r\nTej wa\u017cnej dla\r\nrozwoju akcji rozmowy czytelnik nie \u015bledzi wprost, dowiaduje si\u0119 o niej\r\nwy\u0142\u0105cznie z dziwnie og\u00f3lnikowego przekazu narratora; zaledwie z grubsza poznaje\r\nokoliczno\u015bci i atmosfer\u0119, w jakiej przebiega\u0142a, nie wie natomiast, czego\r\ndok\u0142adnie dotyczy\u0142a, jakie argumenty pada\u0142y z obu stron, nie m\u00f3wi\u0105c ju\u017c o\r\nkonkretnych sformu\u0142owaniach \u2013 p\u00f3\u017aniej b\u0119dzie m\u00f3g\u0142 si\u0119 tego og\u00f3lnie domy\u015bli\u0107\r\n(m.in. z tu i \u00f3wdzie rozsianych wzmianek Wac\u0142awa), ale szczeg\u00f3\u0142owego jej\r\nodtworzenia nie znajdzie, zupe\u0142nie jakby i narrator nigdy bezpo\u015brednio jej nie\r\ns\u0142ysza\u0142. Taka metonimiczna forma emisji komunikatu, zatajaj\u0105ca przedmiot\r\nwzajemnych uraz i zwad<\/i>, pozwala narratorowi z naciskiem\r\nzasygnalizowa\u0107 \u201enieprzenikliwo\u015b\u0107\u201d postaci (przede wszystkim Wojewody, ale\r\ncz\u0119\u015bciowo tak\u017ce Wac\u0142awa, kt\u00f3ry na jedyn\u0105 d\u0142u\u017csz\u0105 wypowied\u017a w poemacie zdobywa\r\nsi\u0119 wy\u0142\u0105cznie w obecno\u015bci Marii). Mimo to jednak opisane nast\u0119pnie zachowanie\r\nsi\u0119 gospodarza po\u015br\u00f3d licznie zebranych na zamku rycerzy i dworzan wr\u0119cz\r\nprzymusza czytelnika do powzi\u0119cia wobec pana Wojewody podejrzenia o to, i\u017c on\r\nniechybnie jakie\u015b mataczyny<\/i><\/span> stroi<\/i>,\r\nurz\u0105dzaj\u0105c pojednawcz\u0105 \u201ehucp\u0119\u201d, kt\u00f3ra ma przes\u0142ania\u0107 co\u015b, co nie jest \u201ena\r\npokaz\u201d. Powiada si\u0119 o nim, \u017ce ma dzielne rami\u0119 \u2013 \/ \u015awietn\u0105 mow\u0119, dla ludzi \u2013\r\nimi\u0119 znakomite<\/i> (w. 68-69), ale przecie\u017c narrator podkre\u015bla tak\u017ce jego\r\nprzyrodzon\u0105 albo raczej b\u0119d\u0105c\u0105 wynikiem wyrachowania skryto\u015b\u0107, przyj\u0119t\u0105 w\r\nspos\u00f3b \u015bwiadomy postaw\u0119 wewn\u0119trznego \u201eseparatyzmu\u201d: Co w sobie, to na zawsze\r\ndla wszystkich ukryte<\/i> (w. 70). Wiadomo tylko, \u017ce Wojewod\u0119 co\u015b trapi, \u017ce nad\r\nczym\u015b g\u0142\u0119boko i uporczywie rozmy\u015bla, \u017ce zmaga si\u0119 z jakim\u015b wewn\u0119trznym\r\ncierpieniem \u2013 i w tym stanie zdradza symptomy coraz bardziej wzbieraj\u0105cego w\r\nnim niepokoju, jakich\u015b dr\u0119cz\u0105cych, nieczystych \u201ech\u0119ci\u201d, kt\u00f3re zdaj\u0105 si\u0119\r\nzagra\u017ca\u0107 bezpiecze\u0144stwu otoczenia. Lecz prawdziwy pow\u00f3d jego duchowej\r\nprostracji nadal nie zostaje ujawniony. Dzieje si\u0119 tak, jakby ci\u0119\u017ckie,\r\nprzyt\u0142aczaj\u0105ce, cho\u0107 chwilowo zatajone utrapienie bohatera literackiego mia\u0142o\r\nprzynajmniej po cz\u0119\u015bci udziela\u0107 si\u0119 r\u00f3wnie\u017c czytelnikowi, wzbudzaj\u0105c w nim\r\nnastr\u00f3j pe\u0142nego z\u0142owr\u00f3\u017cbnych przeczu\u0107 oczekiwania. Zreszt\u0105 akcja biegnie takim\r\ntorem, \u017ce narrator, chc\u0105c nie chc\u0105c, konsekwentnie zag\u0119szcza t\u0119 aur\u0119 m\u0119cz\u0105cej\r\nniepewno\u015bci. Noc\u0105 na zamku wojewodzi\u0144skim s\u0142ycha\u0107 huczne tony<\/i> wystawnej\r\nbiesiady, kt\u00f3ra jednak zdaje si\u0119 podszyta \u0142garstwem i blag\u0105, skoro podczas jej\r\nprzebiegu I Pycha, i Pochlebstwo, \u015bmiej\u0105 si\u0119 \u2013 nieszczerze<\/i> (w. 96).\r\nCoraz wyra\u017aniej zaczyna oddzia\u0142ywa\u0107 magia jakiej\u015b gro\u017anej, aczkolwiek ci\u0105gle\r\njeszcze zawoalowanej intrygi. Mo\u017cna odnie\u015b\u0107 wra\u017cenie, jakby ta podejrzana uczta\r\nnocna, tak obficie z \u0142aski pa\u0144skiej zakrapiana w\u0119grzynem, mia\u0142a u\u015bpi\u0107 czyj\u0105\u015b\r\nczujno\u015b\u0107 i sta\u0107 si\u0119 podwalin\u0105 jakiego\u015b straszliwego podst\u0119pu. Domys\u0142 ten\r\nprowokuje postawa gospodarza, kt\u00f3rego \u2013 po kr\u00f3tkim wyst\u0105pieniu publicznym,\r\nkiedy to Zdawa\u0142 si\u0119 wi\u0119cej synem, ni\u017c chlub\u0105 unosi\u0107<\/i> (w. 66) \u2013 po\u015br\u00f3d\r\nucztuj\u0105cych rycerzy i ci\u017cby dworskiej w og\u00f3le nie wida\u0107. Dopiero nad ranem,\r\nprzecierpiawszy w samotno\u015bci bezsenn\u0105 noc, ukazuje si\u0119 na chwil\u0119 w oknie jednej\r\nz komnat bocznego skrzyd\u0142a obszernej budowy<\/i>, wodz\u0105c wzrokiem po\r\nzgromadzonych na dziedzi\u0144cu hufcach, gotowych do wyruszenia na wypraw\u0119 wojenn\u0105.\r\nRych\u0142o jednak p\u0142oszy go s\u0142oneczny blask poranka; wtedy Wojewoda chroni si\u0119 w\r\nnikn\u0105cych cieniach zamku<\/i> (w. 130). Trudno w\u0105tpi\u0107, i\u017c gest ten ma wymow\u0119\r\nsymboliczn\u0105 \u2013 mrok w duszy bohatera sprawia, \u017ce \u015bwiat\u0142o dzienne wywiera na\u0144\r\n\u201epora\u017caj\u0105cy\u201d wp\u0142yw. Realistyczne zjawisko s\u0142u\u017cy, na zasadzie kontrastu,\r\npog\u0142\u0119bieniu charakterystyki fizjonomii wewn\u0119trznej magnata. Ale omawiana\r\nsekwencja nasuwa tak\u017ce skojarzenie z utrwalonym w tradycji biblijnej\r\nprzekonaniem o zgubnej, niszczycielskiej funkcji grzechu, \u015bwiadomie wyzwalanego\r\nprzez cz\u0142owieka \u201e\u017cywio\u0142u z\u0142a\u201d, kt\u00f3ry nie znieczulaj\u0105c bynajmniej jego\r\nwra\u017cliwo\u015bci moralnej, wtr\u0105ca go w stan duchowej martwoty. W\u0142a\u015bnie dlatego\r\ngrzeszne zamiary obci\u0105\u017caj\u0105ce sumienie Wojewody czyni\u0105 go tak p\u0142ochliwym w\r\nobliczu \u201ew\u0142adztwa dnia\u201d, zmuszaj\u0105c do wycofania si\u0119 w g\u0142\u0105b mrocznego zamkowego\r\nazylu.<\/p>\r\n\r\n<o:p> <\/o:p><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='font-size:16.0pt;mso-bidi-font-size:12.0pt;line-height:150%'>3<o:p><\/o:p><\/span><\/b><\/p>\r\n<span\r\nstyle='font-size:14.0pt;line-height:150%'>\"Hadesowe\" miazmaty zamku<o:p><\/o:p><\/span><\/b><\/p>\r\n\r\n<o:p> <\/o:p><\/p>\r\n\r\n <\/span>Nie m\u00f3g\u0142\r\nwi\u0119c Wojewoda zbyt d\u0142ugo przygl\u0105da\u0107 si\u0119 temu wszystkiemu, co w wymiarze\r\nmoralno-duchowym utraci\u0142, czego musia\u0142 si\u0119 wyrzec w obronie w\u0142asnej i dla\r\nzado\u015b\u0107uczynienia przodkom. Nowy dzie\u0144 opromieniony s\u0142o\u0144cem, kt\u00f3re <span\r\nclass=SpellE>widokres<\/i><\/span> weseli<\/i> (w. 122), wstaje dla husarzy\r\ni Wac\u0142awa, b\u0119d\u0105c dla nich czasem jawno\u015bci, prawdy, szlachetnych i bohaterskich\r\nczyn\u00f3w, nie dla Wojewody pogr\u0105\u017conego w nocy mrocz\u0105cej \u201ecieniem tragicznym\u201d ow\u0105\r\ndzienn\u0105 por\u0119 \u2013 on nie chcia\u0142 na widoku zosta\u0107<\/i> (w. 129). Wsparcia\r\noczekiwa\u0142 od tych, z kt\u00f3rymi czu\u0142 si\u0119 zwi\u0105zany w\u0119z\u0142em dziedzictwa.\r\nPoch\u0142aniaj\u0105ca go ciemno\u015b\u0107 jest bowiem nie tylko odbiciem jego sytuacji\r\negzystencjalnej, ale tak\u017ce \u2013 w szerszym zakresie \u2013 symboliczn\u0105 domen\u0105\r\nzmursza\u0142ych stra\u017cnik\u00f3w rodowego ethosu<\/span>. Ich nie do\r\nko\u0144ca zastyg\u0142\u0105 obecno\u015b\u0107 mo\u017cna wyczu\u0107 w ca\u0142ej przestrzeni zamku, przedstawionej\r\nw spos\u00f3b nawi\u0105zuj\u0105cy do architektonicznego sztafa\u017cu powie\u015bci gotyckiej.<a\r\nstyle='mso-endnote-id:edn15' href=\"#_edn15\" name=\"_ednref15\" title=\"\"><span\r\nclass=MsoEndnoteReference><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>15<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a> Z\r\nniewielu zgromadzonych we fragmentach IV-VII Pie\u015bni I<\/i> szczeg\u00f3\u0142\u00f3w\r\ntycz\u0105cych tej ponurej budowli wy\u0142ania si\u0119 jednak obraz dostatecznie wyrazisty:\r\nzamek jest stary, wynios\u0142y, z okaza\u0142ymi, wysokimi komnatami, w kt\u00f3rych d\u0142ugie\r\nsto\u0142y \u015bklni\u0105<\/i><\/span> si\u0119<\/i> od bogatych, srebrnych\r\ni z\u0142otych zastaw, z pa\u0144skim lochem (czyli piwnicznym sk\u0142adem win), z\r\nniesamowit\u0105 kolekcj\u0105 sportretowanych przodk\u00f3w, z wie\u017c\u0105, z bocznym skrzyd\u0142em, z\r\nciasn\u0105 gotyck\u0105 bram\u0105, z w\u0105skimi oknami, wreszcie z wewn\u0119trznym dziedzi\u0144cem.<a\r\nstyle='mso-endnote-id:edn16' href=\"#_edn16\" name=\"_ednref16\" title=\"\"><span\r\nclass=MsoEndnoteReference><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>16<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a> Ta\r\nwarowna twierdza wznosz\u0105ca si\u0119 w\u015br\u00f3d ukrai\u0144skich step\u00f3w, przez scen\u0119 nocnej\r\nuczty wtopiona w klimat kultury sarmackiej z jej przywi\u0105zaniem do hierarchii i\r\nstarych obyczaj\u00f3w, pozostaje przede wszystkim mauzoleum rodu. Zamek stoi tam od\r\nwiek\u00f3w nie tylko jako znak polsko\u015bci, ale i \u015bwiadectwo rodowej pot\u0119gi. Dla\r\nwci\u0105\u017c zamieszkuj\u0105cych go na sw\u00f3j spos\u00f3b antenat\u00f3w Wojewody przestrze\u0144 zamkowa\r\noznacza szans\u0119 trwania, wszelako pod warunkiem, \u017ce zachowana b\u0119dzie swoista\r\nsuwerenno\u015b\u0107, nienaruszalno\u015b\u0107 owej enklawy. P\u0142on\u0105cemu mi\u0142o\u015bci\u0105 do Marii\r\nWac\u0142awowi, kt\u00f3ry ju\u017c wie, co to za s\u0142odycz \u2013 w wzajemnym zachwycie \/ Serc\r\nwiernych, niezgadnionych<\/span>, zanurzy\u0107 swe \u017cycie<\/i> (w.\r\n1384-1385), szansa zaznania szcz\u0119\u015bcia w ma\u0142\u017ce\u0144stwie z jedyn\u0105 kobiet\u0105, zdoln\u0105 z\r\ntak niezr\u00f3wnanym oddaniem i wdzi\u0119kiem odwzajemni\u0107 jego uczucie, musia\u0142a wyda\u0107\r\nsi\u0119 w konfrontacji z pryncypiami rodu wa\u017cniejsza, z czym Wojewoda nie m\u00f3g\u0142\r\nsi\u0119 pogodzi\u0107. Postrzegaj\u0105c rzeczywisto\u015b\u0107 przez prymat niezwalczonej pychy,\r\ngot\u00f3w by\u0142by zapewne na Wac\u0142awow\u0105 \u201edezynwoltur\u0119\u201d okazan\u0105 \u201edomowym \u015bwi\u0119to\u015bciom\u201d\r\nzareagowa\u0107 wielkodusznym przebaczeniem, gdyby syn \u201ezm\u0105drza\u0142\u201d, nie \u2013\r\nkapitulacj\u0105.<a style='mso-endnote-id:edn17' href=\"#_edn17\" name=\"_ednref17\"\r\ntitle=\"\"><![if !supportFootnotes]><span\r\nstyle='font-size:7.0pt;font-family:\"Times New Roman\",serif;mso-fareast-font-family:\r\n\"Times New Roman\";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:\r\nAR-SA'>17<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a> Kt\u00f3\u017c zreszt\u0105 poza nim\r\nwobec gro\u017c\u0105cej katastrofy, za kt\u00f3r\u0105 w dodatku odpowiada sam Wac\u0142aw, mia\u0142by\r\nstrzec tradycji, powagi i godno\u015bci rodu, komu\u017c bardziej mog\u0142aby le\u017ce\u0107 na sercu\r\njego \u015bwietno\u015b\u0107, kto w ko\u0144cu \u017carliwiej ni\u017c on m\u00f3g\u0142by pragn\u0105\u0107 jej chwalebnego przed\u0142u\u017cenia?\r\nNic przeto dziwnego, \u017ce to w\u0142a\u015bnie pod wp\u0142ywem symboliczno-metafizycznych\r\nmiazmat\u00f3w przestrzeni zamkowej Wojewoda ulega przemianie prowadz\u0105cej do\r\ntragicznej w skutkach alienacji. Zamek, ten skarbiec rodowych relikwii, staje\r\nsi\u0119 wyj\u0105tkowo hermetyczny, mo\u017ce nawet dla syna-\u201eapostaty\u201d nie ma w nim miejsca.\r\nMilcz\u0105cy Wojewoda poza mury zamku w ci\u0105gu ca\u0142ej akcji nie wyjdzie, a zarazem w\r\nobr\u0119b tych mur\u00f3w nie wpu\u015bci Marii \u2013 jego siedziba musi pozosta\u0107 dla niej\r\nniedost\u0119pna.<a style='mso-endnote-id:edn18' href=\"#_edn18\" name=\"_ednref18\"\r\ntitle=\"\"><![if !supportFootnotes]><span\r\nstyle='font-size:7.0pt;font-family:\"Times New Roman\",serif;mso-fareast-font-family:\r\n\"Times New Roman\";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:\r\nAR-SA'>18<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a> W obliczu osobistego\r\nzagro\u017cenia, poddany nadto silnej presji domagaj\u0105cych si\u0119 obrony swych praw i\r\nroszcze\u0144 naddziad\u00f3w<\/i><\/span>, ojciec Wac\u0142awa prze\u017cywa\r\npotworne m\u0119czarnie w szczeg\u00f3lnej, zamkowej samotno\u015bci.<a style='mso-endnote-id:\r\nedn19' href=\"#_edn19\" name=\"_ednref19\" title=\"\"><span\r\nclass=MsoEndnoteReference><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>19<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a>\r\nWida\u0107, jak zaborczo jest w tych ekstremalnych warunkach kuszony, z jak\u0105 si\u0142\u0105\r\nnapiera na\u0144 my\u015bl o zbrodni i na jaki op\u00f3r w nim napotyka. Bo jednak nie ugina\r\nsi\u0119 on bez walki, dopu\u015bci wprawdzie mo\u017cliwo\u015b\u0107 morderstwa, ale czynu tego nigdy\r\ndo ko\u0144ca wewn\u0119trznie nie zaakceptuje. Popadaj\u0105c w rozpacz w niezwyk\u0142ej\r\nniemocy<\/i> (okre\u015blenie to uwypukla tragizm jego po\u0142o\u017cenia), pragnie podzieli\u0107\r\nz kim\u015b sw\u0105 udr\u0119k\u0119 \u2013 daremnie. Przemaga \u015bwiadomo\u015b\u0107, \u017ce ci\u0119\u017car cierpie\u0144 trzeba\r\nd\u017awiga\u0107 samotnie, bez podzia\u0142u<\/i>, co cz\u0142owieka s\u0142abego charakteru mog\u0142oby\r\nz\u0142ama\u0107, tymczasem Wojewoda nie porzuca swej roli mimo wstr\u0119tu, jaki budzi ona w\r\nnim samym.<\/p>\r\n\r\n <\/span>Zakwestionowanie\r\npodstaw egzystencji tak dostojnego wielmo\u017cy przechyla w nim szal\u0119 wyboru na\r\nstron\u0119 z\u0142a, wytwarza sytuacj\u0119 wewn\u0119trznej konieczno\u015bci z\u0142ego wyboru. Zasad\u0105\r\npost\u0119powania Wojewody b\u0119dzie odt\u0105d zwodzenie Wac\u0142awa fa\u0142szyw\u0105 obietnic\u0105.\r\nPrzypomina to znan\u0105 z Iliady<\/i> relacj\u0119 mi\u0119dzy Agamemnonem i Achillesem,\r\npolegaj\u0105c\u0105 w\u0142a\u015bnie na pr\u00f3bie przechytrzenia przez kr\u00f3la Myken s\u0142awnego potomka\r\nPeleusa. Lecz Achilles \u2013 jak podkre\u015bla\u0142 to Jean Starobinski<\/span>\r\n\u2013 wiedzia\u0142 o zaprojektowanym wobec niego oszustwie, znaj\u0105c \u201enienasycon\u0105\r\nchciwo\u015b\u0107\u201d naczelnego wodza Grek\u00f3w.<a style='mso-endnote-id:edn20' href=\"#_edn20\"\r\nname=\"_ednref20\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>20<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a> Ta\r\nwiedza pozwoli\u0142a mu jasno okre\u015bli\u0107 swoje stanowisko: <\/p>\r\n\r\n <\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='font-size:10.0pt;mso-bidi-font-size:12.0pt;line-height:150%'>Jest mi tak\r\nbowiem obmierz\u0142y, jak same bramy Hadesu,<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n <\/span>Kto\r\nw sercu jedno ukrywa, a na j\u0119zyku ma drugie.<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n <\/span>(Iliada<\/i>,\r\nIX, 312-313; przek\u0142ad Kazimiery Je\u017cewskiej)<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<o:p> <\/o:p><\/p>\r\n\r\nT\u0119 dobitnie sformu\u0142owan\u0105 ocen\u0119 dwulicowo\u015bci Agamemnona\r\nzinterpretowa\u0142 Starobinski<\/span> nast\u0119puj\u0105co:<\/p>\r\n\r\n<o:p> <\/o:p><\/p>\r\n\r\nPor\u00f3wnanie z \u201ebramami Hadesu\u201d jest\r\npoetycko niezwykle celne: poszerza i powtarza, wpisuje to, co ukryte, w\r\nprzestrze\u0144 kosmiczn\u0105. Albowiem bramy Hadesu, przedmiot w najwy\u017cszym stopniu\r\nwstr\u0119tny, nie tylko wyznaczaj\u0105 \u201etamt\u0105 stron\u0119\u201d, przestrze\u0144 zakazan\u0105, lecz i\r\nokre\u015blaj\u0105 ow\u0105 chciw\u0105 pot\u0119g\u0119, kt\u00f3ra zachowuje na zawsze to, co wzi\u0119\u0142a. To par <span\r\nclass=SpellE>exellence<\/span> pot\u0119ga zatrzymuj\u0105ca. Cz\u0142owiek, kt\u00f3ry ukrywa swe\r\ntajemne pragnienia, cz\u0142owiek, kt\u00f3rego tajemnic\u0105 jest \u017c\u0105dza posiadania,\r\nzamykaj\u0105c innym dost\u0119p do swego serca, staje si\u0119 obrazem innego \u015bwiata: w\r\noczach podejrzenia ukryte wn\u0119trze jest figur\u0105 kr\u00f3lestwa zmar\u0142ych.<a\r\nstyle='mso-endnote-id:edn21' href=\"#_edn21\" name=\"_ednref21\" title=\"\"><span\r\nclass=MsoEndnoteReference><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference><span style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:\r\n12.0pt;font-family:\"Times New Roman\",serif;mso-fareast-font-family:\"Times New Roman\";\r\nmso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA'>21<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a><o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<o:p> <\/o:p><\/p>\r\n\r\nW Marii<\/i> trwale zatruta serc pociecha<\/i> jest\r\nr\u00f3wnie\u017c pochodn\u0105 faktu, i\u017c Wojewoda \u201ezamkn\u0105\u0142 innym dost\u0119p do swego serca\u201d, cho\u0107\r\noczywi\u015bcie w jego przypadku zar\u00f3wno skala, jak i przedmiot tego, co ukryte, nie\r\npokrywaj\u0105 si\u0119 z obszarem wewn\u0119trznego zamkni\u0119cia Agamemnona. Istotne jest\r\njednak to, \u017ce nie \u201ew oczach podejrzenia\u201d kogo\u015b patrz\u0105cego z boku, lecz w oczach\r\nw\u0142asnych wn\u0119trze Wojewody staje si\u0119 \u201efigur\u0105 kr\u00f3lestwa zmar\u0142ych\u201d, a zamek\r\nstanowi na zewn\u0105trz znakomity dla tej figury \u201eakompaniament\u201d przestrzenny.\r\nWojewoda zostaje wi\u0119c jakby podw\u00f3jnie, wewn\u0119trznie i zewn\u0119trznie, \u201e<span\r\nclass=SpellE>uhadesowiony<\/span>\u201d. Zwodz\u0105c syna, a wraz z nim i innych,\r\ndo\u015bwiadcza wewn\u0119trznej katabazy<\/span>, a jednocze\u015bnie w\r\nprzestrzeni zamku sprzymierza si\u0119 z umar\u0142ymi, by ukry\u0107 prawd\u0119. Chodzi nie tyle\r\no odmow\u0119 dawania czy dzielenia si\u0119 dobrami, ile o odmow\u0119 uznania wolno\u015bci\r\ndrugiego cz\u0142owieka, narzucenie mu ogranicze\u0144 r\u00f3wnoznacznych\r\nz przekre\u015bleniem jego prawa do nieskr\u0119powanej autokreacji. To jest tak\u017ce \u201e<span\r\nclass=SpellE>hadesowy<\/span> moment\u201d rozmowy Wojewody z synem na zamku, moment\r\nprzed Wac\u0142awem zatajony. Trwanie w ukryciu jest warunkiem strategii dzia\u0142ania\r\nzmierzaj\u0105cego do usuni\u0119cia przyczyn dekomponuj\u0105cych obraz rzeczywisto\u015bci\r\nzewn\u0119trznej, w taki jednak spos\u00f3b, by mo\u017cna by\u0142o przeforsowa\u0107 przynajmniej\r\ncz\u0119\u015bciow\u0105 restytucj\u0119 tego, co zosta\u0142o \u201eodkszta\u0142cone\u201d, nawet gdyby w sum\u0119 strat\r\nprzysz\u0142o wliczy\u0107 \u017cycie cudze i w\u0142asne. W orbit\u0119 tak rozumianej aktywno\u015bci\r\nzostaje wci\u0105gni\u0119ty przede wszystkim Wac\u0142aw, w odr\u00f3\u017cnieniu od Achillesa\r\nnie\u015bwiadomy intencji ojca. Wed\u0142ug jakiej logiki i jakim kosztem ma si\u0119 odbywa\u0107\r\nrealizacja zamierze\u0144 Wojewody? Odpowied\u017a warto poprzedzi\u0107 jeszcze jednym\r\nkomentarzem Starobinskiego<\/span>:<\/p>\r\n\r\n<o:p> <\/o:p><\/p>\r\n\r\n[...] wn\u0119trze, kt\u00f3re demaskuje\r\noskar\u017cycielska my\u015bl Achillesa, jest przestrzeni\u0105 zbudowan\u0105 z jego mo\u017cliwej\r\nkl\u0119ski, ze stale gro\u017c\u0105cego mu wyw\u0142aszczenia, z jego \u015bmiertelno\u015bci; w\u0142adza\r\nrz\u0105dz\u0105ca w tym innym \u015bwiecie zmierza wy\u0142\u0105cznie do tego, by wykorzysta\u0107\r\njego si\u0142y, by traci\u0142 je na pr\u00f3\u017cno bez najmniejszej cho\u0107by zap\u0142aty w postaci\r\ndotykalnych bogactw i rozkoszy.<a style='mso-endnote-id:edn22' href=\"#_edn22\"\r\nname=\"_ednref22\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference><span style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:\r\n12.0pt;font-family:\"Times New Roman\",serif;mso-fareast-font-family:\"Times New Roman\";\r\nmso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA'>22<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a><o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<o:p> <\/o:p><\/p>\r\n\r\nObowi\u0105zuj\u0105ca w Marii<\/i> zasada swoistego rymowania\r\npewnych zdarze\u0144, obraz\u00f3w, motyw\u00f3w staje si\u0119 widoczna tak\u017ce w ojcowskim rewan\u017cu\r\nsprowokowanym wcze\u015bniejsz\u0105 \u201eniesubordynacj\u0105\u201d m\u0142odego grafa. Rachuby Wojewody \u2013\r\nby raz jeszcze odwo\u0142a\u0107 si\u0119 do s\u0142\u00f3w francuskiego badacza \u2013 oparte s\u0105 r\u00f3wnie\u017c na\r\n\u201emo\u017cliwej kl\u0119sce\u201d Wac\u0142awa, na bezproduktywnym wykorzystaniu jego si\u0142 i \u201eodmowie\r\nzap\u0142aty\u201d. Wojewoda ca\u0142y sw\u00f3j plan zasadza na zniweczeniu synowskiej wizji\r\nszcz\u0119\u015bliwo\u015bci. Tragiczny wymiar jego cierpienia bierze si\u0119 st\u0105d, \u017ce zmuszony\r\njest d\u0105\u017cy\u0107 do nieuchronnie \u201ez\u0142ego\u201d fina\u0142u, to znaczy do takich rozstrzygni\u0119\u0107,\r\nkt\u00f3rych sam najbardziej pragn\u0105\u0142by unikn\u0105\u0107. W przeciwie\u0144stwie bowiem do\r\nAgamemnona, kt\u00f3remu na szcz\u0119\u015bciu i \u201edobrym bycie\u201d Achillesa nigdy nie zale\u017ca\u0142o,\r\nWojewoda nie chce unieszcz\u0119\u015bliwia\u0107 syna, podczas gdy z ca\u0142\u0105 premedytacj\u0105\r\nto w\u0142a\u015bnie przychodzi mu czyni\u0107. Musi przy tym dzia\u0142a\u0107 samotnie i w\r\nukryciu. Zamkni\u0119cie si\u0119 w sobie odgradza od \u015bwiata r\u00f3wnie skutecznie jak\r\npiecz\u0119\u0107 grobu. Ale przecie\u017c ten, kto si\u0119 tak zamyka, nadal na scenie \u015bwiata\r\npozostaje, cho\u0107 duchowo przynale\u017cy ju\u017c do krainy umar\u0142ych. By\u0107 w styczno\u015bci z\r\n\u017cywymi, nie mog\u0105c uczestniczy\u0107 we w\u0142a\u015bciwej im przestrzeni obcowa\u0144<\/span>\r\n\u2013 to stan tragicznego rozdarcia, egzystencjalny emanat<\/span>\r\n\u015bmierci ontycznej.<\/p>\r\n\r\n<o:p> <\/o:p><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='font-size:16.0pt;mso-bidi-font-size:12.0pt;line-height:150%'>4<o:p><\/o:p><\/span><\/b><\/p>\r\n<span\r\nstyle='font-size:14.0pt;line-height:150%'>Ku zbrodni i samozag\u0142adzie<o:p><\/o:p><\/span><\/b><\/p>\r\n\r\n<o:p> <\/o:p><\/p>\r\n\r\n <\/span>Zagadkowy\r\ncharakter pod\u0142o\u017ca motywacyjnego coraz dynamiczniej rozwijaj\u0105cej si\u0119 akcji\r\npowoduje, \u017ce nie od razu mo\u017cna zrozumie\u0107, dlaczego Wojewoda powo\u0142a\u0142 pod bro\u0144\r\ntak liczne rycerstwo. Cel przy\u015bwiecaj\u0105cy organizatorowi zbrojnej ekspedycji\r\npozostaje przez jaki\u015b czas niejasny (z listu dostarczonego Miecznikowi w XIV\r\nfragmencie Pie\u015bni I<\/i> nie wy\u0142ania si\u0119 prawda, lecz jej zwodniczy\r\n\u201enegatyw\u201d). Dopiero nast\u0119puj\u0105ce po sobie zdarzenia fabularne ods\u0142aniaj\u0105 z wolna\r\ntryby \u201eciemnej afery\u201d zawczasu obmy\u015blonej przez ow\u0142adni\u0119tego zbrodnicz\u0105\r\nnami\u0119tno\u015bci\u0105 Wojewod\u0119. Wszelako wyznaczon\u0105 mu w Marii<\/i> rol\u0119 mo\u017cna\r\nnajpe\u0142niej uchwyci\u0107 w perspektywie ca\u0142o\u015bci dzie\u0142a. \u0141atwo wtedy dostrzec, \u017ce\r\nzar\u00f3wno poszczeg\u00f3lne sekwencje zdarzeniowe, jak i ka\u017cdy bez ma\u0142a przejaw\r\naktywno\u015bci pozosta\u0142ych postaci poematu \u2013 to rezultat intrygi Wojewody, kt\u00f3ry\r\npodst\u0119pem prowokuje i niejako wymusza okre\u015blone reakcje, zachowania i czyny\r\ninnych bohater\u00f3w. W efekcie bardzo wiele z tego, co rozgrywa si\u0119 w \u015bwiecie\r\nprzedstawionym, przebiega wed\u0142ug jego woli i zgodnie z jego oczekiwaniami.\r\nNawet wst\u0119pna scena z kozakiem jest kompozycyjnie sprz\u0119\u017cona z akcj\u0105\r\nprzedsi\u0119wzi\u0119t\u0105 przez Wojewod\u0119; wiadomo przecie\u017c, \u017ce \u00f3w syn stepu<\/i> to\r\npos\u0142aniec grafa Wac\u0142awa, p\u0119dz\u0105cy do Miecznika z wiadomo\u015bci\u0105 o rzekomo nagle\r\nwynik\u0142ej zmianie stosunku pysznego magnata do ma\u0142\u017conki syna. Oszukany Wac\u0142aw,\r\nsam o tym nie wiedz\u0105c, realizuje przez to pos\u0142annictwo jedno z najwa\u017cniejszych\r\nogniw zdradzieckiego planu ojca.<a style='mso-endnote-id:edn23' href=\"#_edn23\"\r\nname=\"_ednref23\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>23<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a> Ale\r\nto jeszcze nie dow\u00f3d, i\u017cby Wojewoda, wywieraj\u0105cy wprawdzie istotny wp\u0142yw na\r\nrozw\u00f3j g\u0142\u00f3wnego nurtu zdarze\u0144, decydowa\u0142 o wszystkim, co si\u0119 w poemacie dzieje.\r\nWszak po zawartym bez jego wiedzy \u015blubie Wac\u0142awa z Mari\u0105 spos\u00f3b, w jaki pr\u00f3buje\r\nupora\u0107 si\u0119 z problemem niefortunnej \u201epomy\u0142ki\u201d matrymonialnej syna, stanowi\r\nprzypiecz\u0119towanie jego w\u0142asnej tragedii \u017cyciowej. Bo je\u015bli nawet pocz\u0105tkowo\r\nWojewoda, planuj\u0105c zg\u0142adzenie Marii, m\u00f3g\u0142 nie bra\u0107 pod uwag\u0119 niebezpiecze\u0144stwa,\r\njakie \u015bci\u0105gn\u0105\u0142by na siebie w postaci zemsty Wac\u0142awa (co zreszt\u0105 ma\u0142o\r\nprawdopodobne), to ju\u017c z pewno\u015bci\u0105 po rozmowie w cztery oczy z synem\r\nprzeprowadzonej na zamku u\u015bwiadomi\u0142 sobie t\u0119 gro\u017ab\u0119 ca\u0142kiem wyra\u017anie; pozby\u0142\r\nsi\u0119 wi\u0119c wszelkich z\u0142udze\u0144 co do tego, jaki los go spotka, je\u015bli odwa\u017cy si\u0119 porwa\u0107\r\nna \u017cycie synowej. Tak przynajmniej musia\u0142o to wygl\u0105da\u0107 z jego punktu widzenia.\r\nPonadto Wojewoda w og\u00f3le nie wie o istnieniu Pachol\u0119cia, kt\u00f3re w stosownej\r\nchwili szczeg\u00f3\u0142owo zrelacjonowa\u0142o Wac\u0142awowi okoliczno\u015bci \u015bmierci Marii,\r\nnajpierw wskazuj\u0105c wprost bezpo\u015brednich wykonawc\u00f3w mordu, a nast\u0119pnie \u2013 jak\r\nwynika z przekazu narratora \u2013 obci\u0105\u017caj\u0105c odpowiedzialno\u015bci\u0105 za to zab\u00f3jstwo\r\nw\u0142a\u015bciwego winowajc\u0119, czego zbrodniczy rodzic nie m\u00f3g\u0142 przewidzie\u0107 ani czemu\r\nnie by\u0142 w stanie w por\u0119 zapobiec. I jeszcze jedno: zar\u00f3wno \u201eczarcie\u201d tumany<\/i>,\r\npow\u00f3d znacznego sp\u00f3\u017anienia kozaka wioz\u0105cego wa\u017cny list, jak i demaskuj\u0105cy\r\nWojewod\u0119 g\u0142os echa w scenie, gdy Wac\u0142aw odnajduje w domu te\u015bcia martw\u0105 \u017con\u0119,\r\nr\u00f3wnie\u017c s\u0105 poza sfer\u0105 \u201ewp\u0142yw\u00f3w\u201d sprawcy zbrodni. Co si\u0119 za\u015b tyczy Miecznika i\r\nMarii, to jest rzecz\u0105 oczywist\u0105, \u017ce skutki dzia\u0142a\u0144 intryganta tragicznie\r\nwik\u0142aj\u0105 ich losy, nie mog\u0105 natomiast wp\u0142yn\u0105\u0107 na ograniczenie wewn\u0119trznej\r\nautonomii tych postaci. To, jak u kresu \u017cycia w najg\u0142\u0119biej subiektywnym\r\nodczuciu spe\u0142nia si\u0119 los najpierw Marii, a wkr\u00f3tce potem jej ojca, w istocie\r\nrzeczy pozostaje z mataczynami<\/i><\/span> Wojewody w\r\nbardzo lu\u017anym zwi\u0105zku; intymne rewiry ludzkiego \u201eczucia\u201d i \u201ewiary\u201d s\u0105 dla niego\r\nzupe\u0142nie niedost\u0119pne. Nie mo\u017cna zatem przyznawa\u0107 Wojewodzie prerogatyw, kt\u00f3rych\r\non nie posiada, cho\u0107 \u2013 patrz\u0105c z drugiej strony \u2013 trudno nie docenia\u0107 jego\r\nudzia\u0142u w procesie eskalacji napi\u0119\u0107 fabularnych utworu.<\/p>\r\n\r\n <\/span>Odpowiedzialno\u015b\u0107\r\nza zg\u0142adzenie Marii ponosi co prawda jeden cz\u0142owiek, ale symboliczne reperkusje\r\ntego bezprzyk\u0142adnego bestialstwa zdecydowanie wykraczaj\u0105 poza problem winy\r\nze\u015brodkowanej wy\u0142\u0105cznie na osobie mordercy. Wskazuje na to zreszt\u0105 wymowna\r\nokoliczno\u015b\u0107, i\u017c w samym akcie egzekucji Marii Wojewoda nie uczestniczy\u0142\r\n(oczywi\u015bcie \u2013 nie musia\u0142, takie jednak \u201egodzenie z ty\u0142u\u201d, z zamkowej oddali,\r\nczyni bardziej z\u0142o\u017conymi pewne aspekty zbrodni). Fakt ten bynajmniej go nie\r\nusprawiedliwia, ale te\u017c nigdy \u2013 nawet je\u015bli taka by\u0142a intencja zbrodniarza \u2013\r\nnie zadzia\u0142a\u0142 on na jego korzy\u015b\u0107. Wszak ojciec Wac\u0142awa nie tylko nie unikn\u0105\u0142\r\nzdemaskowania \u2013 i to w\u0142a\u015bnie nie wskutek jakiego\u015b b\u0142\u0119du czy niedopatrzenia,\r\nlecz z przyczyn \u201eobiektywnych\u201d \u2013 ale nade wszystko nie zdo\u0142a\u0142 ocali\u0107 warto\u015bci\r\ndla\u0144 najcenniejszej: rodowej racji stanu, cho\u0107 pocz\u0105tkowo wyst\u0105pi\u0142 w jej\r\nobronie bez uciekania si\u0119 do intryg i \u201egwa\u0142t\u00f3w\u201d. W ko\u0144cu jednak zmuszony by\u0142\r\nuzna\u0107, \u017ce ani na drodze oficjalnych procedur, ani perswazj\u0105 nie osi\u0105gnie\r\npo\u017c\u0105danego skutku, to znaczy nie zgasi w Wac\u0142awie \u017caru uczu\u0107, a tym samym nie\r\nnak\u0142oni go do wyrzeczenia si\u0119 \u201eniegodnej\u201d ma\u0142\u017conki. Co wi\u0119cej, rozpoznawszy\r\nw pe\u0142ni rodzaj i skal\u0119 gro\u017c\u0105cego mu niebezpiecze\u0144stwa, nie m\u00f3g\u0142 mie\u0107\r\nw\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce przyst\u0119puje do walki w\u0142a\u015bciwie z g\u00f3ry przegranej, kt\u00f3r\u0105 jednak\r\nstoczy\u0107 trzeba, bo taki \u201enakaz\u201d jest wpisany w jego \u017cyciow\u0105 rol\u0119, zw\u0142aszcza z\r\nchwil\u0105, gdy ju\u017c wiadomo, \u017ce wydarzenie uszcz\u0119\u015bliwiaj\u0105ce innych, jemu przynosi rozpacz\r\ni zag\u0142ad\u0119. Po d\u0142ugich i bolesnych zmaganiach ze sob\u0105 Wojewoda odci\u0105\u0142 si\u0119\r\nod \u015bwiata, uczyniwszy z siebie wi\u0119\u017ania zar\u00f3wno swych zbrodniczych plan\u00f3w, jak i\r\nswego przejmuj\u0105cego b\u00f3lu. By\u0142 to wyrok podyktowany tragiczn\u0105 konieczno\u015bci\u0105.\r\nPozosta\u0142o ju\u017c tylko z rozpaczliw\u0105 determinacj\u0105 i strace\u0144czym heroizmem podj\u0105\u0107\r\nwyzwanie losu i konsekwentnie, cho\u0107 wbrew sobie, odegra\u0107 rol\u0119 burzyciela\r\ncudzego szcz\u0119\u015bcia, udr\u0119czonego z\u0142oczy\u0144cy, kt\u00f3remu \u2013 w sytuacji bez wyj\u015bcia \u2013\r\nprzychodzi gin\u0105\u0107 od strza\u0142y wypuszczonej z w\u0142asnego \u0142uku. Szczeg\u00f3lnie bolesn\u0105\r\ntortur\u0105 sta\u0142 si\u0119 dla Wojewody przymus swoistej teatralizacji \u017cycia, kt\u00f3rego\r\nsens zacz\u0105\u0142 si\u0119 sprowadza\u0107 do spe\u0142nienia w zbrodni. R\u00f3wnie straszna musia\u0142a by\u0107\r\nmy\u015bl, i\u017c zanim dojdzie do tej pierwszej tragicznej kulminacji (zapowiedzi\u0105\r\ndrugiej jest u\u015bwiadomiona nieuchronno\u015b\u0107 \u015bmiertelnej zemsty syna), trzeba\r\ndzia\u0142a\u0107 niejawnie, \u201emilczkiem\u201d, pod rygorem kamufla\u017cu. Obcy mu dotychczas stan\r\npermanentnego zamaskowania, przynajmniej w tak ekstremalnym wymiarze,\r\nprzekszta\u0142ca si\u0119 nagle w zasad\u0119 jego istnienia. Znalaz\u0142o to wyraz w niemal\r\nwizualnie uchwytnej zmianie fizjonomii Wojewody, upodabniaj\u0105cego si\u0119 do strasz\u0105cych\r\nmar<\/i> nocnych, moc\u0105 przeformowa\u0144 wewn\u0119trznych jak gdyby przyoblekaj\u0105cego\r\nniewidzialn\u0105 mask\u0119, pod kt\u00f3r\u0105 jest on ju\u017c kim\u015b innym.<a style='mso-endnote-id:\r\nedn24' href=\"#_edn24\" name=\"_ednref24\" title=\"\"><span\r\nclass=MsoEndnoteReference><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>24<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a>\r\nZamierzone przeze\u0144 zmylenie otoczenia sta\u0142o si\u0119 faktem. Poprzez ten kolejny\r\nsymboliczny gest, potwierdzaj\u0105cy ostateczne podj\u0119cie zbrodniczej decyzji,\r\nWojewoda wszed\u0142 w sojusz ze z\u0142em, rzec by mo\u017cna: zaprzeda\u0142 dusz\u0119 masce. Od tej\r\nchwili maska zdominowa\u0142a jego duchow\u0105 substancj\u0119, tote\u017c b\u0119dzie on ju\u017c musia\u0142\r\nulega\u0107 jej magicznemu wp\u0142ywowi, to znaczy jej tyranii.<a style='mso-endnote-id:\r\nedn25' href=\"#_edn25\" name=\"_ednref25\" title=\"\"><span\r\nclass=MsoEndnoteReference><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>25<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a> W\r\nzasi\u0119gu wyzwolonego w ten spos\u00f3b demonizmu maski znale\u017ali si\u0119 i inni\r\nbohaterowie poematu. Bo przecie\u017c logiczn\u0105 i zarazem metaforyczn\u0105\r\nkonsekwencj\u0105 przemiany wewn\u0119trznej Wojewody jest \u00f3w szata\u0144ski fortel, w wyniku\r\nkt\u00f3rego zgin\u0119\u0142a Maria i kt\u00f3ry sta\u0142 si\u0119 przyczyn\u0105 niewys\u0142owionych cierpie\u0144\r\nWac\u0142awa i Miecznika. Nieprzypadkowo rzeczywisty projektant zdradzieckiego\r\nodwetu zosta\u0142 niejako wyr\u0119czony przez zast\u0119p tajemniczych postaci nazwanych w\r\ndziele Malczewskiego w\u0142a\u015bnie Maskami.<\/p>\r\n\r\n <\/span>Wiadomo\r\njednak, \u017ce morderczy cios dosi\u0119ga Mari\u0119 dopiero w Pie\u015bni II<\/i>, natomiast w\r\nPie\u015bni I<\/i> dora\u017anym znakiem destrukcyjnej transfiguracji duchowej ojca\r\nWac\u0142awa jest przewrotne pismo<\/i> wystosowane do Miecznika, zawieraj\u0105ce\r\nzupe\u0142nie niezwyk\u0142\u0105 deklaracj\u0119: <\/p>\r\n\r\n <\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='font-size:10.0pt;mso-bidi-font-size:12.0pt;line-height:150%'>Pisze mi\r\nWojewoda w cukrowych wyrazach,<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n <\/span>\u017be\r\nmamy ju\u017c zapomnie\u0107 o naszych urazach;<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n <\/span>\u017be\r\n\u017ca\u0142uje za grzechy \u2013 nie tylko og\u0142asza<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n <\/span>Sw\u00f3j\r\nafekt dla synowej, ale w dom zaprasza:<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n <\/span>Wi\u0119cej\r\njeszcze \u2013 takiego jak m\u00f3wi zam\u0119\u015bcia<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n <\/span>Syn\r\nnie wart, bo zas\u0142ug\u0105 trza<\/span> si\u0119 dobi\u0107 szcz\u0119\u015bcia;<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n <\/span>Pragnie\r\nwi\u0119c, \u017ceby wprz\u00f3dy w wojennej potrzebie<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n <\/span>Jakim\r\nrycerskim czynem sta\u0142 si\u0119 godnym ciebie:<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n <\/span>I\r\ngdy w\u0142a\u015bnie Tatarzy grasuj\u0105 w tej stronie,<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='font-size:10.0pt;mso-bidi-font-size:12.0pt;line-height:150%'>Jemu stawi\u0107\r\nsi\u0119 kaza\u0142 w twych wdzi\u0119k\u00f3w obronie;<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n <\/span>A\r\ntak z laurem u czapki \u015bwiatu si\u0119 pochwali\u0107,<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n <\/span>\u017be\r\nt\u0119 co umie kocha\u0107 \u2013 potrafi ocali\u0107!<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n <\/span>Dzi\u015b\r\nma tu z wojskiem ci\u0105gn\u0105\u0107 \u2013 [...]<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n <\/span>(w.\r\n403-415)<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<o:p> <\/o:p><\/p>\r\n\r\nZnamienne, \u017ce chocia\u017c list pochodzi od Wojewody, w\r\nprzytoczonym fragmencie s\u0142ycha\u0107 nie jego s\u0142owa<\/span>,\r\nlecz my\u015bli<\/span>, kt\u00f3re Miecznik,\r\npos\u0142uguj\u0105c si\u0119 w\u0142asnym stylem, referuje<\/span>\r\nc\u00f3rce. Jest w tym zabiegu narracyjnym (mowa zale\u017cna w obr\u0119bie niezale\u017cnej)\r\ndyskretnie zasygnalizowany dystans mi\u0119dzy tre\u015bci\u0105 zawart\u0105 w przekazie a t\u0105,\r\nkt\u00f3r\u0105 nadawca na zawsze ukry\u0142 w sobie; w toku fabularnym spirala zdrady b\u0119dzie\r\nsi\u0119 rozkr\u0119ca\u0107 pod wp\u0142ywem tej pierwszej \u2013 jawnej, co nie znaczy prawdziwej.\r\nJeszcze nikt z protagonist\u00f3w dzie\u0142a \u2013 oczywi\u015bcie poza Wojewod\u0105 \u2013 nie wie, do\r\nczego doprowadz\u0105 ju\u017c niebawem kolejne wydarzenia (a si\u0142a z\u0142ych przeczu\u0107 to za\r\nma\u0142o, by zapobiec katastrofie); i nic dziwnego, skoro zjawiskowa pow\u0142oka\r\nrzeczywisto\u015bci, jak gdyby \u201ezainfekowana\u201d fluidem podst\u0119pu, zaczyna jawi\u0107 si\u0119\r\noczom ludzkim z jakiej\u015b niepe\u0142nej, nieautentycznej, zamaskowanej strony.\r\n\u201eObecna w Marii<\/i> \u2013 pisa\u0142a w zwi\u0105zku z tym zestrojem sytuacyjnym H.\r\nKrukowska \u2013 metaforyka maski [...] wyra\u017ca pesymistyczn\u0105 my\u015bl poety, \u017ce cz\u0142owiek\r\njest tylko marionetk\u0105 w r\u0119ku si\u0142 pozaludzkich, kt\u00f3rych skrytych i zawsze\r\nzgubnych wobec niego zamiar\u00f3w nie jest w stanie przenikn\u0105\u0107\u201d.<a\r\nstyle='mso-endnote-id:edn26' href=\"#_edn26\" name=\"_ednref26\" title=\"\"><span\r\nclass=MsoEndnoteReference><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>26<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a>\r\n\u201eMetaforyka maski\u201d niekoniecznie musi by\u0107 artystycznym przejawem konfesji\r\nautorskiej o bezwarunkowo \u201eciemnym\u201d zabarwieniu ideowym. Ten wa\u017cny element\r\nstruktury \u015bwiata mimo wszystko nie przekszta\u0142ca cz\u0142owieka w \u201emarionetk\u0119\u201d (\u017cadna\r\nz postaci w chwilach egzystencjalnych \u201eprzesile\u0144\u201d nie ma takiego poczucia),\r\ncho\u0107 z pewno\u015bci\u0105 okre\u015bla tragiczn\u0105<\/span>\r\nlogik\u0119 ukazanych zdarze\u0144. Nie czyni\u0105 bowiem dostatecznie ostrym widzenia i\r\nrozumienia spraw najwy\u017cszej wagi nawet tak uwznio\u015blaj\u0105ce pozytywnych bohater\u00f3w\r\ncnoty, jak: m\u0119stwo, szlachetno\u015b\u0107, prawo\u015b\u0107, niewinno\u015b\u0107, pokora itp. Zdaj\u0105 si\u0119\r\none wr\u0119cz u\u0142atwia\u0107 rozw\u00f3j perfidnej, zbrodniczej intrygi. Z ludzkiej\r\nperspektywy wygl\u0105da to tak, jakby jaka\u015b nieub\u0142agana si\u0142a fa\u0142szu i przemocy\r\nbezczelnie naigrawa\u0142a si\u0119 ze wszystkiego, co moralnie warto\u015bciowe, czym zwykli\r\nkierowa\u0107 si\u0119 w \u017cyciu ludzie sprawiedliwi, i jakby ich w\u0142a\u015bnie wystawia\u0142a na\r\nbezlitosne ur\u0105gowisko. W planie zdarzeniowym nast\u0119pstwem tej z nag\u0142a\r\nuruchomionej \u201emachiny piekielnej\u201d jest odci\u0105gni\u0119cie od Marii jej\r\nnajpewniejszych obro\u0144c\u00f3w, starego Miecznika i jego zi\u0119cia. Obaj ci m\u0119\u017cowie i\r\nrycerze, nie przyzwyczajeni do kr\u0119tactw, motywuj\u0105c si\u0119 nawzajem \u2013 Wac\u0142aw\r\nprzyprowadzeniem hufc\u00f3w i wierno\u015bci\u0105 wobec \u017cony, Miecznik decyzj\u0105 wsparcia <span\r\nclass=SpellE>wojewodzica<\/span> w rycerskiej powinno\u015bci<\/i> dla\r\nzamanifestowania wsp\u00f3lnoty interes\u00f3w i chwa\u0142y dwu nareszcie pojednanych rodzin\r\n\u2013 zaryzykowali wiar\u0119 w to, w co bardzo pragn\u0119li uwierzy\u0107, przystaj\u0105c na\r\npropozycje i rozporz\u0105dzenia Wojewody w chwili, gdy nie by\u0142 on ju\u017c ca\u0142kiem sob\u0105,\r\ngdy dzia\u0142a\u0142 w morderczym afekcie, pod presj\u0105 ciemnych<\/i> rz\u0105d\u00f3w<\/i> owej\r\nniewidzialnej dla innych maski \u2013 obaj tedy podj\u0119li ryzyko i zostali wywiedzeni\r\nw pole, dos\u0142ownie i w przeno\u015bni.<a style='mso-endnote-id:edn27' href=\"#_edn27\"\r\nname=\"_ednref27\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>27<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a>\r\nOsamotniona za\u015b Maria, pe\u0142na nie tylko \u017calu po kolejnej \u201eutracie\u201d Wac\u0142awa, ale\r\ntak\u017ce wyra\u017anych obaw o w\u0142asne bezpiecze\u0144stwo, sta\u0142a si\u0119 ofiar\u0105 przyby\u0142ych do\r\njej rodzinnego gniazda groteskowo-demonicznych \u201ezapustnik\u00f3w\u201d.<\/p>\r\n\r\n <\/span>Zastanawiaj\u0105cy\r\njest paralelizm sytuacji egzystencjalnej Wojewody jako \u201ewi\u0119\u017ania rozpaczy\u201d i\r\nform dzia\u0142ania nie tyle przeze\u0144 obranych, ile raczej mu narzuconych przez jaki\u015b\r\n\u201edziki\u201d, niszczycielski \u017cywio\u0142, kt\u00f3ry on sam rozp\u0119ta\u0142. Kiedy po\u0142\u0105czone hufce\r\nWac\u0142awa i Miecznika pogr\u0105\u017cy\u0142y si\u0119 w bezkresnej step\u00f3w przestrzeni<\/i>,\r\nprzebieg\u0142y \u201edywersant\u201d uzyska\u0142 ca\u0142kowit\u0105 swobod\u0119 decydowania o losie <span\r\nclass=SpellE>miecznik\u00f3wny<\/span>. \u017badne przeszkody nie mog\u0142y mu ju\u017c pokrzy\u017cowa\u0107\r\nzaplanowanego fina\u0142u dramatu, tj. samego aktu zab\u00f3jstwa praktycznie bezbronnej\r\nkobiety. A jednak nie tylko poniecha\u0142 osobistej rozprawy z synow\u0105, i to w\u0142a\u015bnie\r\nw\u00f3wczas, gdy m\u00f3g\u0142 j\u0105 zg\u0142adzi\u0107 dzia\u0142aj\u0105c incognito<\/i> \u2013 co w gruncie rzeczy\r\nnajzupe\u0142niej zrozumia\u0142e, je\u015bli zwa\u017cy\u0107, \u017ce Malczewski nie chcia\u0142 \u201edeformowa\u0107\u201d\r\ncharakteru, wi\u0119c i og\u00f3lnego wizerunku magnata dewiacyjn\u0105 sk\u0142onno\u015bci\u0105 do krwawej\r\nfrenezji \u2013 ale, jak zdaje si\u0119 wskazywa\u0107 przebieg zdarze\u0144, wr\u0119cz zadba\u0142\r\no zachowanie pozor\u00f3w maj\u0105cych zatrze\u0107 \u015blady jego zwi\u0105zku z morderstwem\r\n(wiadomo zreszt\u0105, \u017ce bezskutecznie).<a style='mso-endnote-id:edn28'\r\nhref=\"#_edn28\" name=\"_ednref28\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>28<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a>\r\nKatowska powinno\u015b\u0107 przypad\u0142a w udziale nie jemu, ale tajemniczym Maskom, kt\u00f3re\r\nzautonomizowa\u0142y si\u0119 w widzialnej postaci dopiero w Pie\u015bni II<\/i>, lecz\r\nkt\u00f3rych \u201eontogeneza\u201d ukazana jest ju\u017c w Pie\u015bni I<\/i> w \u015bcis\u0142ym powi\u0105zaniu\r\nz tragicznymi prze\u017cyciami Wojewody. Chocia\u017c wi\u0119c wyb\u00f3r tych karnawa\u0142owo\r\nukostiumowanych cz\u0142onk\u00f3w \u201eplutonu egzekucyjnego\u201d mo\u017ce wydawa\u0107 si\u0119 zaskakuj\u0105cy\r\ni ekscentryczny, to jednak umiej\u0119tna ewokacja ich coraz wyrazistszej obecno\u015bci,\r\na\u017c po ko\u0144cow\u0105 hipostaz\u0119, bardzo adekwatnie i sugestywnie ilustruje proces\r\npost\u0119puj\u0105cej destrukcji ontycznej tego, kt\u00f3ry ci\u0119\u017ck\u0105 m\u0119k\u0105 op\u0142aca poniek\u0105d\r\nwymuszony, lecz zarazem niezaprzeczalnie w\u0142asny projekt zbrodni. <\/p>\r\n\r\n <\/span><\/p>\r\n\r\n<o:p> <\/o:p><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-spacerun:yes'> <\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-spacerun:yes'> <\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:5'> <\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:2'> <\/span><o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n \r\n<\/span>\r\n\r\n<span\r\nstyle='font-size:16.0pt;mso-bidi-font-size:12.0pt;line-height:150%'>PRZYPISY DO\r\nROZDZIA\u0141U PIERWSZEGO<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='font-size:16.0pt;mso-bidi-font-size:12.0pt;line-height:150%'><o:p> <\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<div style='mso-element:endnote-list'><![if !supportEndnotes]> \r\n\r\n<hr align=left size=1 width=\"33%\">\r\n\r\n<![endif]>\r\n\r\n<div style='mso-element:endnote' id=edn1>\r\n\r\n<a style='mso-endnote-id:edn1'\r\nhref=\"#_ednref1\" name=\"_edn1\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>[1]<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a> <span\r\nstyle='letter-spacing:1.5pt'>A. Mickiewicz<\/span>: Literatura s\u0142owia\u0144ska<\/i>.\r\nKurs II. Wyk\u0142ad 30. Prze\u0142. L. P\u0142oszewski<\/span>. [W:] <span\r\nstyle='letter-spacing:1.5pt'>Ten\u017ce<\/span>: Dzie\u0142a<\/i>. Wyd. <span\r\nclass=SpellE>Jubil<\/span>. T. 10. Warszawa 1955 s. 378.<\/p>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<div style='mso-element:endnote' id=edn2>\r\n\r\n<a style='mso-endnote-id:edn2'\r\nhref=\"#_ednref2\" name=\"_edn2\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>[2]<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a> Dla\r\nKarla Jaspersa \u201e\u015bmier\u0107\u201d, \u201ecierpienie\u201d, \u201ewalka\u201d i \u201ewina\u201d oznacza\u0142y sytuacje\r\ngraniczne, tj. takie, w kt\u00f3rych cz\u0142owiek zaczyna dostrzega\u0107 i rozumie\u0107\r\ntragizm swego po\u0142o\u017cenia, niemo\u017cno\u015b\u0107 wywik\u0142ania si\u0119 z okoliczno\u015bci\r\nwymuszaj\u0105cych utrat\u0119 czego\u015b, co posiada fundamentaln\u0105 dla jego egzystencji\r\nwarto\u015b\u0107 (por. M. Janion<\/span><\/span>:\r\nTragizm<\/i>. [W:] Ta\u017c<\/span>: Romantyzm.\r\nRewolucja. Marksizm. Colloquia gda\u0144skie<\/i>. Gda\u0144sk 1972 s. 22).<\/p>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<div style='mso-element:endnote' id=edn3>\r\n\r\n<a style='mso-endnote-id:edn3'\r\nhref=\"#_ednref3\" name=\"_edn3\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>[3]<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a> <span\r\nstyle='letter-spacing:1.5pt'>M. Maciejewski<\/span>: Narodziny powie\u015bci\r\npoetyckiej w Polsce<\/i>. Wroc\u0142aw 1970 s. 261.<\/p>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<div style='mso-element:endnote' id=edn4>\r\n\r\n<a style='mso-endnote-id:edn4'\r\nhref=\"#_ednref4\" name=\"_edn4\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>[4]<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a> <span\r\nstyle='letter-spacing:1.5pt'>A. Mickiewicz<\/span>: op. cit.<\/i>, s. 378.<\/p>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<div style='mso-element:endnote' id=edn5>\r\n\r\n<a style='mso-endnote-id:edn5'\r\nhref=\"#_ednref5\" name=\"_edn5\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>[5]<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a> Pod\r\nwzgl\u0119dem genologicznym badania XIX-wieczne sytuowa\u0142y Mari\u0119<\/i> najcz\u0119\u015bciej w\r\nobszarze odniesie\u0144 do romantycznej powie\u015bci poetyckiej (g\u0142\u00f3wnie Byrona); w XX\r\nwieku opcj\u0119 t\u0119 poszerzy\u0142 M. Maciejewski, wskazuj\u0105c na opozycyjno\u015b\u0107 poematu\r\nwobec szeroko rozumianej \u201etradycji retorycznej\u201d (w Narodzinach powie\u015bci\r\npoetyckiej w Polsce<\/i>); w najnowszych pracach zarysowa\u0142a si\u0119 tendencja \u2013\r\nwyrastaj\u0105ca z obserwacji poczynionych jeszcze w okresie mi\u0119dzywojennym przez A.\r\nBr\u00fccknera<\/span> \u2013 do wydobywania z Marii<\/i> element\u00f3w\r\ncharakterystycznych dla tragedii Sofoklesa (o czym dok\u0142adniej \u2013 w trzecim\r\nrozdziale niniejszej rozprawy). Zbyt pochopne wydaje si\u0119 twierdzenie D.\r\nZawadzkiej, \u017ce \u201erodow\u00f3d poetyki\u201d dzie\u0142a Malczewskiego \u201ewnikliwie i wr\u0119cz\r\ndrobiazgowo zosta\u0142 ju\u017c opisany\u201d (D. Zawadzka<\/span>:\r\nPokolenie kl\u0119ski 1812 roku. O Antonim Malczewskim i odludkach<\/i>. Warszawa\r\n2000 s. 8 i przypis 11).<\/p>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<div style='mso-element:endnote' id=edn6>\r\n\r\n<a style='mso-endnote-id:edn6'\r\nhref=\"#_ednref6\" name=\"_edn6\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>[6]<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a> <span\r\nstyle='letter-spacing:1.5pt'>J. Ma\u015blanka<\/span>: Poemat skrajnego pesymizmu\r\n\u2013 \u201eMaria\u201d Antoniego Malczewskiego<\/i>. [W:] Arcydzie\u0142a literatury polskiej.\r\nInterpretacje<\/i>. Pod red. S. Grzeszczuka i A. Niewolak-Krzywdy. T. 2. Rzesz\u00f3w\r\n1988 s. 63; przedruk w: Lektury polonistyczne. O\u015bwiecenie \u2013 romantyzm<\/i>.\r\nPod red. A. Borowskiego i J. S. Grucha\u0142y. T. 1. Krak\u00f3w 1997.<\/p>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<div style='mso-element:endnote' id=edn7>\r\n\r\n<a style='mso-endnote-id:edn7'\r\nhref=\"#_ednref7\" name=\"_edn7\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>[7]<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a> Por. <span\r\nstyle='letter-spacing:1.5pt'>M. Maciejewski<\/span>: \u015amierci \u201eczarne w\r\npiersiach blizny\u201d<\/i>. \u201ePami\u0119tnik Literacki\u201d 1980 z. 3 s. 95 i passim<\/i>.<\/p>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<div style='mso-element:endnote' id=edn8>\r\n\r\n<a style='mso-endnote-id:edn8'\r\nhref=\"#_ednref8\" name=\"_edn8\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>[8]<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a>\r\nWyra\u017cenie E. Kucharskiego ze studium Kompozycja literacka. Jej istota i\r\nbadanie<\/i> [pierwodruk \u2013 1928]. Cyt. za: E.\r\nKucharski<\/span>: Mi\u0119dzy teori\u0105 a histori\u0105 literatury<\/i>. Wyb\u00f3r i oprac. A.\r\nHutnikiewicz<\/span>. Warszawa 1986 s. 119. Motywowi temu\r\nwielk\u0105 wag\u0119 przypisa\u0142 Piotr Sta\u015bkiewicz: \u201e[...] to ZBRODNIA okazuje si\u0119\r\nno\u015bnikiem konstrukcji utworu, wszystko \u2013 histori\u0119 i psychik\u0119, mi\u0142o\u015b\u0107 i\r\npatriotyzm \u2013 poeta pozwala dostrzega\u0107 czytelnikowi niejako na marginesie, na\r\npoboczu drogi, kt\u00f3r\u0105 zmierza Wac\u0142aw ku przeznaczeniu. Zab\u00f3jstwo, zw\u0142aszcza tak\r\ndrastyczne, jak to opisane [sic!] w Marii<\/i>, jest niew\u0105tpliwie sytuacj\u0105\r\ngraniczn\u0105 wszelkich ludzkich do\u015bwiadcze\u0144 [...]\u201d (P. Sta\u015bkiewicz<\/span>: O wzajemnych podobie\u0144stwach bohater\u00f3w\r\nMalczewskiego czyli obrona Wojewody<\/i>. [W:] Tom bia\u0142ostocki s. 217).<\/p>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<div style='mso-element:endnote' id=edn9>\r\n\r\n<a style='mso-endnote-id:edn9'\r\nhref=\"#_ednref9\" name=\"_edn9\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>[9]<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a> <span\r\nstyle='letter-spacing:1.5pt'>J. Ujejski<\/span>: Antoni Malczewski. Poeta i\r\npoemat<\/i>. Warszawa 1921 s. 127. Zbrodnia ojcob\u00f3jstwa przypisana Wac\u0142awowi nie\r\njest \u201edokonanym\u201d faktem tekstowym, odnosi si\u0119 do przysz\u0142o\u015bci spoza czasu\r\nfabu\u0142y; za\u015b \u201eczyn ohydny\u201d \u2013 w \u015bcis\u0142ym znaczeniu \u2013 spe\u0142ni\u0142y Maski, nie Wojewoda.\r\n<\/p>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<div style='mso-element:endnote' id=edn10>\r\n\r\n<a style='mso-endnote-id:edn10'\r\nhref=\"#_ednref10\" name=\"_edn10\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>[10]<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a> <span\r\nstyle='letter-spacing:1.5pt'>J. \u0141ojek<\/span>: Dzieje pi\u0119knej <span\r\nclass=SpellE>Bitynki<\/span><\/i>. Wyd. 5. Szczecin 1988 s. 147-148.<\/p>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<div style='mso-element:endnote' id=edn11>\r\n\r\n<a style='mso-endnote-id:edn11'\r\nhref=\"#_ednref11\" name=\"_edn11\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>[11]<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a> Z\r\npozornie podobn\u0105, w istocie z innych za\u0142o\u017ce\u0144 wyrastaj\u0105c\u0105 argumentacj\u0105 (bo\r\nmotywowan\u0105 g\u0142\u00f3wnie czynnikami spo\u0142ecznymi, je\u015bli nie zgo\u0142a \u201esocjologicznymi\u201d)\r\nwyst\u0105pi\u0142 Sta\u015bkiewicz: \u201eMa\u0142\u017ce\u0144stwo dosz\u0142o do skutku zar\u00f3wno bez wiedzy jego\r\n[Wojewody], jak i Miecznika. Obaj czuj\u0105 si\u0119 oszukani, gorycz Miecznika\r\npobrzmiewa we wspomnieniu o \u017conie [...]. Ma on ca\u0142y ten pomys\u0142 za dzie\u0142o\r\nwyra\u017anie kobiece, efekt nie rozs\u0105dku, ale konszacht\u00f3w \u00bbmatron\u00ab. [...] Wolno\r\nwi\u0119c przypu\u015bci\u0107, \u017ce nier\u00f3wnie mocniej oszukany czu\u0142 si\u0119 magnat\u201d (<span\r\nstyle='letter-spacing:1.5pt'>P. Sta\u015bkiewicz<\/span>: op. cit.<\/i> [W:] Tom\r\nbia\u0142ostocki s. 223). Dystans i poczucie osobistej tragedii nie musz\u0105 oznacza\u0107,\r\n\u017ce ojcowie \u2013 oczywi\u015bcie ka\u017cdy inaczej \u2013 \u017cywi\u0105 prze\u015bwiadczenie, i\u017c zostali\r\noszukani.<\/p>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<div style='mso-element:endnote' id=edn12>\r\n\r\n<a style='mso-endnote-id:edn12'\r\nhref=\"#_ednref12\" name=\"_edn12\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>[12]<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a> <span\r\nstyle='letter-spacing:1.5pt'>E. D\u0105browicz<\/span>: Tropem kozaka<\/i>. [W:]\r\nTom bia\u0142ostocki s. 239.<\/p>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<div style='mso-element:endnote' id=edn13>\r\n\r\n<a style='mso-endnote-id:edn13'\r\nhref=\"#_ednref13\" name=\"_edn13\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>[13]<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a> <span\r\nstyle='letter-spacing:1.5pt'>M. Mochnacki<\/span>: O literaturze polskiej w\r\nwieku dziewi\u0119tnastym<\/i>. Oprac. H. \u017byczy\u0144ski. Krak\u00f3w [1923]. BN I 56 s. 94,\r\n95. Do tego rysu Wojewody w poezji romantycznej (\u0142\u0105cznie z dramatami) nie\r\nnawi\u0105zywano; Z. Stefanowska zauwa\u017cy\u0142a, \u017ce \u201e[...] demonicznych magnat\u00f3w (i w Konfederatach\r\nbarskich<\/i>, i zw\u0142aszcza w Mazepie<\/i>) gubi gadulstwo. W\r\nprzeciwie\u0144stwie do nich Wojewoda z Marii<\/i> nie odzywa si\u0119 nawet jednym\r\ns\u0142owem\u201d (Z. Stefanowska<\/span>: Mickiewicz\r\njako czytelnik \u201eMarii\u201d Malczewskiego<\/i>. [W:] Ksi\u0119ga w 170 rocznic\u0119 wydania\r\n\u201eBallad i romans\u00f3w\u201d Adama Mickiewicza<\/i>. Pod red. J. Kolbuszewskiego. Wroc\u0142aw\r\n1993 s. 251).<\/p>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<div style='mso-element:endnote' id=edn14>\r\n\r\n<a style='mso-endnote-id:edn14'\r\nhref=\"#_ednref14\" name=\"_edn14\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>[14]<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a> A. <span\r\nclass=SpellE>Br\u00fcckner<\/span> \u2013 s\u0142usznie \u2013 \u201etypowa\u0142\u201d syna: \u201eOpu\u015bci\u0142 j\u0105 [Mari\u0119] i\r\nWac\u0142aw, co up\u00f3r ojca prze\u0142ama\u0107 sobie tuszy\u0142 i do niego po\u015bpieszy\u0142\u201d (<span\r\nstyle='letter-spacing:1.5pt'>A. Br\u00fcckner<\/span><\/span>: Wst\u0119p<\/i>.\r\n[W:] A. Malczewski<\/span>: Maria. Powie\u015b\u0107\r\nukrai\u0144ska<\/i>. Lw\u00f3w 1925 s. XI). By jednak m\u00f3c odby\u0107 z Wojewod\u0105 \u201erozmow\u0119\u201d,\r\nmusia\u0142 Wac\u0142aw d\u0142ugo<\/span> czeka\u0107.<\/p>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<div style='mso-element:endnote' id=edn15>\r\n\r\n<a style='mso-endnote-id:edn15'\r\nhref=\"#_ednref15\" name=\"_edn15\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>[15]<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a> Por.\r\nJ. Kamionka-Straszakowa<\/span>: W\u0119dr\u00f3wka\r\n\u201ebez przytu\u0142ku, bez celu, bez granic\u201d<\/i>. [W:] Ta\u017c<\/span>: Zb\u0142\u0105kany w\u0119drowiec. Z dziej\u00f3w romantycznej topiki<\/i>.\r\nWroc\u0142aw 1992 s. 137; wed\u0142ug Haliny Krukowskiej, \u201e[...] symbolicznym\r\nodpowiednikiem rzeczywisto\u015bci nocnej oraz z\u0142a moralnego Malczewski uczyni\u0142\r\n[...] tak\u017ce architektur\u0119 gotyck\u0105, funkcjonuj\u0105c\u0105 tutaj jakby na zasadzie cytatu\r\nz tradycji literackiej\u201d (H. Krukowska<\/span>:\r\nCiemna strona istnienia w romantycznym poemacie Malczewskiego<\/i>. [W:] <span\r\nstyle='letter-spacing:1.5pt'>A. Malczewski<\/span>: Maria<\/i>. Bia\u0142ystok\r\n1995 s. 25). <\/span><\/p>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<div style='mso-element:endnote' id=edn16>\r\n\r\n<a style='mso-endnote-id:edn16'\r\nhref=\"#_ednref16\" name=\"_edn16\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>[16]<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a>\r\nBardzo podobnie \u201ekreowa\u0142\u201d przestrzenie zamk\u00f3w J. S\u0142owacki w wielu dramatach,\r\nnadaj\u0105c im funkcje zbli\u017cone do funkcji zamku z Marii<\/i>; por. analizy tego\r\nmotywu w tw\u00f3rczo\u015bci dramatycznej S\u0142owackiego w pracy: <span\r\nstyle='letter-spacing:1.5pt'>A. Kowalczykowa<\/span><\/span>: S\u0142owacki<\/i>.\r\nWarszawa 1994 s. 197-204; m.in. autorka zaznaczy\u0142a, \u017ce \u201e[...] Zamek mo\u017ce\r\nsprzyja\u0107 wyzwalaniu si\u0119 zbrodniczych nami\u0119tno\u015bci ludzkich\u201d (tam\u017ce, s. 204). <span\r\nclass=SpellE>Kowalczykowa<\/span> nie wzi\u0119\u0142a pod uwag\u0119 mo\u017cliwo\u015bci inspiracji\r\nS\u0142owackiego Mari\u0105<\/i>, a wydaje si\u0119 to niezmiernie prawdopodobne.<\/p>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<div style='mso-element:endnote' id=edn17>\r\n\r\n<a style='mso-endnote-id:edn17'\r\nhref=\"#_ednref17\" name=\"_edn17\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>[17]<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a> Por.\r\nrozwa\u017cania na ten temat przeprowadzone przez E.\r\nD\u0105browicz<\/span>: op. cit.<\/i> [W:] Tom bia\u0142ostocki s. 235-236.<\/p>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<div style='mso-element:endnote' id=edn18>\r\n\r\n<a style='mso-endnote-id:edn18'\r\nhref=\"#_ednref18\" name=\"_edn18\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>[18]<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a>\r\nR\u00f3wnie\u017c E. Feliksiak<\/span> odnotowa\u0142a, \u017ce \u201eWojewoda nie\r\nprzekracza zamkowych mur\u00f3w, uwi\u0119ziony [w nich] niczym w grobowcu swojej pychy\r\n(ale i zmagaj\u0105cej si\u0119 z ni\u0105 godno\u015bci)\u201d. Nast\u0119pnie usytuowa\u0142a zar\u00f3wno gniazdo\r\nrodowe Wojewody, jak i dom Miecznika w kontek\u015bcie \u201efiguralnego krajobrazu\r\npami\u0119ci Ducha dawnej Polski<\/i>\u201d, by w podsumowaniu stwierdzi\u0107: \u201e<span\r\nclass=SpellE>Miecznik\u00f3wka<\/span> i zamek Wojewody zajmuj\u0105 wi\u0119c w stepowym\r\nteatrze \u015bwiata miejsca szczeg\u00f3lne. S\u0105 niby mansjony na tradycyjnej scenie\r\nmisteryjnej: skupiaj\u0105, ka\u017cdy na sw\u00f3j spos\u00f3b, najwa\u017cniejsze osoby i sprawy. Maj\u0105\r\nautonomiczn\u0105 warto\u015b\u0107 jako ludzkie domostwa w przestrzeni nieustannych zagro\u017ce\u0144.\r\nS\u0105 te\u017c jednak pod wieloma wzgl\u0119dami waloryzowane antagonistycznie. [...]\r\nWsp\u00f3\u0142tworz\u0105 symboliczno-alegoryczny obraz wewn\u0119trznie sk\u0142\u00f3conego \u00bbdomu\u00ab\r\nRzeczypospolitej\u201d (E. Feliksiak<\/span><\/span>:\r\n\u201eMaria\u201d Malczewskiego. Duch dawnej Polski w stepowym teatrze \u015bwiata<\/i>.\r\nBia\u0142ystok 1997. Biblioteka Pami\u0119ci i My\u015bli s. 176-178). O zamku jako figurze\r\n\u201egrobu\u201d b\u0105d\u017a \u201ewi\u0119zienia\u201d pisali te\u017c: M.\r\nMaciejewski<\/span>: \u015amierci \u201eczarne w piersiach blizny\u201d...<\/i> <span\r\nclass=SpellE>loc<\/i><\/span>. cit.<\/i>, s. 99 oraz D. Zawadzka<\/span>: op. cit.<\/i>, s. 248.<\/p>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<div style='mso-element:endnote' id=edn19>\r\n\r\n<a style='mso-endnote-id:edn19'\r\nhref=\"#_ednref19\" name=\"_edn19\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>[19]<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a>\r\nWarto przestrzec przed nieuzasadnionym i przesadnym dyskredytowaniem postaci\r\nWojewody w niekt\u00f3rych nowszych pracach; np. J. Lasecka-Zielakowa<\/span>\r\nzaproponowa\u0142a tak\u0105 oto ocen\u0119: \u201eWojewoda [...] sta\u0142 si\u0119 kwintesencj\u0105 z\u0142a,\r\nsymbolem degeneracji magnaterii, moralnej nico\u015bci, pychy wiod\u0105cej ku wyst\u0119pkowi\r\ni podst\u0119pnej \u2013 z premedytacj\u0105 obmy\u015blonej \u2013 zbrodni\u201d (J. Lasecka-Zielakowa<\/span><\/span>: Powie\u015b\u0107\r\npoetycka w Polsce w okresie romantyzmu<\/i>. Wroc\u0142aw 1990 s. 164). Takie\r\n\u201ewieszanie ps\u00f3w\u201d na Wojewodzie wynika z zupe\u0142nego niezrozumienia tragizmu jego\r\nsytuacji \u017cyciowej. Na czym ma polega\u0107 np. \u201emoralna nico\u015b\u0107\u201d Wojewody? Wszystko\r\n\u015bwiadczy o tym, i\u017c zachowa\u0142 on w\u0142a\u015bnie wielk\u0105 moraln\u0105 wra\u017cliwo\u015b\u0107 \u2013 co by\u0142o\r\njasne ju\u017c dla Mickiewicza \u2013 a na zbrodni\u0119 przysta\u0142 dlatego, \u017ce wpad\u0142 w pu\u0142apk\u0119\r\ngro\u017c\u0105c\u0105 mu unicestwieniem, bo degraduj\u0105c\u0105 do roli nie-Wojewody, kog\u00f3\u017c wi\u0119c...?\r\nW pracy Feliksiak<\/span> \u2013 co nie stanowi jednostkowego\r\nprzyk\u0142adu \u2013 poruszona kwestia zosta\u0142a uj\u0119ta zupe\u0142nie inaczej: \u201eW Marii<\/i>\r\ngodno\u015b\u0107 [...] jest nieod\u0142\u0105cznym atrybutem wszystkich postaci. Nie niwecz\u0105 jej\r\nnawet najbardziej w\u0105tpliwe moralnie czyny. Jest tak, jak gdyby ka\u017cdy mia\u0142 dwa\r\nr\u00f3\u017cne cia\u0142a: jedno podatne na z\u0142o i rozpacz, a drugie \u2013 trwaj\u0105ce pod niebem.\r\nG\u0142os Ducha dawnej Polski<\/i> pami\u0119ta o jednych i o drugich\u201d (<span\r\nstyle='letter-spacing:1.5pt'>Ta\u017c<\/span>: op. cit.<\/i>, s. 194).<span\r\nstyle='mso-spacerun:yes'> <\/span><\/p>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<div style='mso-element:endnote' id=edn20>\r\n\r\n<a style='mso-endnote-id:edn20'\r\nhref=\"#_ednref20\" name=\"_edn20\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>[20]<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a> <span\r\nstyle='letter-spacing:1.5pt'>J. Starobinski<\/span><\/span>: \u201eJak\r\nbramy Hadesu jest mi wstr\u0119tny...\u201d<\/i>. [W:] Maski<\/i>. Wyb\u00f3r i oprac. M. <span\r\nclass=SpellE>Janion<\/span> i S. Rosiek. T. 2. Gda\u0144sk 1986 s. 99-100.<\/p>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<div style='mso-element:endnote' id=edn21>\r\n\r\n<a style='mso-endnote-id:edn21'\r\nhref=\"#_ednref21\" name=\"_edn21\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>[21]<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a>\r\nTam\u017ce, s. 100-101.<\/p>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<div style='mso-element:endnote' id=edn22>\r\n\r\n<a style='mso-endnote-id:edn22'\r\nhref=\"#_ednref22\" name=\"_edn22\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>[22]<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a>\r\nTam\u017ce, s. 101.<\/p>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<div style='mso-element:endnote' id=edn23>\r\n\r\n<a style='mso-endnote-id:\r\nedn23' href=\"#_ednref23\" name=\"_edn23\" title=\"\"><span\r\nclass=MsoEndnoteReference><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>[23]<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a> W\r\nXVII fragmencie Pie\u015bni I<\/i> Wac\u0142aw przyzna\u0142 si\u0119 przed Mari\u0105 (co wyklucza\r\nnieszczero\u015b\u0107 jego relacji) do nieust\u0119pliwo\u015bci okazanej ojcu w sprawie\r\nma\u0142\u017ce\u0144stwa; got\u00f3w by\u0142 mieczem broni\u0107 swego zwi\u0105zku z \u017con\u0105, cho\u0107by nawet\r\nprzysz\u0142o mu \u015bwi\u0119tym przedmiotom srogie ciosy zada\u0107<\/i> (w. 516). O stopniu\r\njego determinacji, maj\u0105cej oczywisty zwi\u0105zek ze znajomo\u015bci\u0105 charakteru rodzica,\r\nnajwymowniej \u015bwiadcz\u0105 s\u0142owa:<\/p>\r\n\r\n <\/span><\/p>\r\n\r\nBo z\r\nPanem Wojewod\u0105 nie s\u0142u\u017cy \u017cartowa\u0107,<\/p>\r\n\r\n <\/span>I raz dobywszy miecza, ju\u017c go nie trza<\/span>\r\nchowa\u0107;<\/p>\r\n\r\n <\/span>To by si\u0119 ojc\u00f3w zamek by\u0142 kurzy\u0142 szeroko,<\/p>\r\n\r\n <\/span>I niejeden pokrewny oblewa\u0142 posok\u0105;<\/p>\r\n\r\n <\/span>To by w sercu osiad\u0142y ten dym i ich Cienie, \u2013<\/p>\r\n\r\n <\/span>Alebym<\/span> Marii dopad\u0142 przez\r\nkrew i p\u0142omienie!<\/p>\r\n\r\n <\/span>(w.\r\n517-522) <\/span><\/p>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<div style='mso-element:endnote' id=edn24>\r\n\r\n<a style='mso-endnote-id:edn24'\r\nhref=\"#_ednref24\" name=\"_edn24\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>[24]<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a> M.\r\nMaciejewski pisa\u0142: \u201eMask\u0105 dla Wojewody jest milczenie, kt\u00f3rym skrywa zbrodnicze\r\nzamiary. [...] Wszystko, co wyp\u0142ywa z aktywno\u015bci Wojewody, jest dwuznaczne,\r\nzamaskowane\u201d (Ten\u017ce<\/span>: \u015amierci\r\n\u201eczarne w piersiach blizny\u201d...<\/i> loc<\/i><\/span>.\r\ncit.<\/i>, s. 99-100).<\/p>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<div style='mso-element:endnote' id=edn25>\r\n\r\n<a style='mso-endnote-id:edn25'\r\nhref=\"#_ednref25\" name=\"_edn25\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>[25]<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a>\r\nCenn\u0105 pomoc\u0105 dla tego fragmentu pracy okaza\u0142y si\u0119 rozwa\u017cania M. <span\r\nclass=SpellE>Janion<\/span> po\u015bwi\u0119cone symbolicznym dystynkcjom motywu maski;\r\nzob. M. Janion<\/span><\/span>:\r\nAutonomia maski<\/i>. [W:] Maski...<\/i> T. 2 s. 189 n.<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<div style='mso-element:endnote' id=edn26>\r\n\r\n<a style='mso-endnote-id:edn26'\r\nhref=\"#_ednref26\" name=\"_edn26\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>[26]<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a> <span\r\nstyle='letter-spacing:1.5pt'>H. Krukowska<\/span>: Ciemna strona istnienia...<\/i>\r\n[W:] A. Malczewski:<\/span> op. cit.<\/i>,\r\ns. 25.<\/p>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<div style='mso-element:endnote' id=edn27>\r\n\r\n<a style='mso-endnote-id:edn27'\r\nhref=\"#_ednref27\" name=\"_edn27\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>[27]<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a>\r\nMiecznika wprawdzie niezmiernie zaskoczy\u0142a wiadomo\u015b\u0107 w li\u015bcie, ale widok\r\nWac\u0142awa na czele zbrojnej jazdy w progach jego domu oraz rozczulaj\u0105ca scena\r\nprzywitania ma\u0142\u017conk\u00f3w, kt\u00f3rej by\u0142 naocznym \u015bwiadkiem, uwierzytelni\u0142y w oczach\r\nprostodusznego rycerza obietnice Wojewody.<\/p>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<div style='mso-element:endnote' id=edn28>\r\n\r\n<a style='mso-endnote-id:edn28'\r\nhref=\"#_ednref28\" name=\"_edn28\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>[28]<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a>\r\nPr\u00f3buj\u0105c wyt\u0142umaczy\u0107 t\u0119 w\u0142a\u015bnie osobist\u0105 \u201epow\u015bci\u0105gliwo\u015b\u0107\u201d Wojewody, A. <span\r\nclass=SpellE>Br\u00fcckner<\/span> argumentowa\u0142 nast\u0119puj\u0105co: \u201eAle napa\u015b\u0107 na dw\u00f3r\r\nMiecznika, uwie\u017a\u0107, czy nawet zabi\u0107 Mari\u0119, znaczy\u0142o przywie\u015b\u0107 Wac\u0142awa do\r\nszale\u0144stwa. Wi\u0119c nie z obawy przed prawem, nie istniej\u0105cym dla <span\r\nclass=SpellE>korolani\u0105t<\/span>, lecz z obawy o syna, plan taki rzuci\u0142\u201d (<span\r\nstyle='letter-spacing:1.5pt'>A. Br\u00fcckner<\/span><\/span>: Wst\u0119p<\/i>.\r\n[W:] A. Malczewski<\/span>: op. cit.<\/i>,\r\ns. XI;). Jak\u017ce\r\nanachroniczna wydaje si\u0119 dzi\u015b ta \u2013 sk\u0105din\u0105d ca\u0142kiem racjonalna \u2013 glosa badacza.\r\nZ pewno\u015bci\u0105 nie tylko obawa o reakcj\u0119 Wac\u0142awa powstrzyma\u0142a Wojewod\u0119 przed\r\nbezpo\u015brednim udzia\u0142em w wyeliminowaniu synowej. W zamy\u015ble artystycznym\r\nMalczewskiego Maria mia\u0142a pa\u015b\u0107 ofiar\u0105 si\u0142, kt\u00f3re w okre\u015blonych warunkach i\r\nczasie zdolne s\u0105 wznie\u015b\u0107 si\u0119 ponad sfer\u0119 ludzkich kompetencji.<\/p>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<script>\r\n(function(){\r\n document.querySelectorAll('span.MsoEndnoteReference').forEach(function(ref){\r\n var txt = (ref.innerText || ref.textContent || '').trim();\r\n if(!txt) return;\r\n var sup = document.createElement('sup');\r\n sup.textContent = txt;\r\n sup.style.cssText = 'font-size:0.7em;line-height:1;vertical-align:super;position:relative;top:-0.35em;';\r\n \/\/ zachowaj link, je\u015bli span jest wewn\u0105trz <a>\r\n var parent = ref.parentElement;\r\n if(parent && parent.tagName.toLowerCase()==='a'){\r\n parent.replaceChild(sup, ref);\r\n } else {\r\n ref.replaceWith(sup);\r\n }\r\n });\r\n})();\r\n<\/script><\/body>\r\n\r\n<\/html>\r\n\r\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-c7617f7 elementor-widget elementor-widget-image\" data-id=\"c7617f7\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"image.default\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-widget-container\">\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t<img decoding=\"async\" width=\"640\" height=\"360\" src=\"https:\/\/skryba.fun\/wp-content\/uploads\/2025\/07\/Dodaj-naglowek-1024x576.jpg\" class=\"attachment-large size-large wp-image-2301\" alt=\"\" srcset=\"https:\/\/skryba.fun\/wp-content\/uploads\/2025\/07\/Dodaj-naglowek-1024x576.jpg 1024w, https:\/\/skryba.fun\/wp-content\/uploads\/2025\/07\/Dodaj-naglowek-300x169.jpg 300w, https:\/\/skryba.fun\/wp-content\/uploads\/2025\/07\/Dodaj-naglowek-768x432.jpg 768w, https:\/\/skryba.fun\/wp-content\/uploads\/2025\/07\/Dodaj-naglowek-1536x864.jpg 1536w, https:\/\/skryba.fun\/wp-content\/uploads\/2025\/07\/Dodaj-naglowek-850x478.jpg 850w, https:\/\/skryba.fun\/wp-content\/uploads\/2025\/07\/Dodaj-naglowek.jpg 1920w\" sizes=\"(max-width: 640px) 100vw, 640px\" \/>\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-68deff6 elementor-widget elementor-widget-text-editor\" data-id=\"68deff6\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"text-editor.default\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-widget-container\">\n\t\t\t\t\t\t\t\t\t\u00a0\u00a0<\/p><h5>\u00a0 \u00a0<\/h5>\t\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/section>\n\t\t\t\t<section class=\"elementor-section elementor-top-section elementor-element elementor-element-25eaed4 elementor-section-boxed elementor-section-height-default elementor-section-height-default\" data-id=\"25eaed4\" data-element_type=\"section\" data-e-type=\"section\">\n\t\t\t\t\t\t<div class=\"elementor-container elementor-column-gap-default\">\n\t\t\t\t\t<div class=\"elementor-column elementor-col-100 elementor-top-column elementor-element elementor-element-4cb527d\" data-id=\"4cb527d\" data-element_type=\"column\" data-e-type=\"column\">\n\t\t\t<div class=\"elementor-widget-wrap\">\n\t\t\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/section>\n\t\t\t\t<section class=\"elementor-section elementor-top-section elementor-element elementor-element-de0a91f elementor-section-boxed elementor-section-height-default elementor-section-height-default\" data-id=\"de0a91f\" data-element_type=\"section\" data-e-type=\"section\">\n\t\t\t\t\t\t<div class=\"elementor-container elementor-column-gap-default\">\n\t\t\t\t\t<div class=\"elementor-column elementor-col-100 elementor-top-column elementor-element elementor-element-38e86c8\" data-id=\"38e86c8\" data-element_type=\"column\" data-e-type=\"column\">\n\t\t\t<div class=\"elementor-widget-wrap elementor-element-populated\">\n\t\t\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-f53b80f elementor-widget elementor-widget-html\" data-id=\"f53b80f\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"html.default\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-widget-container\">\n\t\t\t\t\t\r\n<html xmlns:v=\"urn:schemas-microsoft-com:vml\"\r\nxmlns:o=\"urn:schemas-microsoft-com:office:office\"\r\nxmlns:w=\"urn:schemas-microsoft-com:office:word\"\r\nxmlns:m=\"http:\/\/schemas.microsoft.com\/office\/2004\/12\/omml\"\r\nxmlns=\"http:\/\/www.w3.org\/TR\/REC-html40\">\r\n\r\n<head>\r\n<meta http-equiv=Content-Type content=\"text\/html; charset=windows-1250\">\r\n<meta name=ProgId content=Word.Document>\r\n<meta name=Generator content=\"Microsoft Word 15\">\r\n<meta name=Originator content=\"Microsoft Word 15\">\r\n<link rel=File-List href=\"Rozdzia\u0142%20II_pliki\/filelist.xml\">\r\n<title>ROZDZIA\u0141 PIERWSZY<\/title>\r\n\r\n<link rel=themeData href=\"Rozdzia\u0142%20II_pliki\/themedata.thmx\">\r\n<link rel=colorSchemeMapping href=\"Rozdzia\u0142%20II_pliki\/colorschememapping.xml\">\r\n\r\n<style>\r\n\r\n<\/style>\r\n\r\n<\/head>\r\n\r\n<body lang=PL style='tab-interval:35.4pt;word-wrap:break-word'>\r\n\r\n<div class=WordSection1>\r\n\r\nROZDZIA\u0141\r\nDRUGI<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='font-size:14.0pt;mso-bidi-font-size:12.0pt'><o:p> <\/o:p><\/span><\/b><\/p>\r\n\r\nSymboliczny uniwersalizm Masek<\/p>\r\n\r\n<o:p> <\/o:p><\/span><\/b><\/p>\r\n\r\n<o:p> <\/o:p><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='font-size:16.0pt;mso-bidi-font-size:12.0pt;line-height:150%'>1<o:p><\/o:p><\/span><\/b><\/p>\r\n<span\r\nstyle='font-size:14.0pt;line-height:150%'>Hipoteza historycznej genezy fabu\u0142y poematu i... motywu Masek<o:p><\/o:p><\/span><\/b><\/p>\r\n\r\n<o:p> <\/o:p><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>Maski tworz\u0105 w Marii<\/i>\r\nzbiorowo\u015b\u0107 pod ka\u017cdym wzgl\u0119dem wyj\u0105tkow\u0105, przenikni\u0119t\u0105 jednym duchem, kt\u00f3ra\r\nistnieje i dzia\u0142a w aurze szczeg\u00f3lnie intryguj\u0105cej tajemniczo\u015bci. Mo\u017cna by o\r\nnich powiedzie\u0107, \u017ce potrafi\u0105 \u201ewsp\u00f3\u0142istotnie\u201d przynale\u017ce\u0107 do sfery nie tylko\r\nreali\u00f3w, ale tak\u017ce imponderabili\u00f3w fabu\u0142y. Ich mimo wszystko uchwytna, cho\u0107\r\ntrudna do okre\u015blenia odmienno\u015b\u0107 ontologiczna sugeruje, \u017ce w por\u00f3wnaniu\r\nz pozosta\u0142ymi bohaterami dzie\u0142a (w tym tak\u017ce \u2013 z Pachol\u0119ciem) stanowi\u0105\r\nodr\u0119bn\u0105 kategori\u0119 istot. W\u0142a\u015bnie z powodu owej odr\u0119bno\u015bci dochodzi\u0142o do\r\ncz\u0119stych spor\u00f3w i nieporozumie\u0144 interpretacyjnych. Kwestia statusu\r\nimplikuje bowiem problematyk\u0119 funkcji spe\u0142nianych przez nie w wielowarstwowej\r\nstrukturze semantycznej poematu, te za\u015b funkcje i zwi\u0105zane z nimi sensy by\u0142y i\r\nnadal s\u0105 odczytywane bardzo rozmaicie. Udzia\u0142 Masek w przebiegu akcji ze\r\nwzgl\u0119du na celowo\u015b\u0107 ich dzia\u0142a\u0144 wydaje si\u0119 jasny, lecz forma uczestnictwa oraz\r\nto, co z niej ostatecznie wynika, rzutuj\u0105c przy tym w zasadniczy spos\u00f3b na\r\nwymow\u0119 ideow\u0105 utworu, wci\u0105\u017c wzbudza kontrowersje.<\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>Z jakimi przeszkodami musieli si\u0119\r\nzmaga\u0107 nawet wybitni komentatorzy poematu Malczewskiego w zwi\u0105zku z powierzon\u0105\r\nMaskom rol\u0105 i przydzielonymi im \u201epie\u015bniami\u201d, \u015bwiadczy m.in. przyk\u0142ad\r\nzaczerpni\u0119ty z \u201eklasycznej\u201d ju\u017c dzi\u015b monografii J\u00f3zefa Ujejskiego, pracy o\r\ntrudnym do przecenienia znaczeniu w historii bada\u0144 nad Mari\u0105<\/i>.\r\nMonografista nie tai\u0142 zak\u0142opotania w obliczu \u201ewielkiej zagadki\u201d, jak\u0105 by\u0142a dla\r\nniego zw\u0142aszcza tzw. druga \u201epie\u015b\u0144\u201d Masek; przyznawa\u0142, \u017ce po wst\u0119pnej lekturze\r\ndzie\u0142a czu\u0142 si\u0119 wobec niej bezradny! W ko\u0144cu wysun\u0105\u0142 hipotez\u0119, \u017ce ka\u017cda ze\r\nzwrotek tej \u201epie\u015bni\u201d \u201e[...] jest po prostu takim na p\u00f3\u0142 muzycznym wyrazem\r\ntragizmu jednej z g\u0142\u00f3wnych os\u00f3b poematu\u201d; nadal jednak n\u0119ka\u0142y go inne\r\nw\u0105tpliwo\u015bci, ujawnione w dalszym komentarzu:<\/p>\r\n\r\n<o:p> <\/o:p><\/p>\r\n\r\n \r\n Tak \u015bpiewa\u0107 \u2013 z t\u0105 g\u0142\u0119bok\u0105 melancholi\u0105 zrezygnowanego pesymizmu, z tym wsp\u00f3\u0142czuciem dla tragicznej doli, \r\n nie tylko Marii, Miecznika i Wac\u0142awa, ale nawet mimo wszystko i Wojewody \u2013 m\u00f3g\u0142 tylko sam Malczewski. \r\n St\u0105d mu przyszed\u0142 kaprys wydobycia tej pie\u015bni z garde\u0142 zbir\u00f3w Wojewody, i to w momencie, gdy si\u0119 w\u0142a\u015bnie \r\n zabieraj\u0105 do urzeczywistnienia tej tak melancholijnie op\u0142akanej tragedii \u2013 trudno odgadn\u0105\u0107.\r\n <a href=\"#r2_edn1\" id=\"r2_ednref1\" name=\"r2_ednref1\" title=\"\" \r\n mso-endnote-id=\"r2end1\">\r\n \r\n \r\n \r\n <span style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:12.0pt;\r\n font-family:\"Times New Roman\",serif;\r\n mso-fareast-font-family:\"Times New Roman\";\r\n mso-ansi-language:PL;\r\n mso-fareast-language:PL;\r\n mso-bidi-language:AR-SA'>\r\n 1\r\n <\/span>\r\n <\/span>\r\n <\/span>\r\n <\/span>\r\n <\/a>\r\n <\/span>\r\n<\/p>\r\n\r\n\r\n<o:p> <\/o:p><\/p>\r\n\r\nOczywi\u015bcie\r\ndop\u00f3ki Maski uznaje si\u0119 po prostu za wynaj\u0119tych przez Wojewod\u0119 \u201ezbir\u00f3w\u201d, dop\u00f3ty\r\nzrozumienie sensu \u015bpiewanej przez nie \u201epie\u015bni\u201d (rozpocz\u0119tej s\u0142owami: Ah! na\r\ntym \u015bwiecie...<\/i>) jest nie tylko trudne, ale zgo\u0142a niemo\u017cliwe. Rozumowanie\r\nbadacza od pocz\u0105tku opiera\u0142o si\u0119 na b\u0142\u0119dnym za\u0142o\u017ceniu:<\/p>\r\n\r\n<o:p> <\/o:p><\/p>\r\n\r\n\u017be\r\npoeta u\u0142o\u017cywszy raz t\u0119 pie\u015b\u0144, nie m\u00f3g\u0142 si\u0119 oprze\u0107 pokusie w\u0142\u0105czenia jej do\r\npoematu, to ka\u017cdy, kto odczuwa jej nieokre\u015blone pi\u0119kno [sic!], doskonale\r\nzrozumie. Ale powinien by\u0142 j\u0105 i w poemacie wy\u015bpiewa\u0107 sam od siebie.<a\r\nmso-endnote-id=\"r2_edn2\" href=\"#r2_edn2\" name=\"r2_ednref2\" title=\"\"><span\r\nclass=MsoEndnoteReference><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference><span style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:\r\n12.0pt;font-family:\"Times New Roman\",serif;mso-fareast-font-family:\"Times New Roman\";\r\nmso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA'>2<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a><o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<o:p> <\/o:p><\/p>\r\n\r\nS\u0142owem,\r\nkonstrukcja artystyczno-ideowa Masek i znaczenie ich \u201e\u015bpiew\u00f3w\u201d pozosta\u0142y dla\r\nUjejskiego niepoj\u0119tym kaprysem poety.<\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>Zasygnalizowane trudno\u015bci sk\u0142aniaj\u0105\r\ndo skupienia uwagi na jednej z nie do ko\u0144ca o\u015bwietlonych w literaturze\r\nprzedmiotu \u201eprzes\u0142anek genetycznych\u201d, kt\u00f3ra mog\u0142a by\u0107 pierwotnym impulsem\r\ntw\u00f3rczym zrealizowanego w dziele pomys\u0142u z Maskami. W tym celu trzeba przynajmniej\r\nw hipotetycznym zarysie odtworzy\u0107 stan wiedzy Malczewskiego o historii\r\npierwszego ma\u0142\u017ce\u0144stwa Szcz\u0119snego Potockiego z Gertrud\u0105 Komorowsk\u0105, mimo i\u017c\r\npr\u00f3bom wi\u0105zania czy cho\u0107by kojarzenia fabu\u0142y Marii<\/i> z tamtym ma\u0142\u017ce\u0144stwem\r\nprzeciwstawi\u0142 si\u0119 w obszernym wywodzie Jaros\u0142aw Maciejewski.<a\r\nmso-endnote-id=\"r2edn3\" href=\"#r2_edn3\" name=\"r2_ednref3\" title=\"\"><span\r\nclass=MsoEndnoteReference><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>3<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a> Nie\r\nlekcewa\u017c\u0105c ostrze\u017ce\u0144 przed nadu\u017cywaniem \u201ematerii\u201d historycznej w obja\u015bnianiu\r\njej wp\u0142ywu na \u201etworzywo\u201d fikcji literackiej, wypada zarazem podkre\u015bli\u0107 fakt, i\u017c\r\nw Marii<\/i> sam uk\u0142ad zdarze\u0144 fabularnych rodzi u odbiorcy mimowolne\r\nprzypuszczenie, \u017ce og\u00f3lna osnowa historii zwi\u0105zku p\u00f3\u017aniejszego pana na\r\nTulczynie z Gertrud\u0105 Komorowsk\u0105 musia\u0142a by\u0107 Malczewskiemu znana. Poza\r\nodosobnionym stanowiskiem w tej sprawie J. Maciejewskiego opinie badaczy\r\noscyluj\u0105 mi\u0119dzy sugerowaniem prawdopodobie\u0144stwa a wyra\u017caniem pewno\u015bci, \u017ce\r\npoeta zetkn\u0105\u0142 si\u0119 z tamt\u0105 histori\u0105 ju\u017c za m\u0142odu w stronach rodzinnych (tj.\r\nwo\u0142y\u0144skich, gdzie wzrasta\u0142 i gdzie si\u0119 ona kilkadziesi\u0105t lat wcze\u015bniej\r\nrozegra\u0142a) b\u0105d\u017a w tarnorudzkim domu stryja Franciszka Ksawerego.<a\r\nmso-endnote-id=\"r2edn4\" href=\"#r2_edn4\" name=\"r2_ednref4\" title=\"\"><span\r\nclass=MsoEndnoteReference><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>4<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>Do maj\u0105tku w Tarnorudzie wyje\u017cd\u017ca\u0142\r\nMalczewski podczas wakacji w okresie pobierania nauk w Liceum Krzemienieckim.\r\nBywa\u0142 tam r\u00f3wnie\u017c Franciszek Chrz\u0105szczewski, kt\u00f3rego osierocona bratanica\r\nEleonorka (c\u00f3rka wcze\u015bnie zmar\u0142ych Jana i Anieli Chrz\u0105szczewskich)\r\nwychowywa\u0142a si\u0119 razem z c\u00f3rk\u0105 stryjostwa przysz\u0142ego poety \u2013 Anusi\u0105, nie\r\nnajfortunniej wydan\u0105 potem za Jana Jaroszy\u0144skiego. Zar\u00f3wno Franciszek, jak i\r\njego m\u0142odszy brat Antoni, tak\u017ce goszcz\u0105cy nieraz w Tarnorudzie, znany jako\r\np\u00f3\u017aniejszy autor Pami\u0119tnika oficjalisty Potockich z Tulczyna<\/i>, dobrze\r\nw\u00f3wczas, tj. w latach 1805-1811, pami\u0119tali o m\u0142odo\u015bci, a zatem i o\r\npierwszym ma\u0142\u017ce\u0144stwie Potockiego z Komorowsk\u0105.<a mso-endnote-id=\"r2edn5\"\r\nhref=\"#r2_edn5\" name=\"r2_ednref5\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>5<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a> Nie\r\nby\u0142y to dla nich czasy zbyt odleg\u0142e. Szcz\u0119sny od niedawna ju\u017c nie \u017cy\u0142 (zmar\u0142 w\r\n1805 roku), co przywo\u0142ywaniu w gronie bliskich sobie, bo nierzadko powinowatych\r\nWo\u0142yniak\u00f3w jego m\u0142odzie\u0144czych, frapuj\u0105cych \u201eperturbacji\u201d ma\u0142\u017ce\u0144skich\r\nniew\u0105tpliwie sprzyja\u0142o. Antoni Rolle wysuwa\u0142 wr\u0119cz domys\u0142 \u2013 w jednym\r\nz wa\u017cniejszych XIX-wiecznych szkic\u00f3w tropi\u0105cych \u201einspiracje historyczne\u201d Marii<\/i>\r\n\u2013 \u017ce to w\u0142a\u015bnie m\u0142odszy Chrz\u0105szczewski m\u00f3g\u0142 w obecno\u015bci studenta z Krzemie\u0144ca\r\nsnu\u0107 wspomnienia z dawnych lat m.in. dotycz\u0105ce tragicznych los\u00f3w pierwszej\r\nma\u0142\u017conki p\u00f3\u017aniejszego targowiczanina.<a mso-endnote-id=\"r2edn6\"\r\nhref=\"#r2_edn6\" name=\"r2_ednref6\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>6<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a> T\u0119\r\nmo\u017cliwo\u015b\u0107 w zasadzie przyj\u0119\u0142a Maria Derna\u0142owicz, pr\u00f3bowa\u0142 j\u0105 natomiast\r\nkwestionowa\u0107 J. Maciejewski, uznaj\u0105c hipotez\u0119 Rollego za w\u0105tpliw\u0105.<a mso-endnote-id=\"r2edn7\" href=\"#r2_edn7\" name=\"r2_ednref7\" title=\"\"><span\r\nclass=MsoEndnoteReference><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>7<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a>\r\nSceptycyzm Maciejewskiego mia\u0142 jednak swe \u017ar\u00f3d\u0142o w b\u0142\u0119dnie zestawionych przeze\u0144\r\ndatach i faktach.<a mso-endnote-id=\"r2edn8\" href=\"#r2_edn8\" name=\"r2_ednref8\"\r\ntitle=\"\"><![if !supportFootnotes]><span\r\nstyle='font-size:7.0pt;font-family:\"Times New Roman\",serif;mso-fareast-font-family:\r\n\"Times New Roman\";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:\r\nAR-SA'>8<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a> Maj\u0105cy kontakt z lud\u017ami\r\nznaj\u0105cymi osobi\u015bcie cz\u0142onk\u00f3w rodziny poety, A. Rolle raczej si\u0119 nie myli\u0142, mo\u017ce\r\ntylko zamiast Antoniego m\u0142ody Malczewski s\u0142ucha\u0142 Franciszka. Jest ponadto\r\nbardzo prawdopodobne, \u017ce kt\u00f3ry\u015b z Chrz\u0105szczewskich, opowiadaj\u0105c o Szcz\u0119snym\r\ni Gertrudzie, powo\u0142ywa\u0142 si\u0119 na g\u0142o\u015bny w swoim czasie manifest Jakuba\r\nKomorowskiego z roku 1773, kt\u00f3ry to dokument musia\u0142 by\u0107 znany im obu, mo\u017ce\r\nnawet z autopsji, zw\u0142aszcza za\u015b Franciszkowi urodzonemu w 1755 roku,\r\nwtajemniczonemu w wiele rodowych sekret\u00f3w Potockich. Znajdowa\u0142 si\u0119 tam obszerny\r\nopis porwania Gertrudy z rodzinnej posiad\u0142o\u015bci w Nowosi\u00f3\u0142ce sporz\u0105dzony przez\r\njej ojca, kt\u00f3ry pe\u0142ny tekst owego dekretu zredagowa\u0142 ju\u017c po utracie c\u00f3rki.<a mso-endnote-id=\"r2edn9\" href=\"#r2_edn9\" name=\"r2_ednref9\" title=\"\"><span\r\nclass=MsoEndnoteReference><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>9<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a>\r\nZapewne wi\u0119c przysz\u0142y poeta us\u0142ysza\u0142 w m\u0142odo\u015bci o niejednym szczeg\u00f3le tam\r\npomieszczonym (dodatkowych mog\u0142y dostarczy\u0107 wspomnieniowe konteksty), a trudno\r\nte\u017c wykluczy\u0107, \u017ce mia\u0142 \u00f3w dokument w r\u0119ce. Poza tym autor Marii<\/i>\r\nprzebywa\u0142 na Wo\u0142yniu i Podolu w ci\u0105gu kilku lat r\u00f3wnie\u017c znacznie p\u00f3\u017aniej, tj.\r\npo powrocie z zachodu Europy; tak wi\u0119c w r\u00f3\u017cnych okresach \u017cycia nadarzy\u0142o mu\r\nsi\u0119 niema\u0142o okazji, by z Pismem<\/i> Komorowskiego lub z przekazami o\r\nnim si\u0119 zetkn\u0105\u0107.<\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>W pocz\u0105tkach drugiej po\u0142owy XIX\r\nwieku zbadaniem okoliczno\u015bci tragicznej \u015bmierci Gertrudy zaj\u0105\u0142 si\u0119 J\u00f3zef Ignacy\r\nKraszewski, korzystaj\u0105c z dost\u0119pnych w\u00f3wczas archiwali\u00f3w. Inicjatywa\r\nzaowocowa\u0142a ksi\u0105\u017ck\u0105 pt. Staro\u015bcina be\u0142zka (Gertruda z hr. Komorowskich hr.\r\nPotocka). Opowiadanie historyczne 1770-1774<\/i> (T. 1-2, Lw\u00f3w 1876; wyd. 1 \u2013\r\nWarszawa 1858). W tej, nie wolnej wprawdzie od literackiego retuszu, ale\r\nbazuj\u0105cej na danych historycznych pr\u00f3bie odtworzenia dziej\u00f3w tytu\u0142owej postaci\r\n(g\u0142\u00f3wnie ko\u0144cowej fazy jej biografii) Kraszewski wielokrotnie cytowa\u0142 ust\u0119py\r\nmanifestu J. Komorowskiego, nie daj\u0105c nigdzie odczu\u0107, by w miarodajno\u015b\u0107 \u017ar\u00f3d\u0142a\r\npow\u0105tpiewa\u0142. Staro\u015bcin\u0119 be\u0142zk\u0105<\/i> zacz\u0119to traktowa\u0107 jako przyczynek\r\nhistoryczny do genezy Marii<\/i>, a niekiedy nawet jako \u201epunkt\r\nzaczepienia\u201d dla pewnych pomys\u0142\u00f3w interpretacyjnych. Spo\u015br\u00f3d wsp\u00f3\u0142czesnych\r\nbadaczy J. Ma\u015blanka unaoczni\u0142 zaiste uderzaj\u0105ce zbie\u017cno\u015bci pomi\u0119dzy pisemn\u0105\r\nenuncjacj\u0105 ojca Gertrudy a romantycznym poematem Malczewskiego. Wskazane przez\r\nMa\u015blank\u0119 podobie\u0144stwa, chocia\u017c dotycz\u0105 szczeg\u00f3\u0142\u00f3w, s\u0105 bardzo istotne, zdaj\u0105 si\u0119\r\nbowiem przemawia\u0107 za tym, \u017ce pewne sugestie pomieszczone w manife\u015bcie mog\u0142y\r\nstanowi\u0107 dla autora Marii<\/i> wa\u017cn\u0105 inspiracj\u0119 tw\u00f3rcz\u0105.<\/p>\r\n\r\n<o:p> <\/o:p><\/p>\r\n\r\nPierwszy\r\nszczeg\u00f3\u0142 \u2013 zdaniem Ma\u015blanki \u2013 dotyczy udawanego pogodzenia si\u0119 Franciszka\r\nPotockiego z faktem \u015blubu syna i wys\u0142ania przeze\u0144 listu do Komorowskiego. W\r\nmanife\u015bcie czytamy, \u017ce przys\u0142a\u0142 \u201eWojewoda umy\u015blnego z listem tym\u017ce, kt\u00f3ry\r\nsynowi wprz\u00f3d pokazywa\u0142 [...], zapraszaj\u0105cym mnie z ca\u0142\u0105 famili\u0105 na ostatnie\r\ndni zapust\u201d, co wszak\u017ce \u201ewznieci\u0107 mog\u0142o podejrzenie\u201d (Staro\u015bcina be\u0142ska<\/i>,\r\nII, 97). [...] Szczeg\u00f3\u0142 drugi dotyczy porwania Gertrudy przez \u201eludzi zbrojnych\r\nw liczbie znacznej\u201d \u2013 jak pisze Komorowski w manife\u015bcie \u2013 kt\u00f3rzy udawali\r\n\u017co\u0142nierzy rosyjskich, tropi\u0105cych konfederat\u00f3w barskich, a \u201ekilkunastu spomi\u0119dzy\r\nnich w str\u00f3j niezwyczajny przybrani i twarze czernid\u0142em ufarbowane\u201d mieli, co\r\nprzypomina \u201emaski\u201d w poemacie.<a mso-endnote-id=\"r2edn10\"\r\nhref=\"#r2_edn10\" name=\"r2_ednref10\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference><span style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:\r\n12.0pt;font-family:\"Times New Roman\",serif;mso-fareast-font-family:\"Times New Roman\";\r\nmso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA'>10<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a><o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<o:p> <\/o:p><\/p>\r\n\r\nTrudno\r\nzaprzeczy\u0107, \u017ce przytoczone przez Ma\u015blank\u0119 urywki z Pisma<\/i> Komorowskiego\r\nmaj\u0105 swe odpowiedniki w tek\u015bcie Marii<\/i>. A wi\u0119c i ob\u0142udnie markowany consensus<\/i>\r\nWojewody, pragn\u0105cego za wszelk\u0105 cen\u0119 u\u015bmierzy\u0107 obawy Wac\u0142awa i przekona\u0107 go, \u017ce\r\nMaria zosta\u0142a w ko\u0144cu uznana za prawowit\u0105 synow\u0105, i \u00f3w przebieg\u0142y manewr z\r\nlistem pos\u0142anym Miecznikowi,<a mso-endnote-id=\"r2edn11\" href=\"#r2_edn11\"\r\nname=\"r2_ednref11\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>11<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a> w\r\nkt\u00f3rym obok nawo\u0142ywa\u0144 do pojednania figuruje te\u017c uprzejme zaproszenie na zamek,\r\ni wreszcie tajna, \u201einkwizytorska\u201d misja Masek, zaiste \u201ew str\u00f3j\r\nniezwyczajny przybranych\u201d, przybywaj\u0105cych w celu zg\u0142adzenia Marii \u2013 to wszystko\r\nrzeczywi\u015bcie bardzo przypomina wymienione w manife\u015bcie rodzica Komorowskiej\r\nszczeg\u00f3\u0142y towarzysz\u0105ce ostatnim chwilom wolno\u015bci i zarazem \u017cycia Gertrudy. Ale\r\ndok\u0142adne por\u00f3wnanie obu tych \u201eprzekaz\u00f3w\u201d ujawnia istnienie w ich obr\u0119bie\r\njeszcze jednego niuansu, kt\u00f3ry w spos\u00f3b wielce zastanawiaj\u0105cy upodabnia je do\r\nsiebie. Komorowski w swej relacji wyra\u017anie odnotowa\u0142, \u017ce wojewoda kijowski\r\nFranciszek Salezy Potocki pr\u00f3bowa\u0142 listownie nak\u0142oni\u0107 go do z\u0142o\u017cenia\r\ntowarzyskiej (w\u0142a\u015bciwie \u201efamilijnej\u201d) wizyty na dworze w Krystynopolu (przed I\r\nrozbiorem g\u0142\u00f3wnej siedziby Potockich, potem sta\u0142 si\u0119 ni\u0105 Tulczyn) w okresie\r\n\u201eostatnich dni zapust\u201d i \u017ce ten proponowany termin odwiedzin \u201ewznieci\u0107 m\u00f3g\u0142\r\npodejrzenie\u201d. Analogicznie post\u0119puje przecie\u017c Wojewoda w stosunku do\r\nMiecznika, gdy nie tylko og\u0142asza \/ Sw\u00f3j afekt dla synowej, ale w dom\r\nzaprasza<\/i> (w. 405-406), co adresatowi wydaje si\u0119 pocz\u0105tkowo mocno\r\npodejrzane. Komorowskiego \u2013 jak dowodz\u0105 zapisy w manife\u015bcie \u2013 dziwnie\r\nniepokoi\u0142y zw\u0142aszcza owe \u201eostatki\u201d, a w poemacie w\u0142a\u015bnie do nich si\u0119 nawi\u0105zuje\r\npoprzez epizod z Maskami.<\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>M. Derna\u0142owicz, rekonstruuj\u0105c na\r\npodstawie dost\u0119pnych obecnie dokument\u00f3w historycznych kilkumiesi\u0119czn\u0105\r\nawanturnicz\u0105 kronik\u0119 wypadk\u00f3w mi\u0142osno-ma\u0142\u017ce\u0144skich wojewodzica Szcz\u0119snego i\r\n\u0142owczanki Gertrudy, przypomnia\u0142a, \u017ce oficjalne \u2013 a raczej \r\np\u00f3\u0142-oficjalne, bo utrzymane w tajemnicy przed Potockimi-seniorami \u2013 zar\u0119czyny\r\ntych dwojga nast\u0105pi\u0142y 18 listopada 1770 roku, \u015blub za\u015b odby\u0142 si\u0119 zaledwie kilka\r\ntygodni p\u00f3\u017aniej, 26 grudnia tego\u017c roku w Niestaniczach w cerkwi unickiej.<a\r\nmso-endnote-id=\"r2edn12\" href=\"#r2_edn12\" name=\"r2_ednref12\" title=\"\"><span\r\nclass=MsoEndnoteReference><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>12<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a>\r\nChyba nikt w\u00f3wczas nie podejrzewa\u0142, \u017ce m\u0142odziutkiej i zapewne bardzo\r\nszcz\u0119\u015bliwej m\u0119\u017catce pozosta\u0142o ju\u017c tylko... p\u00f3\u0142tora miesi\u0105ca \u017cycia!\r\nNajprawdopodobniej 13 lutego 1771 roku ponios\u0142a \u015bmier\u0107 z r\u0105k ludzi, kt\u00f3rym\r\nFranciszek Potocki nakaza\u0142 uprowadzi\u0107 gwa\u0142tem magnifik\u0119 syna i \u017cyw\u0105\r\nprzewie\u017a\u0107 do Krystynopola. Zgon Gertrudy podczas drogi nie by\u0142 zaplanowany,\r\nnast\u0105pi\u0142 wskutek \u201edora\u017anej\u201d, wyj\u0105tkowo brutalnej interwencji porywaczy, kt\u00f3rzy\r\npodobno, usi\u0142uj\u0105c uciszy\u0107 przera\u017con\u0105 kobiet\u0119, po prostu zadusili j\u0105 pod stosem\r\nb\u0142am\u00f3w, poduch i pierzyn. Podst\u0119pny zajazd na dom Komorowskich doprowadzi\u0142 w\r\nrezultacie do karygodnej zbrodni. Gdy pan wojewoda kijowski dowiedzia\u0142 si\u0119 o\r\ntym nieprzewidzianym \u201ewypadku\u201d, zareagowa\u0142 pono\u0107 wybuchem dzikiej w\u015bciek\u0142o\u015bci.<a\r\nmso-endnote-id=\"r2edn13\" href=\"#r2_edn13\" name=\"r2_ednref13\" title=\"\"><span\r\nclass=MsoEndnoteReference><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>13<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a>\r\nTrudno dzisiaj powiedzie\u0107, ile jest prawdy w odtworzonych wersjach tamtych\r\nwydarze\u0144, lecz wcale nie to jest najwa\u017cniejsze.<a mso-endnote-id=\"r2edn14\"\r\nhref=\"#r2_edn14\" name=\"r2_ednref14\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>14<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a>\r\nNatomiast na szczeg\u00f3ln\u0105 uwag\u0119 zas\u0142uguje fakt, \u017ce wydarta z r\u0105k rodzic\u00f3w\r\nGertruda zgin\u0119\u0142a \u2013 je\u015bli podana wy\u017cej data jej \u015bmierci jest \u015bcis\u0142a \u2013 dos\u0142ownie\r\nnazajutrz po ostatkach (w 1771 roku \u015aroda Popielcowa wypad\u0142a 13 lutego!) i \u017ce\r\njej ojciec, pisz\u0105c ex post<\/i> o dramatycznych chwilach napa\u015bci na sw\u0105\r\nposiad\u0142o\u015b\u0107 w Nowosi\u00f3\u0142ce oraz kreuj\u0105c okre\u015blon\u0105 wizj\u0119 reperkusji tego incydentu,\r\nnie omieszka\u0142 napomkn\u0105\u0107 o zdeklarowanej przez starego Potockiego ch\u0119ci\r\nugoszczenia familii Komorowskich akurat w ostatnie dni zapustne. Wzmianka ta\r\nnieodparcie kojarzy si\u0119 z obecno\u015bci\u0105 Masek w Marii<\/i>, a r\u00f3wnocze\u015bnie\r\npozwala przypuszcza\u0107, \u017ce je\u015bli Malczewski trafi\u0142 kiedykolwiek na Wo\u0142yniu,\r\nPodolu lub w po\u0142o\u017conym niedaleko Winnicy Niemirowie na \u015blady ludzkiej pami\u0119ci o\r\nlosach Gertrudy, to jest rzecz\u0105 wi\u0119cej ni\u017c prawdopodobn\u0105, \u017ce zetkn\u0105\u0142 si\u0119\r\nz wersj\u0105 upodobnion\u0105 niemal co do szczeg\u00f3\u0142\u00f3w z tym scenariuszem zdarze\u0144,\r\nkt\u00f3ry nakre\u015bli\u0142 w manife\u015bcie J. Komorowski. I \u2013 co jeszcze istotniejsze \u2013\r\nmusia\u0142a autora Marii<\/i> uderzy\u0107 w tych przekazach b\u0105d\u017a wspomnieniach (a\r\nmo\u017ce nawet bezpo\u015brednio w tek\u015bcie manifestu) niepozbawiona symbolicznej wymowy\r\nwzmianka lokalizuj\u0105ca czasowo porwanie i w konsekwencji \u015bmier\u0107 pierwszej \u017cony\r\nSzcz\u0119snego w zimowej aurze tyle co zako\u0144czonych szale\u0144stw zapustnych i w\u0142a\u015bnie\r\nrozpocz\u0119tego Wielkiego Postu. Tutaj zdaje si\u0119 tkwi\u0107 \u2013 jak mo\u017cna na podstawie\r\nwskazanych poszlak utrzymywa\u0107 \u2013 zar\u00f3d p\u00f3\u017aniejszej koncepcji poetyckiej, kt\u00f3ra\r\npe\u0142ny wyraz artystyczny znalaz\u0142a w odpowiednio sfunkcjonalizowanym w Marii<\/i>\r\nmotywie Masek oraz w fabularnych dziejach tytu\u0142owej postaci.<\/p>\r\n\r\n<o:p> <\/o:p><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='font-size:16.0pt;mso-bidi-font-size:12.0pt;line-height:150%'>2<o:p><\/o:p><\/span><\/b><\/p>\r\n<span\r\nstyle='font-size:14.0pt;line-height:150%'>Dominium maski. Od symboliki do podmiotowo\u015bci<o:p><\/o:p><\/span><\/b><\/p>\r\n\r\n<o:p> <\/o:p><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>Maska jako pewien znak kultury\r\nukszta\u0142towanej w epoce nowo\u017cytnej przywodzi na my\u015bl okres karnawa\u0142u, czas\r\npodporz\u0105dkowany innemu ni\u017c tradycyjne \u201eprawodawstwu\u201d, gdy chwilowo uniewa\u017cniona\r\nzostaje swojska, codzienna normalno\u015b\u0107, by jej miejsce mog\u0142a wype\u0142ni\u0107 wizja\r\n\u201e\u015bwiata na opak\u201d, \u015bwiata ow\u0142adni\u0119tego ludycznym sza\u0142em, wci\u0105gni\u0119tego w\r\nop\u0119ta\u0144czy wir zabaw i uciech zapustnych, \u015bwiata \u201eb\u0142aze\u0144skiego\u201d, w kt\u00f3rym\r\nrozmaite formy absurdu, deformacji i groteski \u015bwi\u0119c\u0105 swe triumfy. Jedn\u0105\r\nz wielu egzemplifikacji tego fenomenu kulturowego mo\u017ce by\u0107 pobrzmiewaj\u0105ca\r\nechem odleg\u0142ych zwi\u0105zk\u00f3w polsko-w\u0142oskich, \u017cartobliwie niedorzeczna oracja\r\njakiego\u015b anonimowego \u201ezapusta\u201d (tj. przebiera\u0144ca, do kt\u00f3rego nale\u017ca\u0142o\r\nwyg\u0142oszenie w ostatni wtorek przed Popielcem przemowy b\u0119d\u0105cej parodi\u0105 kazania\r\noraz obwieszczenie ko\u0144ca okresu zabaw), zarejestrowana przez Oskara Kolberga:<\/p>\r\n\r\n<o:p> <\/o:p><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>Ja jestem Zapust, mantua\u0144skie\r\nksi\u0105\u017ce,<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:2'> <\/span>id\u0119 z dalekiego\r\nkraju,<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:2'> <\/span>gdzie psy ogonami\r\nszczekaj\u0105,<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:2'> <\/span>ludzie gadaj\u0105\r\n\u0142okciami,<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n <\/span>a\r\njedz\u0105 uszami.<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>S\u0142o\u0144ce o zachodzie wschodzi, a o\r\nwschodzie zachodzi,<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:2'> <\/span>a kurcz\u0119 kokosz\u0119\r\nrodzi,<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:2'> <\/span>ka\u017cdy na opak gada<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>a deszcz z ziemi do nieba pada!<a\r\nmso-endnote-id=\"r2edn15\" href=\"#r2_edn15\" name=\"r2_ednref15\" title=\"\"><span\r\nclass=MsoEndnoteReference><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference><span style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:\r\n12.0pt;font-family:\"Times New Roman\",serif;mso-fareast-font-family:\"Times New Roman\";\r\nmso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA'>15<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a><o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<o:p> <\/o:p><\/p>\r\n\r\nKarnawa\u0142owe\r\nprzeistoczenie rzeczywisto\u015bci \u2013 w zacytowanym fragmencie wr\u0119cz karykaturalnie\r\njaskrawe \u2013 godzi przede wszystkim w podstawy my\u015blenia kategoriami zdrowego\r\nrozs\u0105dku, na pewien czas uchyla wa\u017cno\u015b\u0107 obowi\u0105zuj\u0105cych poza karnawa\u0142em norm i\r\nkonwencji, ustala nowy status quo<\/i>, kt\u00f3rego istot\u0119 trafnie okre\u015bli\u0142a M.\r\nJanion:<\/p>\r\n\r\n<o:p> <\/o:p><\/p>\r\n\r\n[...]\r\n[karnawa\u0142] jest rodzajem antraktu w \u017cyciu potocznym, wej\u015bciem w inn\u0105 przestrze\u0144\r\ni inny czas. Maska, kt\u00f3r\u0105 si\u0119 wk\u0142ada podczas karnawa\u0142u, oznacza akceptacj\u0119\r\nprzej\u015bciowego statusu egzystencji; \u017cyje si\u0119 przez chwil\u0119 poza narzucon\u0105 i\r\nprzyj\u0119t\u0105 norm\u0105 [...].<a mso-endnote-id=\"r2edn16\" href=\"#r2_edn16\"\r\nname=\"r2_ednref16\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference><span style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:\r\n12.0pt;font-family:\"Times New Roman\",serif;mso-fareast-font-family:\"Times New Roman\";\r\nmso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA'>16<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a><o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<o:p> <\/o:p><\/p>\r\n\r\nNa\u0142o\u017cenie maski\r\njest r\u00f3wnoznaczne z pozyskaniem szczeg\u00f3lnego \u201eimmunitetu\u201d, kt\u00f3ry upowa\u017cnia do \u2013\r\nniedopuszczalnej kiedy indziej \u2013 swawoli. Przywilej ten ma jednak charakter\r\nwybitnie chwilowy, nietrwa\u0142y, czysto konwencjonalny.<\/p>\r\n\r\n<o:p> <\/o:p><\/p>\r\n\r\nMaski\r\n\u2013 jak pisa\u0142 Roger Caillois \u2013 pojawiaj\u0105 si\u0119 w czasie \u015bwi\u0119ta, [...] gdy wszystko,\r\nco jest porz\u0105dkiem, podlega czasowemu obaleniu, by potem powsta\u0107 zn\u00f3w w postaci\r\nodnowionej.<a mso-endnote-id=\"r2edn17\" href=\"#r2_edn17\" name=\"r2_ednref17\"\r\ntitle=\"\"><![if !supportFootnotes]><span\r\nstyle='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:12.0pt;font-family:\"Times New Roman\",serif;\r\nmso-fareast-font-family:\"Times New Roman\";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:\r\nPL;mso-bidi-language:AR-SA'>17<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a><o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<o:p> <\/o:p><\/p>\r\n\r\nUroszczenia\r\nkarnawa\u0142owego irrealizmu przej\u015bciowo deformuj\u0105 wprawdzie obraz \u015bwiata, lecz\r\ndeformacja nie oznacza w tym wypadku destrukcji, a wykorzystanie arsena\u0142u\r\n\u015brodk\u00f3w depersonalizuj\u0105cych w niczym nie zagra\u017ca zastanemu systemowi, na co z\r\nkolei zwraca\u0142 uwag\u0119 Gilbert Lascault: \u201eMaska pozwala przeciwstawi\u0107 si\u0119 prawu,\r\nlecz nie pragn\u0105c go obali\u0107, ani nie zaprzeczaj\u0105c jego pot\u0119dze\u201d.<a\r\nmso-endnote-id=\"r2edn18\" href=\"#r_edn18\" name=\"r2_ednref18\" title=\"\"><span\r\nclass=MsoEndnoteReference><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>18<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a> W\r\ntakim kontek\u015bcie kulturowym naczeln\u0105 funkcj\u0105 tego rekwizytu staje si\u0119 wi\u0119c\r\npodniesienie stopnia atrakcyjno\u015bci i wyrafinowania wsp\u00f3lnej zabawy. Cudze\r\noblicze skryte pod mask\u0105 mo\u017ce budzi\u0107 pewien dreszcz emocji, nie za\u015b oderwany od\r\n\u201eczasu b\u0142aze\u0144stw\u201d niepok\u00f3j czy l\u0119k.<\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>Ale maska funkcjonuje r\u00f3wnie\u017c w\r\ninnej sferze symbolicznych nacechowa\u0144, do kt\u00f3rej odwo\u0142ywali si\u0119 ju\u017c morali\u015bci\r\nstaropolscy, rozci\u0105gaj\u0105c j\u0105 zreszt\u0105 na wszystko, co wsp\u00f3\u0142tworzy\u0142o\r\nkpiarsko-hedonistyczn\u0105 atmosfer\u0119 karnawa\u0142u. Zygmunt Gloger w Encyklopedii\r\nstaropolskiej<\/i> odnotowa\u0142 opinie niekt\u00f3rych z nich:<\/p>\r\n\r\n<o:p> <\/o:p><\/p>\r\n\r\nWujek\r\nw Postylli<\/i> powiada: \u201ePost odrzucaj\u0105, ale mi\u0119sopusty od czarta wymy\u015blone,\r\nbardzo pilnie zachowuj\u0105\u201d. Grzegorz z \u017barnowca tak\u017ce w Postylli<\/i> m\u00f3wi:\r\n\u201eWi\u0119kszy zysk czynimy djab\u0142u, trzy dni rozpustnie mi\u0119sopustuj\u0105c, ani\u017celi Bogu,\r\nczterdzie\u015bci dni nieochotnie poszcz\u0105c\u201d.<a mso-endnote-id=\"r2edn19\"\r\nhref=\"#r2_edn19\" name=\"r2_ednref19\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference><span style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:\r\n12.0pt;font-family:\"Times New Roman\",serif;mso-fareast-font-family:\"Times New Roman\";\r\nmso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA'>19<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a><o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<o:p> <\/o:p><\/p>\r\n\r\nNawet te\r\nusankcjonowane obyczajowo rytua\u0142y zapustne \u2013 nawiasem m\u00f3wi\u0105c, \u015bwiadcz\u0105ce o\r\nobecno\u015bci w cz\u0142owieku pot\u0119\u017cnych atawizm\u00f3w ludycznych \u2013 wywodzone by\u0142y z obszaru\r\ntradycji i warto\u015bci nie tyle poga\u0144skich, ile przez chrze\u015bcija\u0144sk\u0105 moralistyk\u0119\r\nzdyskredytowanych i \u201ewykl\u0119tych\u201d. Kojarzono je z si\u0142ami nieczystymi i ich\r\nwp\u0142ywem na u\u0142omn\u0105 natur\u0119 ludzk\u0105. Maska nabiera\u0142a wtedy pejoratywnych odcieni\r\nznaczeniowych i sytuowa\u0142a si\u0119 w obr\u0119bie symboliki naznaczonej pi\u0119tnem z\u0142a,\r\nszalbierczej u\u0142udy, demonizmu. Mo\u017cliwe by\u0142o wi\u0119c wykorzystanie jej jako \u015brodka\r\nods\u0142aniaj\u0105cego infernalny aspekt genezy zabaw karnawa\u0142owych.<\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>Z mo\u017cliwo\u015bci tej skorzysta\u0142o wielu\r\nartyst\u00f3w; historia sztuki dostarcza licznych dowod\u00f3w na to, i\u017c masce od dawien\r\ndawna przys\u0105dzana by\u0142a swoista podmiotowo\u015b\u0107, czyli moc samoistnego\r\noddzia\u0142ywania na ludzi, oczywi\u015bcie w spos\u00f3b zaborczy, destrukcyjny, wrogi. I\r\nwtedy ka\u017cdorazowe pos\u0142u\u017cenie si\u0119 mask\u0105 bezpo\u015brednio lub symbolicznie, nawet w\r\ncelach zabawowych, mog\u0142o doprowadzi\u0107 do uzale\u017cnienia si\u0119 od niej, do\r\npopadni\u0119cia w \u201eniewol\u0119 maski\u201d.<a mso-endnote-id=\"r2edn20\" href=\"#r2_edn20\"\r\nname=\"r2_ednref20\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>20<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a> Oto,\r\nco m.in. pisa\u0142a na ten temat M. Janion:<\/p>\r\n\r\n<o:p> <\/o:p><\/p>\r\n\r\nW\r\nmitologiach pierwotnych oraz literackich pojawia si\u0119 prze\u015bwiadczenie, \u017ce nie ma\r\ndowolno\u015bci w masce, \u017ce nie mo\u017cna sobie w\u0142o\u017cy\u0107 ka\u017cdej maski i u\u017cywa\u0107 jej\r\ntyle, ile si\u0119 chce bez \u017cadnych konsekwencji. Znakiem autonomii maski jest\r\nw\u0142a\u015bnie mityczne ostrze\u017cenie przed powodowanymi przez ni\u0105 \u2013 takimi czy innymi \u2013\r\nzmianami u tego, kto j\u0105 na\u0142o\u017cy\u0142, przed rz\u0105dami maski. [...] Maska ma by\u0107\r\ninstrumentem ukrycia si\u0119, a staje si\u0119 czym\u015b zupe\u0142nie innym: przekszta\u0142ca\r\nnosz\u0105cego mask\u0119 w swoje narz\u0119dzie, opanowuje go i w\u0142ada nim. Bunt nieszcz\u0119\u015bnika\r\nuwik\u0142anego w magi\u0119 maski jest z g\u00f3ry skazany na niepowodzenie. [...] Maska w\r\ntakich uj\u0119ciach jest przede wszystkim znakiem czy symbolem tej czyhaj\u0105cej obok\r\nsi\u0142y zewn\u0119trznej, kt\u00f3ra w ka\u017cdej chwili mo\u017ce zmieni\u0107 nasz\u0105 wewn\u0119trzno\u015b\u0107 [...].\r\nJest to jaka\u015b pot\u0119ga pozaludzka lub nieludzka, [...] nieraz idzie tu o \u015amier\u0107\r\n[...]. Autonomia maski ociera\u0107 si\u0119 musi o nieludzk\u0105 suwerenno\u015b\u0107 \u015bmierci.<a\r\nmso-endnote-id=\"r2edn21\" href=\"#r2_edn21\" name=\"r2_ednref21\" title=\"\"><span\r\nclass=MsoEndnoteReference><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference><span style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:\r\n12.0pt;font-family:\"Times New Roman\",serif;mso-fareast-font-family:\"Times New Roman\";\r\nmso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA'>21<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a><o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<o:p> <\/o:p><\/p>\r\n\r\nNie zawsze wi\u0119c\r\ni nie z ka\u017cd\u0105 mask\u0105 mo\u017cna obchodzi\u0107 si\u0119 w spos\u00f3b jednakowo beztroski,\r\nzachowuj\u0105c przy tym poczucie niezale\u017cno\u015bci i bezpiecze\u0144stwa; zazwyczaj wi\u0105\u017ce\r\nsi\u0119 to z wielkim ryzykiem ze wzgl\u0119du na utajon\u0105 w masce zniewalaj\u0105c\u0105, magiczn\u0105\r\nsi\u0142\u0119, dla kt\u00f3rej autonomia cz\u0142owieka mo\u017ce okaza\u0107 si\u0119 obszarem ekspansji.<\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>W koncepcji tw\u00f3rczej Malczewskiego\r\nMaski wyst\u0119puj\u0105 nie tylko w roli upodobnionych do ludzi, obiektywnie realnych\r\npostaci, spe\u0142niaj\u0105cych wyznaczon\u0105 im w ramach fabu\u0142y misj\u0119, chocia\u017c w tej\r\nw\u0142a\u015bnie roli s\u0105 najcz\u0119\u015bciej postrzegane i w jej granicach usi\u0142uje si\u0119 zwykle\r\nrozpatrywa\u0107 zasad\u0119 ich istnienia w \u015bwiecie poematu; tego typu\r\nantropomorfizuj\u0105ce standaryzacje nie pozwalaj\u0105 w pe\u0142ni ogarn\u0105\u0107 symbolicznego\r\nwymiaru Masek.<a mso-endnote-id=\"r2edn22\" href=\"#r2_edn22\" name=\"r2_ednref22\"\r\ntitle=\"\"><![if !supportFootnotes]><span\r\nstyle='font-size:7.0pt;font-family:\"Times New Roman\",serif;mso-fareast-font-family:\r\n\"Times New Roman\";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:\r\nAR-SA'>22<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a> A je\u015bli nawet bywa on\r\nuwzgl\u0119dniany, to przewa\u017cnie w stopniu ma\u0142o adekwatnym wobec najbardziej\r\ndalekosi\u0119\u017cnych perspektyw ideowych Marii<\/i>.<\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>Oczywi\u015bcie w sztuce, zw\u0142aszcza\r\nmalarskiej, nie brakuje takich przedstawie\u0144, w kt\u00f3rych maskom\r\nkarnawa\u0142owym, jako postaciom<\/span>\r\ndemonicznie \u017cywym, nakazano istnie\u0107 w spos\u00f3b tchn\u0105cy niesamowito\u015bci\u0105 i groz\u0105.\r\nSugestywnie ilustruj\u0105 to komentarze Janion po\u015bwi\u0119cone m.in. kilku dzie\u0142om\r\nbelgijskiego malarza i grafika Jamesa Ensora (1860-1949), przedstawiciela\r\nsymbolizmu, artysty natr\u0119tnie eksploatuj\u0105cego w swej tw\u00f3rczo\u015bci motywy\r\nzapustne.<a mso-endnote-id=\"r2edn23\" href=\"#r2_edn23\" name=\"r2_ednref23\"\r\ntitle=\"\"><![if !supportFootnotes]><span\r\nstyle='font-size:7.0pt;font-family:\"Times New Roman\",serif;mso-fareast-font-family:\r\n\"Times New Roman\";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:\r\nAR-SA'>23<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a> Wydaje si\u0119, \u017ce intencj\u0105\r\ntowarzysz\u0105c\u0105 powstaniu Ensorowskiej serii malowide\u0142 o tematyce\r\nsymboliczno-karnawa\u0142owej by\u0142o ukazanie \u201eludycznej apokalipsy\u201d \u015bwiata i\r\nujawnienie przy tej okazji tragiczno-groteskowego wymiaru egzystencji istot na\r\ntaki \u015bwiat skazanych.<a mso-endnote-id=\"r2edn24\" href=\"#r2_edn24\"\r\nname=\"r2_ednref24\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>24<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a> St\u0105d\r\nnie typowo chrze\u015bcija\u0144skie ornamenty sepulkralne, jak krzy\u017c czy pomniki\r\nnagrobne, ale w\u0142a\u015bnie maska, wytw\u00f3r kultury i obyczajowo\u015bci \u015bwieckiej (cho\u0107\r\nprzecie\u017c pierwotnie tak\u017ce zwi\u0105zana z kultami religijnymi), pe\u0142ni w sztuce\r\nEnsora funkcj\u0119 znaku \u201esko\u0144czenia ludzkiego\u201d, zyskuj\u0105c przez to sens\r\nwanitatywny.<\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>Podobnie zinterpretowa\u0142 t\u0119 w\u0142a\u015bnie\r\npotencjalno\u015b\u0107 symboliki omawianego motywu Malczewski w Marii<\/i>, uczyniwszy\r\nto na d\u0142ugo przed s\u0142ynnym malarzem z Ostendy. W dodatku przeno\u015bnie\r\nrozumiana \u201eprzestrze\u0144 maski\u201d jest w poetyckim uj\u0119ciu Malczewskiego\r\nrozleglejsza. Prze\u015bwiadczenie, i\u017c niepodobna \u017cy\u0107 na ziemi inaczej jak\r\nw warunkach wzajemnego sp\u00f3lnictwa niedoli<\/i> (w. 255), rodzi si\u0119 w\r\nbohaterach Marii<\/i> na skutek nieustannie do\u015bwiadczanych cierpie\u0144. Zachodzi\r\nprzy tym w\u0105tpliwo\u015b\u0107, czy ich sprawc\u0105 jest wy\u0142\u0105cznie zwodniczy los. A ten\r\nkierunek interpretacji, uto\u017csamiaj\u0105cy Maski z losem, wytyczy\u0142a Janion:<\/p>\r\n\r\n<o:p> <\/o:p><\/p>\r\n\r\n[...]\r\n[w Marii<\/i>] m\u00f3wi si\u0119 o podst\u0119pie, o z\u0142udzie, nawet o pu\u0142apce Losu. I on\r\nwtedy cz\u0119sto wyst\u0119puje w masce! [...] bywa, i\u017c twarz Losu to maska. [...]\r\nKarnawa\u0142owa rado\u015b\u0107 masek to mistyfikacja \u015bmierci, podobnie jak bujny kwiat\r\nkryj\u0105cy w sobie robaka zag\u0142ady.<a mso-endnote-id=\"r2edn25\" href=\"#r2_edn25\"\r\nname=\"r2_ednref25\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference><span style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:\r\n12.0pt;font-family:\"Times New Roman\",serif;mso-fareast-font-family:\"Times New Roman\";\r\nmso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA'>25<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a><o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<o:p> <\/o:p><\/p>\r\n\r\nPoemat przynosi\r\nzatem \u2013 zgodnie z konkluzj\u0105 uczonej \u2013 \u201es\u0142ynne uj\u0119cie \u015bmierciono\u015bnej maskarady\r\nLosu\u201d.<a mso-endnote-id=\"r2edn26\" href=\"#r2_edn26\" name=\"r2_ednref26\" title=\"\"><span\r\nclass=MsoEndnoteReference><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>26<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a> Tak\r\nsymbolicznie zamaskowany Los jest rzeczywi\u015bcie podst\u0119pny, zawistny,\r\nnieobliczalny, bezlitosny, wrogi, wci\u0105\u017c zagra\u017caj\u0105cy \u017cyciu. Jednak\u017ce\r\nw ukszta\u0142towaniu samego obrazu poetyckiego, czyli w sposobie\r\nprzedstawienia Masek, wyczuwa si\u0119 intuicyjnie co\u015b wi\u0119cej, tote\u017c propozycja\r\nobj\u0119cia formu\u0142\u0105 \u201etwarz Losu\u201d ich wygl\u0105du, \u201e\u015bpiew\u00f3w\u201d, dzia\u0142a\u0144, ca\u0142ej\r\nskumulowanej w nich ekscentryczno\u015bci mo\u017ce wyda\u0107 si\u0119 niewystarczaj\u0105ca. Pozostaje\r\nnadto kwestia fabularno-motywacyjnego rodowodu Masek \u2013 sk\u0105d w takim \u201ewcieleniu\u201d\r\nwy\u0142oni\u0142y si\u0119 na stepowej scenie \u015bwiata w postaci uchwytnego zjawiska oraz jakie\r\nfunkcje zosta\u0142y im powierzone w toku akcji i szerzej: w ca\u0142ej strukturze\r\ndzie\u0142a \u2013 tego wszystkiego wspomniana formu\u0142a tak\u017ce nie ogarnia. Zwi\u0105zek Masek z\r\nWojewod\u0105 zosta\u0142 zasugerowany, ale Malczewski nie da\u0142 klarownej wyk\u0142adni\r\nwzajemnej wsp\u00f3\u0142zale\u017cno\u015bci mi\u0119dzy tymi postaciami.<a mso-endnote-id=\"r2edn27\"\r\nhref=\"#r2_edn27\" name=\"r2_ednref27\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>27<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a>\r\nNiemniej jednak wiadomo, \u017ce to m\u0119ka wewn\u0119trzna Wojewody, wywo\u0142ana presj\u0105\r\nzbrodniczej pokusy, jako\u015b \u201eo\u017cywi\u0142a\u201d i zaktywizowa\u0142a Maski. Osadza je to w\r\nkontek\u015bcie tanatycznym, ale zwi\u0105zanego z nimi bogactwa znacze\u0144 nie wyczerpuje.\r\n\u201eTwarz Losu\u201d to co najwy\u017cej jedno z mo\u017cliwych, lecz z pewno\u015bci\u0105 nie jedyne okre\u015blenie potencja\u0142u tkwi\u0105cej w nich energii\r\nsymbolicznej. To prawda, \u017ce zamaskowany los zwodzi i nara\u017ca na kl\u0119ski bohater\u00f3w\r\npoematu, lecz w kr\u0105g uzurpatywnej i w pewnym sensie tak\u017ce \u201e\u015bmierciono\u015bnej\u201d si\u0142y\r\nci\u0105\u017cenia symbolu maski zosta\u0142a w utworze Malczewskiego w\u0142\u0105czona r\u00f3wnie\u017c ca\u0142a\r\nnatura, wszystko, co konstytuuje zewn\u0119trzn\u0105, zjawiskow\u0105 rzeczywisto\u015b\u0107. Przeto\r\nlos, nawet gdyby chcie\u0107 go pojmowa\u0107 metafizycznie, jest wci\u0105\u017c niejako\r\nwspomagany przez wszelkie inne byty istniej\u0105ce w otoczeniu ludzi, wesp\u00f3\u0142 z nimi.\r\nTo naturalne, tak niby znane cz\u0142owiekowi, bo przecie\u017c nieustannie \u201eoswajane\u201d\r\nprzeze\u0144 \u015brodowisko, stanowi w istocie tak\u017ce \u201edominium maski\u201d, dlatego mo\u017ce by\u0107\r\ni bywa przyczyn\u0105 z\u0142udnych, fa\u0142szywych wyobra\u017ce\u0144 ludzkich o ontologicznej\r\nkondycji \u015bwiata i cz\u0142owieka.<\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>Wzmocnieniu \u201emomentu\r\nmistyfikacyjnego\u201d s\u0142u\u017cy niezwyk\u0142a konstrukcja Masek, w kt\u00f3rej przejawia si\u0119\r\nswoisty dualizm tej grupy postaci: Maski przypominaj\u0105 sylwetki \u017cywych ludzi, a\r\nr\u00f3wnocze\u015bnie s\u0105 kim\u015b lub czym\u015b innym. Znaczenie, jakie \u0142\u0105czy si\u0119 z ich obecno\u015bci\u0105\r\nw \u015bwiecie przedstawionym, nie jest wy\u0142\u0105cznie funkcj\u0105 tego, co istoty te\r\n\u201e\u015bpiewaj\u0105\u201d i co robi\u0105, lecz zyskuje dodatkowy odcie\u0144 tak\u017ce przez to, \u017ce nosz\u0105\r\none w\u0142a\u015bnie takie a nie inne miano i \u017ce w takiej a nie innej postaci\r\nuczestnicz\u0105 w akcji utworu. Dzi\u0119ki tej kompleksowej stratyfikacji nadany im\r\nzosta\u0142 status nie tylko zjawiska, ale i symbolu, co zakorzenia je zar\u00f3wno\r\nw obszarze kultury, jak i metafizyki bytu. To za\u015b, co w zmetaforyzowanej mowie\r\npoetyckiej uzyskuje rang\u0119 ontologicznej ambiwalencji, co si\u0119 widzialnie\r\nuciele\u015bnia, zachowuj\u0105c jednocze\u015bnie wi\u0119\u017a z rzeczywisto\u015bci\u0105 pozamaterialn\u0105, nie\r\npoddaje si\u0119 przek\u0142adowi na j\u0119zyk dyskursywnej eksplikacji.<\/p>\r\n\r\n<o:p> <\/o:p><\/p>\r\n\r\nTam,\r\ngdzie ma si\u0119 do czynienia z prawdziwym symbolem, mo\u017ce by\u0107 brany pod uwag\u0119 tylko\r\nwy\u017cszy porz\u0105dek istnienia. Symbol reprezentuje zawsze wi\u0119cej ni\u017c to, czym sam\r\njest. W symbolu wszystko, co naturalne i materialne, staje si\u0119 jakby\r\nprzezroczyste w sposobie swojego istnienia. [...] Symbol jest powi\u0105zany z r\u00f3\u017cn\u0105\r\nod siebie rzeczywisto\u015bci\u0105 na zasadzie reprezentacji [...], nie jest wi\u0119c\r\nzwyk\u0142ym odbiciem tego, co reprezentuje, ale zawiera w sobie sam\u0105 istot\u0119\r\nrzeczywisto\u015bci reprezentowanej i na spos\u00f3b metaforyczny udost\u0119pnia ludzkiemu\r\npoznaniu jej g\u0142\u0119bsze znaczenie.<a mso-endnote-id=\"r2edn28\" href=\"#r2_edn28\"\r\nname=\"r2_ednref28\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference><span style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:\r\n12.0pt;font-family:\"Times New Roman\",serif;mso-fareast-font-family:\"Times New Roman\";\r\nmso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA'>28<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a><o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<o:p> <\/o:p><\/p>\r\n\r\nW kontek\u015bcie\r\ntych pouczaj\u0105cych rozwa\u017ca\u0144 o istocie symbolu nale\u017cy podkre\u015bli\u0107, \u017ce larwy<\/i>\r\nMalczewskiego nie s\u0105 przys\u0142oni\u0119te w wyniku na\u0142o\u017cenia na siebie takich czy\r\ninnych masek \u2013 nie wchodzi w tym wypadku w gr\u0119 \u017cadna zamierzona\r\n\u201echarakteryzacja\u201d. Jest to \u201eumaskowienie\u201d immanentne, st\u0105d przys\u0142uguj\u0105ca im\r\nnazwa pe\u0142ni funkcj\u0119 \u201eimienia\u201d. Tak poj\u0119ta totalno\u015b\u0107 Masek nie tylko pozbawia je\r\ntwarzy \u2013 zamaskowanie obejmuje nie sam\u0105 twarz, lecz ca\u0142\u0105 posta\u0107, \u015bci\u015blej:\r\nzesp\u00f3\u0142 postaci \u2013 ale decyduje o ich szczeg\u00f3lnej unifikacji w obr\u0119bie grupy, bo\r\nr\u00f3\u017cnice w wygl\u0105dzie nie wyosobniaj\u0105 w istotny spos\u00f3b \u017cadnej z nich. Maski \u2013\r\nmo\u017cna widzie\u0107 w tym swoisty paradoks \u2013 istniej\u0105 esencjalnie. To przes\u0105dza, \u017ce\r\nich zamaskowanie jest \u201epozbawione warto\u015bci dysymulacji\u201d.<a style='mso-endnote-id:\r\nedn29' href=\"#_edn29\" name=\"_ednref29\" title=\"\"><span\r\nclass=MsoEndnoteReference><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>29<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a> Nie\r\nmusz\u0105 niczego udawa\u0107 ani \u2013 w potocznym znaczeniu \u2013 ukrywa\u0107, same s\u0105 bowiem\r\ninkarnacj\u0105 utajenia, zbiorow\u0105 hipostaz\u0105 idei czy noumenu maski.<\/p>\r\n\r\n<o:p> <\/o:p><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='font-size:16.0pt;mso-bidi-font-size:12.0pt;line-height:150%'>3<o:p><\/o:p><\/span><\/b><\/p>\r\n<span\r\nstyle='font-size:14.0pt;line-height:150%'>Status Masek w \u015bwietle ich \"\u015bpiew\u00f3w zapustnych\"<o:p><\/o:p><\/span><\/b><\/p>\r\n\r\n<o:p> <\/o:p><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>Chc\u0105c wnikn\u0105\u0107 w metafizyk\u0119 \u015bwiata\r\npoematu, objawiaj\u0105c\u0105 si\u0119 \u201ena zasadzie reprezentacji\u201d za spraw\u0105 specjalnie w tym\r\ncelu powo\u0142anych postaci, trzeba zanalizowa\u0107 udzia\u0142 Masek w wydarzeniach\r\nfabularnych z uwzgl\u0119dnieniem szczeg\u00f3lnie donios\u0142ego przejawu ich obecno\u015bci,\r\njakim jest jedyna w ca\u0142ym utworze forma zwerbalizowanej ekspresji bezpo\u015brednio\r\ndo nich nale\u017c\u0105ca, z\u0142o\u017cona z dwu dziwnie zagadkowych \u201epie\u015bni\u201d.<\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>Poniewa\u017c sekwencja, w kt\u00f3rej\r\nwyst\u0105pi\u0142y, zosta\u0142a starannie przygotowana, warto najpierw zatrzyma\u0107 si\u0119 przy\r\nkilku wskaz\u00f3wkach tekstowych umo\u017cliwiaj\u0105cych wyznaczenie najbardziej og\u00f3lnych\r\ncech kompleksji ontologicznej Masek. O pierwszym z tych sygna\u0142\u00f3w mo\u017cna\r\nm\u00f3wi\u0107 w zwi\u0105zku z pocz\u0105tkiem II fragmentu Pie\u015bni II<\/i>, kiedy to narrator z\r\nzastanawiaj\u0105c\u0105 pow\u015bci\u0105gliwo\u015bci\u0105 \u201eprzedstawia\u201d Maski, kt\u00f3rych nikt z ludzi\r\npozostawionych w Miecznikowym domostwie nie oczekuje: <\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span><\/p>\r\n\r\n[...] w r\u00f3\u017cnofarbnych strojach, huczne czyni\u0105c wrzaski,<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='font-size:10.0pt;mso-bidi-font-size:12.0pt;line-height:150%'><span\r\nstyle='mso-tab-count:2'> <\/span>Niespodzianym\r\norszakiem, zbli\u017ca\u0142y si\u0119 maski.<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='font-size:10.0pt;mso-bidi-font-size:12.0pt;line-height:150%'><span\r\nstyle='mso-tab-count:6'> <\/span>(w.\r\n679-680)<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<o:p> <\/o:p><\/p>\r\n\r\nNarrator\r\nwyeksponowa\u0142 w tej wst\u0119pnej prezentacji po prostu to, co da\u0142o si\u0119 zobaczy\u0107\r\ni us\u0142ysze\u0107. Jak jednak \u0142atwo zauwa\u017cy\u0107, karnawa\u0142owemu stylowi bycia Masek\r\ntowarzyszy od pocz\u0105tku wyra\u017any dysonans \u2013 oto przybywaj\u0105 one niespodzianym\r\norszakiem<\/i>, czyli w niew\u0142a\u015bciwym czasie, co natychmiast rzuca na nie\r\ncie\u0144 niepokoj\u0105cej dwuznaczno\u015bci, sugeruj\u0105c, \u017ce jakby nie do ko\u0144ca mieszcz\u0105 si\u0119\r\nw formule karnawa\u0142u, rozumianej jako \u015bwi\u0119to \u015bmiechu i swawolnych zabaw. R\u00f3wnie\u017c\r\nPachol\u0119, kt\u00f3re p\u00f3\u017aniej nad martwym cia\u0142em Marii wyjawia Wac\u0142awowi przyczyn\u0119\r\nzgonu jego \u017cony, okre\u015bla \u00f3w zagadkowy orszak tyle\u017c dosadnym, co lakonicznym\r\nmianem obrzyd\u0142ych masek<\/i> (w. 1314), nie dodaj\u0105c nic wi\u0119cej, przynajmniej expressis\r\nverbis<\/i>, bo o tym, co zawar\u0142o w swej relacji wyszeptanej do ucha rycerza,\r\nmo\u017cna si\u0119 dowiedzie\u0107 wy\u0142\u0105cznie z \u201ereprodukuj\u0105cych\u201d jej tre\u015b\u0107 s\u0142\u00f3w narratora. Na\r\ntakim tle szczeg\u00f3lnego znaczenia nabiera reakcja starego s\u0142ugi na widok\r\nwypowitych nagle z g\u0142\u0119bi stepu \u201ego\u015bci\u201d. Chyba najbardziej intryguj\u0105ce jest w\r\nniej to, i\u017c s\u0142uga \u00f3w wys\u0142uchawszy od\u015bpiewanej przez Maski dwucz\u0142onowej\r\n\u201ekancony\u201d o tematyce zapustnej oraz obejrzawszy je w ob\u0142\u0119dnych pl\u0105sach, po\r\nkt\u00f3rych niedobranym ch\u00f3rem<\/i> (w. 732) wywrzeszcza\u0142y one jeszcze jedn\u0105 piosneczk\u0119<\/i>,\r\nzaczyna traktowa\u0107 przyby\u0142ych \u201eprzebiera\u0144c\u00f3w\u201d jako uczestnik\u00f3w kuligu, cho\u0107\r\nchwil\u0119 wcze\u015bniej nie kry\u0142 konsternacji, \u017ce wyst\u0119puj\u0105 w\u0142a\u015bnie w strojach\r\nkarnawa\u0142owych, mimo i\u017c \u2013 jak sam z rozbrajaj\u0105c\u0105 naiwno\u015bci\u0105 konstatowa\u0142 \u2013 teraz\r\nnie zapusty<\/i> (w. 713). W ko\u0144cu jednak, skonfundowany i otumaniony popisem maszkarek<\/i>,\r\nwpuszcza je do dworca Miecznika, jakkolwiek najwyra\u017aniej nie wie, z kim\r\nnaprawd\u0119 ma do czynienia, skoro wyrywa mu si\u0119 z ust znamienny okrzyk: \u201eHa! \u2013\r\nPan B\u00f3g \u015bwi\u0119ty z wami! je\u015bli\u015bcie nie Duchy\u201d<\/i> (w. 779). Nie by\u0142oby zreszt\u0105\r\nprzesady w stwierdzeniu, \u017ce to wszystko, co famulus Miecznikowy widzia\u0142 i\r\ns\u0142ysza\u0142 b\u0119d\u0105c na wrotach oparty<\/i>, a wi\u0119c zanim przepu\u015bci\u0142 Maski, wprawi\u0142o\r\ngo w osobliw\u0105 eufori\u0119, w wyniku kt\u00f3rej decyzj\u0119 udost\u0119pnienia im siedziby\r\nswego pana podj\u0105\u0142 w stanie co najmniej ograniczonej poczytalno\u015bci, a nawet \u2013 co\r\nprawdopodobniejsze \u2013 chwilowej jej utraty. \u015awiadczy o tym kr\u00f3tkie, ale wymowne\r\nwtr\u0105cenie w relacji narratora:<\/p>\r\n\r\n<o:p> <\/o:p><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='font-size:10.0pt;mso-bidi-font-size:12.0pt;line-height:150%'><span\r\nstyle='mso-tab-count:2'> <\/span>Tak mu w szumi\u0105cej\r\ng\u0142owie my\u015bl wzi\u0119\u0142a ta\u0144cowa\u0107,<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='font-size:10.0pt;mso-bidi-font-size:12.0pt;line-height:150%'><span\r\nstyle='mso-tab-count:2'> <\/span>\u017be patrza\u0142, a nie\r\nwiedzia\u0142, jak si\u0119 pomiarkowa\u0107:<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='font-size:10.0pt;mso-bidi-font-size:12.0pt;line-height:150%'><span\r\nstyle='mso-tab-count:6'> <\/span>(w.\r\n723-724)<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<o:p> <\/o:p><\/p>\r\n\r\nZdaniem E.\r\nD\u0105browicz, s\u0142uga wpu\u015bci\u0142 Maski dlatego, \u017ce ich ta\u0144ce i \u201e\u015bpiewy\u201d obudzi\u0142y\r\nw nim \u201epami\u0119\u0107 emocji\u201d.<a style='mso-endnote-id:edn30' href=\"#_edn30\"\r\nname=\"_ednref30\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>30<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a>\r\nNatomiast El\u017cbieta Nowicka umotywowa\u0142a jego dziwnie spolegliw\u0105 wobec Masek\r\npostaw\u0119 nast\u0119puj\u0105co:<\/p>\r\n\r\n<o:p> <\/o:p><\/p>\r\n\r\nZamaskowani\r\nwys\u0142annicy Wojewody graj\u0105 w teatr z prostodusznym s\u0142u\u017c\u0105cym, kt\u00f3ry nie\r\nrozpoznaje w nich przebranych wrog\u00f3w i nawet nie przypuszcza, \u017ce w \u015bwietle\r\nzachodz\u0105cego s\u0142o\u0144ca pojawili si\u0119 dwuznaczni mieszka\u0144cy mroku, pos\u0142owie zamiar\u00f3w\r\nukrytych w grubych ciemno\u015bciach.<a style='mso-endnote-id:edn31' href=\"#_edn31\"\r\nname=\"_ednref31\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference><span style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:\r\n12.0pt;font-family:\"Times New Roman\",serif;mso-fareast-font-family:\"Times New Roman\";\r\nmso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA'>31<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a><o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<o:p> <\/o:p><\/p>\r\n\r\nPrzymkn\u0105wszy oko na chybione nazwanie przyby\u0142ych pod dom Miecznika dziwnych postaci \"wys\u0142annikami Wojewody\", warto uwydatni\u0107 przenikliw\u0105 uwag\u0119 autorki o ich \"grze w teatr\" ze s\u0142u\u017c\u0105cym. Formu\u0142a ta sugeruje, \u017ce Maski za pomoc\u0105 quasi-spektaklu, groteskowo-ludycznej farsy wprawiaj\u0105 leciwego str\u00f3\u017ca szlacheckiej posiad\u0142o\u015bci w rodzaj omamienia, w kt\u00f3rym myli on obiektywne realia z ich zwodnicz\u0105 imitacj\u0105, trac\u0105c na pewien czas zdolno\u015b\u0107 trze\u017awej oceny zdarze\u0144. Alternatywnie potraktowa\u0142a t\u0119 posta\u0107 E.\r\nFeliksiak, wed\u0142ug kt\u00f3rej niepodobna ca\u0142kiem wykluczy\u0107, \u017ce s\u0142uga mo\u017ce by\u0107\r\nnosicielem znacze\u0144 symbolicznych. Oto argumentacja:<\/p>\r\n\r\n<o:p> <\/o:p><\/p>\r\n\r\nNie\r\ntraktuje [...] funkcji stra\u017cnika wr\u00f3t powa\u017cnie. Nazbyt \u0142atwo poddaje si\u0119\r\nsytuacji. Zachowuje si\u0119 r\u00f3wnie biernie wobec \u201ecichego\u201d Pachol\u0119cia, jak wobec\r\nagresywnych Masek. [...] Jest on w gruncie rzeczy dwuznaczny, jak wszystko, co\r\nw Marii<\/i> uczestniczy w \u201ekarnawa\u0142owym\u201d korowodzie \u015bmierci na granicy\r\nrzeczywisto\u015bci i pozoru. Czy mamy go uwa\u017ca\u0107 za Charona, u\u0142atwiaj\u0105cego przebycie\r\ngranicy mi\u0119dzy \u017cyciem a \u015bmierci\u0105? Wtedy trzeba by mu by\u0142o przypisa\u0107 przewrotn\u0105\r\n\u015bwiadomo\u015b\u0107 tego wszystkiego, co si\u0119 wok\u00f3\u0142 Marii dzieje. I wtedy nale\u017ca\u0142by on do\r\naksjologicznego kr\u0119gu Masek.<a style='mso-endnote-id:edn32' href=\"#_edn32\"\r\nname=\"_ednref32\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference><span style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:\r\n12.0pt;font-family:\"Times New Roman\",serif;mso-fareast-font-family:\"Times New Roman\";\r\nmso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA'>32<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a><o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<o:p> <\/o:p><\/p>\r\n\r\nAle autorka\r\nuzna\u0142a za uzasadnione tak\u017ce ca\u0142kiem inne spojrzenie na s\u0142ug\u0119:<\/p>\r\n\r\n<o:p> <\/o:p><\/p>\r\n\r\nCzy\r\nmo\u017ce raczej jest on ofiar\u0105 sytuacji? Kim\u015b, kto nie rozpoznawszy jej w\u0142a\u015bciwie,\r\nw istocie przyczyni\u0142 si\u0119 walnie do ostatecznej katastrofy?<a style='mso-endnote-id:\r\nedn33' href=\"#_edn33\" name=\"_ednref33\" title=\"\"><span\r\nclass=MsoEndnoteReference><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference><span style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:\r\n12.0pt;font-family:\"Times New Roman\",serif;mso-fareast-font-family:\"Times New Roman\";\r\nmso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA'>33<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a><o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<o:p> <\/o:p><\/p>\r\n\r\nMimo\r\nepizodycznego udzia\u0142u w akcji famulus Miecznikowy, stykaj\u0105cy si\u0119 bezpo\u015brednio\r\nnajpierw z Pachol\u0119ciem, a tu\u017c potem z Maskami, odgrywa w poemacie wa\u017cn\u0105 rol\u0119,\r\njest bowiem jedynym ludzkim medium, kt\u00f3re transmituje czytelnikowi obraz Masek\r\nukazanych in statu nascendi<\/i> w ramach sfabularyzowanej sceny (przekazy\r\nPachol\u0119cia i narratora nale\u017c\u0105 do innych pasm transmisji). Je\u015bli Malczewski\r\nwyposa\u017cy\u0142 starego s\u0142ug\u0119 w funkcj\u0119 mediumiczn\u0105, to spos\u00f3b, w jaki \u00f3w uczestnik\r\njednego epizodu percypuje Maski, stanowi pewien model ludzkiej reakcji na ich\r\nniespodzianie objawion\u0105 obecno\u015b\u0107 (czytelnikowi, gdy ju\u017c ogarnie ca\u0142o\u015b\u0107 akcji,\r\nowa \u201eniespodzianka\u201d jawi si\u0119 jako co\u015b g\u0142\u0119boko wcze\u015bniej umotywowanego).\r\nOd\u017awierny jest \u017cywym przyk\u0142adem na to, z jak nieodpart\u0105 moc\u0105 potrafi\u0105 oddzia\u0142ywa\u0107\r\nna ludzi istoty funkcjonuj\u0105ce w rzeczywisto\u015bci dzie\u0142a na innych, w\u0142a\u015bnie\r\n\u201enie-ludzkich\u201d prawach.<\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>Okazuje si\u0119, \u017ce r\u00f3wnie\u017c sami\r\nprzybysze bardzo pieczo\u0142owicie strzeg\u0105 tajemnicy swej proweniencji; kamufla\u017c\r\ngwarantuj\u0105cy szczeg\u00f3lnego rodzaju anonimowo\u015b\u0107, swoiste zdepersonalizowanie, a\r\nwi\u0119c utajenie prawdziwego imienia i oblicza Masek, jest zasadniczym pi\u0119tnem ich\r\nstatusu ontologicznego. Nazwa ekwiwalentnie synonimizuj\u0105ca \u201eimi\u0119\u201d tych\r\nzamaskowanych, cokolwiek surrealistycznych istot doskonale pasuje do kogo\u015b, kto\r\nw\u0142a\u015bciwie nie ma imienia, a \u015bci\u015blej m\u00f3wi\u0105c, kto je permanentnie skrywa, kto\r\nbytuje w stanie wci\u0105\u017c tajonej to\u017csamo\u015bci. Aby si\u0119 o tym przekona\u0107, wystarczy\r\nuwa\u017cnie odczyta\u0107 s\u0142owa b\u0119d\u0105ce sui generis<\/i> autoprezentacj\u0105 Masek:<a\r\nstyle='mso-endnote-id:edn34' href=\"#_edn34\" name=\"_ednref34\" title=\"\"><span\r\nclass=MsoEndnoteReference><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>34<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span><\/p>\r\n\r\n \u201eMy sobie jedziem kulikiem;<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='font-size:10.0pt;mso-bidi-font-size:12.0pt;line-height:150%'><span\r\nstyle='mso-tab-count:3'> <\/span> I w noc, i we dnie,<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='font-size:10.0pt;mso-bidi-font-size:12.0pt;line-height:150%'><span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>Weso\u0142e,\r\nszalone, przednie;<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\nMaska nas kryje \u2013 a kto chce wiedzie\u0107,<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='font-size:10.0pt;mso-bidi-font-size:12.0pt;line-height:150%'><span\r\nstyle='mso-tab-count:2'> <\/span>Sk\u0105d my i czyje,\r\nto odpowiedzie\u0107<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='font-size:10.0pt;mso-bidi-font-size:12.0pt;line-height:150%'><span\r\nstyle='mso-tab-count:3'> <\/span>\u015amiechem\r\ni krzykiem.<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n(w. 697-702)<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<o:p> <\/o:p><\/p>\r\n\r\nWynika z tego,\r\n\u017ce naturaln\u0105 dla tej kategorii postaci form\u0105 bytow\u0105 jest immanentny stan incognito<\/i>,\r\nzapewniaj\u0105cy zatajenie ich najg\u0142\u0119bszej istoty.<\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>Maski w\u0142\u0105czaj\u0105 si\u0119 do akcji w\r\nmomencie, gdy sytuacja fabularna najbardziej sprzyja wype\u0142nieniu przeznaczonych\r\nim zada\u0144. W ca\u0142o\u015bciowym, dwudzielnym uk\u0142adzie kompozycyjnym poematu ich\r\npojawienie si\u0119 in persona<\/i> et in pleno<\/i> nast\u0119puje tu\u017c po g\u0142\u00f3wnej\r\ncezurze rozgraniczaj\u0105cej dwie Pie\u015bni<\/i> Marii<\/i>. Stanowi to jedn\u0105 z\r\nprzyczyn, dla kt\u00f3rych Pie\u015b\u0144 II<\/i>, jako rozwini\u0119cie pomieszczonej w Pie\u015bni\r\nI<\/i> ekspozycji fabu\u0142y wraz z pocz\u0105tkowymi sekwencjami akcji w\u0142a\u015bciwej,\r\njest w swym toku zdarzeniowo-motywacyjnym nieco odmiennie ukszta\u0142towana. W\r\npor\u00f3wnaniu z Pie\u015bni\u0105 I<\/i> uwydatnia si\u0119 w niej rezonans znacze\u0144\r\n\u201enaddanych\u201d, odsy\u0142aj\u0105cych do tego wszystkiego, co w\u0142a\u015bnie istnieje poza\r\nzasi\u0119giem zmys\u0142owej czy racjonalnej percepcji i czego zwerbalizowanie zdaje si\u0119\r\nwykracza\u0107 poza granice wydolno\u015bci j\u0119zyka. Mo\u017cna to zasygnalizowa\u0107 poprzez\r\nzabieg symbolicznej reprezentacji, nie mo\u017cna tego do ko\u0144ca poj\u0105\u0107 ani tym\r\nbardziej \u2013 precyzyjnie nazwa\u0107. Nieprzypadkowo te\u017c przed wyst\u0105pieniem Masek\r\numieszczona zosta\u0142a d\u0142u\u017csza \u201eprzemowa\u201d Pachol\u0119cia, wnosz\u0105ca do tekstu mroczne i\r\nponure memento<\/i>. Pachol\u0119 w ko\u0144cowych s\u0142owach daje tam przejmuj\u0105cy wyraz\r\nswemu pragnieniu, by osi\u0105gn\u0105\u0107 w przysz\u0142o\u015bci stan wolny od Rozpaczy<\/i>. Nic\r\njednak \u2013 w\u00f3wczas, gdy Pachol\u0119 przemawia \u2013 nie zapowiada ziszczenia si\u0119 tej jego\r\nt\u0119sknej nadziei. Trudno te\u017c oprze\u0107 si\u0119 refleksji, \u017ce jak na kogo\u015b, komu zosta\u0142a\r\nwyznaczona rola najm\u0142odszego bohatera poematu, bo \u201epachol\u0119\u201d \u2013 przy ca\u0142ej\r\nontologicznej niejednoznaczno\u015bci tej postaci \u2013 znaczy przecie\u017c tak\u017ce tyle, co\r\n\u201em\u0142ode ch\u0142opi\u0119\u201d, to \u017cyczenie czy raczej marzenie przeze\u0144 wyra\u017cone ka\u017ce domy\u015bla\u0107\r\nsi\u0119 jakiego\u015b trwa\u0142ego resentymentu obci\u0105\u017caj\u0105cego jego \u015bwiadomo\u015b\u0107. Tote\u017c \u00f3w cz\u0142ek\r\nma\u0142y z okiem zap\u0142akanem<\/i> (w. 1422) od samego pocz\u0105tku, gdy pojawia si\u0119\r\nniczym p\u00f3\u0142realny fantom, budzi niepok\u00f3j i z\u0142e przeczucia odbiorcy.<a\r\nstyle='mso-endnote-id:edn35' href=\"#_edn35\" name=\"_ednref35\" title=\"\"><span\r\nclass=MsoEndnoteReference><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>35<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a>\r\nRozdzieraj\u0105co smutna tonacja jego utyskiwa\u0144 stanowi jednak w swym nastrojowym\r\nwyd\u017awi\u0119ku bardzo w\u0142a\u015bciwe \u201epreludium\u201d przed zab\u00f3jczym incydentem, do kt\u00f3rego\r\ndojdzie nied\u0142ugo potem.<\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>W diapazonie brzmie\u0144 tworz\u0105cych\r\nsceneri\u0119 akustyczn\u0105 poematu mieszcz\u0105 si\u0119 akordy, kt\u00f3re powracaj\u0105 wiele razy,\r\njak cho\u0107by odg\u0142os tr\u0105b i rog\u00f3w wojennych, stukot kopyt czy po\u015bwisty wiatru, ale\r\nbrzmienie zwi\u0105zane z obecno\u015bci\u0105 Masek jest niepowtarzalne. Huczne wrzaski<\/i>\r\nzwiastuj\u0105ce ich przybycie s\u0142ycha\u0107 po raz pierwszy niemal dok\u0142adnie w chwili,\r\ngdy milknie Pachol\u0119. Sam wi\u0119c kontekst sytuacyjno-brzmieniowy zdaje si\u0119\r\nsugerowa\u0107 \u2013 co prawda zaledwie \u201eok\u00f3lnie\u201d \u2013 \u017ce to w\u0142a\u015bnie ono niejako anonsuje\r\nich zjawienie si\u0119 w widzialnej postaci na planie fabu\u0142y, a oznacza to pocz\u0105tek\r\nradykalnych przeobra\u017ce\u0144 w ustroju rzeczywisto\u015bci wyewokowanej w Pie\u015bni I<\/i>. Nagle,\r\nr\u00f3wnocze\u015bnie z tym, co s\u0142ycha\u0107, zaczyna dzia\u0107 si\u0119 co\u015b zupe\u0142nie niesamowitego,\r\nnadaj\u0105cego zwyk\u0142emu porz\u0105dkowi rzeczy irracjonalny wymiar. Gwa\u0142towny \u00f3w\r\n\u201eprzech\u00f3d\u201d jest zreszt\u0105 natychmiast odzwierciedlony zar\u00f3wno w zmienionej\r\nfrazie poetyckiej \u201e\u015bpiew\u00f3w\u201d Masek, jak i w tre\u015bci przywo\u0142anego przez nie\r\nobrazu. Znalaz\u0142szy si\u0119 u wr\u00f3t Miecznikowej posiad\u0142o\u015bci, a wi\u0119c gdzie\u015b na\r\nukrai\u0144skiej ziemi, w \u201edzikim\u201d nadbo\u017ca\u0144skim ustroniu, Maski zaczynaj\u0105 sw\u0105\r\npierwsz\u0105 \u201epie\u015b\u0144\u201d od zaskakuj\u0105cego pytania:<\/p>\r\n\r\n<o:p> <\/o:p><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='font-size:10.0pt;mso-bidi-font-size:12.0pt;line-height:150%'><span\r\nstyle='mso-tab-count:2'> <\/span>\u201eCzy znasz\r\nweneckie zapusty?<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='font-size:10.0pt;mso-bidi-font-size:12.0pt;line-height:150%'><span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>I w noc, i\r\nwe dnie,<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='font-size:10.0pt;mso-bidi-font-size:12.0pt;line-height:150%'><span\r\nstyle='mso-tab-count:2'> <\/span>Weso\u0142e, szalone,\r\nprzednie;<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n(w. 681-683)<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<o:p> <\/o:p><\/p>\r\n\r\nNa tej\r\n\u201epo\u0142udniowej\u201d nucie wygrany jest ca\u0142y wst\u0119pny \u201epasa\u017c\u201d; dalej bowiem nast\u0119puje\r\nwyliczenie kilku szczeg\u00f3\u0142\u00f3w dotycz\u0105cych tego, kto i w jaki spos\u00f3b bawi si\u0119\r\npodczas karnawa\u0142owej gali w Wenecji (ci\u0105gle wypada pami\u0119ta\u0107, \u017ce bezpo\u015brednim,\r\nfabularnym adresatem tych \u201eciekawostek\u201d jest prosty s\u0142uga!). Na ko\u0144cu drugiej\r\ncz\u0119\u015bci tej\u017ce \u201epie\u015bni\u201d zn\u00f3w pada pytanie o znajomo\u015b\u0107 przebiegu zabaw zapustnych,\r\ntym razem maj\u0105cych odpowiada\u0107 rodzimej konwencji obyczajowej (ale tylko\r\npozornie, bo w gruncie rzeczy oznaczaj\u0105cych zdradn\u0105 zabaw\u0119<\/i>, kt\u00f3rej\r\nkonsekwencj\u0105 b\u0119dzie odebranie \u017cycia Marii). Najbardziej jednak zaskakuj\u0105cy,\r\nwr\u0119cz groteskowy jest sam pocz\u0105tek owej drugiej cz\u0119\u015bci wci\u0105\u017c tej samej \u201epie\u015bni\u201d\r\ni dwa nieco dalsze jej wersy, gdzie Maski ca\u0142kiem bezceremonialnie oznajmiaj\u0105: <\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span><\/p>\r\n\r\n\u201eMy sobie <\/span><span\r\nstyle='letter-spacing:1.5pt'>jedziem kulikiem<\/span>;<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>[.............................................]<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:2'> <\/span><span\r\nstyle='letter-spacing:1.5pt'>Lecim saniami<\/span>,<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:2'> <\/span><span\r\nstyle='letter-spacing:1.5pt'>I jad\u0105 z nami<\/span>,<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:2'> <\/span>Wrzawa, \u015bmiech\r\npusty;<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n <\/span>(w.\r\n697, 709-711; podkr. \u2013 moje)<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<o:p> <\/o:p><\/p>\r\n\r\nOdczytuj\u0105c to\r\n\u201ewyznanie\u201d Masek mo\u017cna ulec wra\u017ceniu, \u017ce zagubiona zosta\u0142a w tym momencie\r\nwszelka logika fakt\u00f3w, a ustanowione wcze\u015bniej realia fabu\u0142y przesta\u0142y si\u0119\r\nliczy\u0107. Rozsiane mimochodem w obu Pie\u015bniach<\/i> poematu wzmianki narratora\r\ndotycz\u0105ce czasu akcji wskazuj\u0105, \u017ce wszystkie wydarzenia rozgrywaj\u0105 si\u0119 w porze\r\nwczesnoletniej.<a style='mso-endnote-id:edn36' href=\"#_edn36\" name=\"_ednref36\"\r\ntitle=\"\"><![if !supportFootnotes]><span\r\nstyle='font-size:7.0pt;font-family:\"Times New Roman\",serif;mso-fareast-font-family:\r\n\"Times New Roman\";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:\r\nAR-SA'>36<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a> W tej sytuacji pomieszczone w zacytowanym fragmencie \"\u015bpiewu\" Masek wtr\u0105cenie o ich dotarciu przed dom Miecznika kuligowymi saniami, brzmi\r\nw pierwszej chwili w\u0142a\u015bnie alogicznie i szokuj\u0105co.<a style='mso-endnote-id:\r\nedn37' href=\"#_edn37\" name=\"_ednref37\" title=\"\"><span\r\nclass=MsoEndnoteReference><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>37<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a> Jest\r\nto jednak efekt zabiegu, kt\u00f3rym poeta pos\u0142u\u017cy\u0142 si\u0119 w pe\u0142ni \u015bwiadomy jego\r\nartystycznej celowo\u015bci. Maski bowiem reprezentuj\u0105 i wyra\u017caj\u0105 co\u015b wi\u0119cej, ni\u017ali\r\nmog\u0142yby to sugerowa\u0107 ich stroje, gesty, zbyt dos\u0142ownie (i przez to opacznie)\r\nrozumiane przes\u0142ania zar\u00f3wno urozmaiconej rytmicznie dwucz\u0142onowej \u201emonodii\u201d\r\nkarnawa\u0142owej, jak i utrzymanej w odmiennym tonie \u201epie\u015bni\u201d drugiej, czy wreszcie\r\ncharakterystyczny dla nich, na poz\u00f3r niemo\u017cliwy spos\u00f3b objawienia si\u0119 w\r\nokre\u015blonym miejscu i w specjalnie wybranym momencie akcji. Poniewa\u017c nie s\u0105\r\nniczyim \u201eprzywidzeniem\u201d, nie mo\u017cna ich unaocznionego istnienia rozpatrywa\u0107\r\nw kategoriach subiektywno-iluzorycznych. Docieraj\u0105 tam, gdzie znajduje si\u0119\r\nMaria naprawd\u0119, ich obiektywna obecno\u015b\u0107 w fabularnym \u201etu i teraz\u201d nie jest\r\nnigdzie kwestionowana. Natomiast to, jak si\u0119 ona manifestuje, stanowi g\u0142\u0119boko\r\nprzemy\u015blany, metaforyczny sygna\u0142 odautorski, kt\u00f3ry ma prowokowa\u0107 odbiorc\u0119 do\r\nurelatywnienia wyobra\u017ce\u0144 o przejawach innych, niesko\u0144czenie r\u00f3\u017cnorodnych\r\nzjawisk i form bytu. Maski od pierwszej chwili usi\u0142uj\u0105 zam\u0105ci\u0107 klarowny \u2013\r\nzdawa\u0142oby si\u0119 \u2013 obraz \u015bwiata, wprowadzaj\u0105c do\u0144 element dezorientacji i\r\nniepodobie\u0144stwa. Ale dzia\u0142aj\u0105c w ten spos\u00f3b, jednocze\u015bnie wydobywaj\u0105 na jaw czy\r\nprzynajmniej uwyra\u017aniaj\u0105 jaki\u015b inny, ukryty, nieznany wymiar rzeczywisto\u015bci.\r\nZorganizowanie kuligu wczesnym latem jest oczywi\u015bcie absurdalne, ale nie jest\r\nabsurdem sam udzia\u0142 Masek w tego typu imprezie. A przecie\u017c w Marii<\/i>\r\nproblematyka karnawa\u0142owa pojawia si\u0119 nie w wyniku obj\u0119cia czasem akcji okresu\r\nkarnawa\u0142u, tylko w zwi\u0105zku z wykorzystaniem typowo karnawa\u0142owego motywu maski,\r\ninna sprawa, \u017ce w ramach koncepcji tw\u00f3rczej, dla kt\u00f3rej trudno by\u0142oby wskaza\u0107\r\njaki\u015b literacki precedens. Pos\u0142u\u017cenie si\u0119 tym motywem w nadanej mu oprawie\r\nartystycznej naruszy\u0142o \u201elinearn\u0105\u201d jednorodno\u015b\u0107 czasu akcji, wytworzy\u0142o jakby\r\np\u0119tl\u0119 w jego naturalnym biegu; sz\u0142o jednak o to, by sytuacj\u0119 na poz\u00f3r\r\nniemo\u017cliw\u0105 i absurdaln\u0105 przekszta\u0142ci\u0107 w rodzaj metafory, kt\u00f3ra w okre\u015blonym\r\nkontek\u015bcie poetyckim b\u0119dzie sygnalizowa\u0142a istotne rewelacje na temat metafizycznych\r\nuwarunkowa\u0144 tego wszystkiego, co istnieje w porz\u0105dku natury. Maski w\u0142\u0105czaj\u0105 si\u0119\r\ndo nurtu zdarze\u0144 fabularnych w spos\u00f3b sobie w\u0142a\u015bciwy \u2013 ewokuj\u0105cy aur\u0119 karnawa\u0142ow\u0105. Zar\u00f3wno stroje, jak i wst\u0119pna \"pie\u015b\u0144\" o weneckich i polskich zapustach s\u0142u\u017c\u0105 m. in. swoistemu samookre\u015bleniu si\u0119. Upostaciowany w ich orszaku byt, najbardziej adykwatny do reprezentowanej przez nie \"przestrzeni\", nie jest wy\u0142\u0105cznie czyst\u0105\r\nabstrakcj\u0105 ontologiczn\u0105, ale raczej form\u0105 z pogranicza materialnego\r\nkonkretu i metafory, symbolizuj\u0105c\u0105 syntez\u0119 tego, co dla wszystkich byt\u00f3w\r\nnaturalnych jest wsp\u00f3lne i niezmienne. Dopiero w takim kontek\u015bcie jasny staje\r\nsi\u0119 sens s\u0142\u00f3w powt\u00f3rzonych przez Maski dwukrotnie w obu cz\u0119\u015bciach \u201epie\u015bni\u201d\r\npierwszej:<\/p>\r\n\r\n<o:p> <\/o:p><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>\u201eCzy znasz weneckie zapusty?<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='font-size:10.0pt;mso-bidi-font-size:12.0pt;line-height:150%;letter-spacing:\r\n1.5pt'> <\/span>I w noc, i we\r\ndnie<\/span>,<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>[.................................................]<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>\u201eMy sobie jedziem kulikiem;<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n <\/span><span\r\nstyle='letter-spacing:1.5pt'>I w noc, i we dnie<\/span>,<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:3'> <\/span>(w.\r\n681-682, 697-698; podkr. \u2013 moje)<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<o:p> <\/o:p><\/p>\r\n\r\nOznacza to, i\u017c\r\nMaski w swym symbolicznym wcieleniu trwaj\u0105 nieustannie i \u017ce z ich perspektywy w\r\nprzedstawionej rzeczywisto\u015bci r\u00f3wnie\u017c ci\u0105gle trwa symboliczny karnawa\u0142 \u017cycia i\r\n\u015bmierci, w kt\u00f3rym one uczestnicz\u0105 zawsze, bez wzgl\u0119du na por\u0119 roku, poniewa\u017c\r\nwszystko, co w tej rzeczywisto\u015bci istnieje, istnieje \u201epod mask\u0105\u201d. Zjawiskowemu\r\nawersowi nieprzebranych w swym bogactwie twor\u00f3w natury odpowiada ich\r\nmetafizyczny rewers. W bujnym kwiecie niepodobna zrazu dostrzec tocz\u0105cego go\r\nrobaka zag\u0142ady, a jednak \u00f3w wspaniale rozkwitaj\u0105cy kwiat z wolna chyli si\u0119\r\nku \u015bmierci. Nier\u00f3wnie bardziej tajemn\u0105 i zwodnicz\u0105 otch\u0142ani\u0105 jest wn\u0119trze\r\ncz\u0142owieka, dlatego w wykreowanym przez Malczewskiego obrazie wzajemnych relacji\r\ni oddzia\u0142ywa\u0144 mi\u0119dzyludzkich niepowodzeniem ko\u0144cz\u0105 si\u0119 inicjatywy podejmowane w\r\nnajlepszej nawet wierze, z my\u015bl\u0105 o wznios\u0142ych celach. Perfidnie zwiedziony\r\ns\u0142uga Miecznika okaza\u0142 go\u015bcinno\u015b\u0107 mordercom c\u00f3rki swego pana, potraktowawszy\r\nich \u201epo ludzku\u201d, rycerski czyn Wac\u0142awa, kt\u00f3ry mia\u0142 mu przynie\u015b\u0107 s\u0142aw\u0119 i\r\nszcz\u0119\u015bcie, umo\u017cliwi\u0142 dokonanie zbrodni na najdro\u017cszej mu istocie, s\u0119dziwy\r\nMiecznik przy\u0142\u0105czy\u0142 si\u0119 do wyprawy na Tatar\u00f3w, wskutek czego postrada\u0142 jedyn\u0105\r\nc\u00f3rk\u0119 \u2013 wszyscy oni widzieli i \u201eczuli\u201d co\u015b innego, ni\u017c by\u0142o naprawd\u0119. Nawet\r\nzbrodnicze rachuby Wojewody obracaj\u0105 si\u0119 ostatecznie przeciwko niemu; zdo\u0142a\u0142\r\nwprawdzie pod os\u0142on\u0105 udawanej przychylno\u015bci ukry\u0107 swe cierpienie i rozpacz,\r\ndoczeka\u0142 chwili zgonu Marii, lecz rado\u015b\u0107<\/i>, jakiej zazna\u0142 w Zawi\u015bci\r\n\u0142onie<\/i>, musia\u0142a doprawdy nie tylko kr\u00f3tko trwa\u0107, ale i gorzko smakowa\u0107. W\r\nzamian \u2013 o czym by\u0142a ju\u017c okazja powiedzie\u0107 \u2013 m\u00f3g\u0142 mie\u0107 pewno\u015b\u0107, \u017ce syn-m\u015bciciel\r\nstanie si\u0119 jego \u015bmiertelnym wrogiem. Tak wi\u0119c w uniwersum poematu pod pozorami\r\npe\u0142ni \u017cycia, pi\u0119kna, dobra i szcz\u0119\u015bcia panoszy si\u0119 z\u0142o, brzydota, okrucie\u0144stwo,\r\nzak\u0142amanie i \u015bmier\u0107; swe drugie oblicze natura skrywa \u201epod mask\u0105\u201d. W projekcji\r\nobrazu \u015bwiata Marii<\/i> obecno\u015b\u0107 Masek symbolizuje \u201eentelechi\u0119\u201d ontologiczn\u0105\r\nwszystkich stworze\u0144 z tym \u015bwiatem zwi\u0105zanych (czy raczej do niego\r\n\u201eprzykutych\u201d), nabiera te\u017c ponadczasowego sensu, ods\u0142aniaj\u0105c podstawow\u0105 prawd\u0119\r\no marno\u015bci ka\u017cdej zmaterializowanej formy istnienia.<\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>We wst\u0119pnym \u201esongu\u201d utrzymanym w klimacie karnawa\u0142owego \u015bwi\u0119towania Maski prezentuj\u0105 si\u0119 jako istoty niby bez\r\nreszty oddane wiecznej zabawie \u2013 weso\u0142e, szalone, przednie<\/i>; towarzyszy\r\nim wci\u0105\u017c jednakowy zgie\u0142k \u2013 wrzawa, \u015bmiech pusty<\/i>. Mimo to nie stwarzaj\u0105\r\nznamiennej dla karnawa\u0142u autentycznie beztroskiej, rubaszno-b\u0142aze\u0144skiej\r\natmosfery. Wyczuwa si\u0119 raczej co\u015b odwrotnego: widoczna w ich zachowaniu, w\r\ngestach i ruchach niepokoj\u0105ca kostyczno\u015b\u0107 sprawia, \u017ce manifestowany przez\r\nnie rodzaj weso\u0142o\u015bci, owa niby radosna i swawolna otucha pstrych maszkarek<\/i>\r\n(w. 780), nie wzbudza w czytelniku zaufania. Ich wrzaski, krzyki i \u015bmiechy\r\ns\u0105 podejrzanie pretensjonalne, pobrzmiewa w nich jaka\u015b zdradliwa, kakofoniczna\r\nnuta.<a style='mso-endnote-id:edn38' href=\"#_edn38\" name=\"_ednref38\" title=\"\"><span\r\nclass=MsoEndnoteReference><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>38<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a>\r\n\u015amiech Masek jest przecie\u017c pusty<\/i>, a to w\u0142a\u015bnie on ma by\u0107 jedyn\u0105\r\nodpowiedzi\u0105 dla ka\u017cdego, kto chcia\u0142by wiedzie\u0107 \u2013 sk\u0105d one s\u0105 i czyje? Tote\u017c\r\nodwo\u0142uj\u0105c si\u0119 do znanej hipotezy Gastona Bachelarda, wypada stwierdzi\u0107, i\u017c\r\nakustyczny efekt obecno\u015bci Masek pozwala \u201epods\u0142ucha\u0107\u201d ich byt, u\u0142atwia, w\u0142a\u015bnie\r\ndzi\u0119ki bod\u017acom s\u0142uchowym, g\u0142\u0119bsze rozpoznanie ich to\u017csamo\u015bci.<\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>Ponadto \u201emetoda\u201d, jak\u0105 pos\u0142u\u017cy\u0142y si\u0119\r\nMaski, by otumani\u0107 Miecznikowego famulusa, r\u00f3wnie\u017c mo\u017ce by\u0107 potraktowana jako\r\ncenny przyczynek do ich charakterystyki ontologicznej. Opr\u00f3cz \u201e\u015bpiew\u00f3w\u201d istotn\u0105\r\nrol\u0119 odgrywa w niej taniec. Trzeba jednak zaznaczy\u0107, \u017ce szale\u0144cze pl\u0105sy Masek z\r\npewno\u015bci\u0105 nie s\u0105 zwyczajnym ta\u0144cem. Kojarz\u0105 si\u0119 raczej ze \u015bredniowiecznymi i\r\nbarokowymi przedstawieniami malarskimi, kt\u00f3rych dominant\u0105 tematyczn\u0105 by\u0142\r\npopularny w tamtych okresach motyw \u201eta\u0144ca \u015bmierci\u201d. Maski ta\u0144cz\u0105 na kr\u00f3tko\r\nprzed zamordowaniem Marii, co podkre\u015bla ich symboliczny zwi\u0105zek z jak\u0105\u015b\r\nstraszn\u0105, metafizyczn\u0105 pot\u0119g\u0105, dla kt\u00f3rej \u015bmier\u0107 jest nieod\u0142\u0105cznym narz\u0119dziem\r\npanowania, nale\u017cycie wszelako zakamuflowanym.\r\nDlatego w\u0142a\u015bnie taniec Masek zakrawa z pozoru na niewinn\u0105 zabaw\u0119, zupe\u0142nie\r\ndezorientuj\u0105c\u0105 tego, kt\u00f3ry w pierwszym odruchu zagrodzi\u0142 im drog\u0119 do\r\nsiedziby Miecznika. Oto, jak w uj\u0119ciu narratora wygl\u0105da ten zdradziecki\r\ntaneczny rytua\u0142:<\/p>\r\n\r\n<o:p> <\/o:p><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>Lecz gdy gra\u0107, \u015bpiewa\u0107, piszcze\u0107,\r\ngrzechotki potrz\u0105sa\u0107<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>Pocz\u0119\u0142y wszystkie larwy \u2013 a\r\nnogami pl\u0105sa\u0107;<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>I \u0142\u0105czy\u0107 obce stroje, papierowe\r\nczo\u0142a,<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>Wzrok \u017cywy, rysy martwe \u2013 w\r\nmigaj\u0105ce ko\u0142a;<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>I farby, blaski, cienie rozwija\u0107\r\nw polocie;<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>I skoczno, zwinno, huczno rzuca\u0107\r\nsi\u0119 w obrocie;<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>Tak mu w szumi\u0105cej g\u0142owie my\u015bl\r\nwzi\u0119\u0142a ta\u0144cowa\u0107,<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>\u017be patrza\u0142, a nie wiedzia\u0142, jak\r\nsi\u0119 pomiarkowa\u0107:<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>\u015amia\u0142 si\u0119 z \u017byd\u00f3w, Cyganek, ba\u0142\r\nWr\u00f3\u017cek z Diab\u0142ami;<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>I chciwie \u0142apa\u0142 ruchy \u2013 i mru\u017cy\u0142\r\noczami \u2013<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>A maski przed nim skacz\u0105c mija\u0142y\r\nsi\u0119 \u017cwawo,<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>A maski w nim ciekawo\u015b\u0107 syci\u0142y\r\nobaw\u0105.<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:5'> <\/span>(w.\r\n717-728)<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<o:p> <\/o:p><\/p>\r\n\r\nJest to\r\nwspania\u0142y, prawdziwie osza\u0142amiaj\u0105cy opis kuriozalnej w poezji polskiej sceny,\r\nw kt\u00f3rej gromada feerycznych \u201ekuglarzy\u201d wpada w szczeg\u00f3lny rodzaj sza\u0142u \u2013\r\nw taneczny amok (t\u0105 \u201eekstatyczno\u015bci\u0105\u201d nie rz\u0105dzi jednak jakie\u015b \u201etchnienie z\r\ng\u00f3ry\u201d, a przeciwnie \u2013 samoistny, \u015bwiadomy, kontrolowany akt woli). Z wielk\u0105\r\nekspresj\u0105 i wyczuciem ducha poetyki tekstu odda\u0142 t\u0119 scen\u0119 Micha\u0142 Elwiro\r\nAndriolli na jednej ze swych znakomitych ilustracji do Marii<\/i>.<a\r\nstyle='mso-endnote-id:edn39' href=\"#_edn39\" name=\"_ednref39\" title=\"\"><span\r\nclass=MsoEndnoteReference><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>39<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a>\r\nKonwencja opisu o narzuconej strukturze opowiadania wyj\u0105tkowo szcz\u0119\u015bliwie\r\npos\u0142u\u017cy\u0142a w przytoczonym fragmencie do przedstawienia lub raczej subtelnej\r\namplifikacji wszystkich wa\u017cniejszych, a utajonych \u201ew\u0142a\u015bciwo\u015bci\u201d ontologicznych\r\nMasek. Szczeg\u00f3lnie uderzaj\u0105 w tej scenie ich szalona ruchliwo\u015b\u0107, niezwyk\u0142e\r\ntempo i spos\u00f3b poruszania si\u0119. Symbolika tych postaci, podnosz\u0105cych nagle\r\nprzera\u017aliwy ha\u0142as (\u015bpiewaj\u0105, piszcz\u0105, potrz\u0105saj\u0105 grzechotkami) i zarazem\r\npuszczaj\u0105cych si\u0119 w dziki, bachiczny pl\u0105s, zostaje wzbogacona o nowe asocjacje\r\ni sensy. Ze znamienn\u0105 precyzj\u0105 opisane zosta\u0142y zewn\u0119trzne oblicza wiruj\u0105cych larw<\/i>:\r\ntworz\u0105 je \u2013 rysy martwe<\/i>, papierowe czo\u0142a<\/i>, obce stroje<\/i>;\r\nkontrastowo \u017cywy<\/i> jest jedynie wzrok<\/i> Masek (nawet nie oczy!), ale\r\nto tylko dodaje ich fizjonomiom wyrazu grozy. Wrzeszcz\u0105ce i rozpl\u0105sane Maski\r\nzdaj\u0105 si\u0119 bardziej ni\u017c \u017cywych ludzi przypomina\u0107 karnawa\u0142owo przystrojone figury\r\nwoskowe, kt\u00f3re uleg\u0142y sztucznemu, mechanicznemu o\u017cywieniu. By\u0142oby to\r\nr\u00f3wnoznaczne z podwa\u017ceniem ich przynale\u017cno\u015bci do kr\u0119gu istot naturalnych i\r\nznaczy\u0142oby, \u017ce si\u0142\u0119 do istnienia czerpi\u0105 nie ze \u017ar\u00f3d\u0142a \u017cycia, lecz z energii\r\nuwalnianej w rezultacie zadawania \u015bmierci, a mo\u017ce nawet tkwi\u0105cej ju\u017c w samej\r\n\u015bmierciono\u015bnej intencji. Tym te\u017c mo\u017cna by t\u0142umaczy\u0107, dlaczego\r\nw obserwuj\u0105cym ich popisy cz\u0142owieku wzbudzaj\u0105 one nie tylko \u015bmiech, ale i\r\nzal\u0119knienie (s\u0142uga ba\u0142 si\u0119 Wr\u00f3\u017cek z Diab\u0142ami<\/i>, a Maski ciekawo\u015b\u0107<\/i>\r\npodsyca\u0142y w nim obaw\u0105<\/i>). To za\u015b, w jaki spos\u00f3b rzeczywi\u015bcie\r\nistniej\u0105, nie pozostaje bez zwi\u0105zku z tym, jak zachowuj\u0105 si\u0119 i jak\r\ndzia\u0142aj\u0105, d\u0105\u017c\u0105c do okre\u015blonego celu. Wiadomo, po co stan\u0119\u0142y w progach domu\r\nMiecznika; ich funkcjonalnie zaimprowizowane \u015bpiewno-taneczne wyst\u0105pienie ma\r\nmi\u0119dzy innymi obezw\u0142adni\u0107 ostatniego stra\u017cnika Miecznik\u00f3wki. Maski szalej\u0105\r\nwykorzystuj\u0105c swe karnawa\u0142owe prerogatywy, cho\u0107 w istocie jest w tym co\u015b z\r\npodst\u0119pu, z podszytej mordercz\u0105 \u017c\u0105dz\u0105 mistyfikacji. \u201eTaniec\u201d larw<\/i>\r\nnabiera przez to charakteru \u201edzia\u0142ania metaforycznego\u201d \u2013 co oznacza, i\u017c pozostaj\u0105c\r\nw zwi\u0105zku motywacyjnym ze zdarzeniami akcji, jednocze\u015bnie zabarwia si\u0119\r\nznaczeniem obrz\u0119dowym. A obrz\u0119d to \u2013 wed\u0142ug Aliny Witkowskiej \u2013 \u201espos\u00f3b\r\nwtajemniczenia w dzieje\u201d.<a style='mso-endnote-id:edn40' href=\"#_edn40\"\r\nname=\"_ednref40\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>40<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a>\r\nOdprawienie obrz\u0119du \u0142\u0105czy si\u0119 zwykle z ofiar\u0105 uwierzytelniaj\u0105c\u0105 jego ukryty\r\nistotny sens. Maski \u201eta\u0144cz\u0105\u201d nie tylko dla zmylenia Miecznikowego s\u0142ugi, ale i\r\npo to, by dokona\u0107 inicjacji w maj\u0105cy si\u0119 ostatecznie spe\u0142ni\u0107 los tytu\u0142owej\r\nbohaterki \u2013 chodzi wi\u0119c r\u00f3wnie\u017c o obrz\u0119dow\u0105 zapowied\u017a \u201erozkucia\u201d Marii z ci\u0119\u017ckich\r\nkajdan<\/i> ziemskiego \u017cywota.<\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>W porz\u0105dku fabularnym zabiegi Masek\r\nzostaj\u0105 uwie\u0144czone pe\u0142nym sukcesem, s\u0142uga daje si\u0119 zwie\u015b\u0107 i przybycie\r\nniespodziewanych \u201esaniarzy\u201d kwituje s\u0142owami:<\/p>\r\n\r\n<o:p> <\/o:p><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>Albo\u017c to nam pierszyna? wszak\r\nnieraz kuligi<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>Po ca\u0142ych tu miesi\u0105cach skaka\u0142y\r\njak frygi:<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:5'> <\/span>(w.\r\n781-782)<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<o:p> <\/o:p><\/p>\r\n\r\nDla skorej do\r\nhucznych zabaw sarmackiej szlachty kuligowe galopady stanowi\u0142y nie lada\r\natrakcj\u0119.<a style='mso-endnote-id:edn41' href=\"#_edn41\" name=\"_ednref41\"\r\ntitle=\"\"><![if !supportFootnotes]><span\r\nstyle='font-size:7.0pt;font-family:\"Times New Roman\",serif;mso-fareast-font-family:\r\n\"Times New Roman\";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:\r\nAR-SA'>41<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a> W ci\u0105gu paru tygodni\r\npoprzedzaj\u0105cych okres wielkopostny niezliczone zaprz\u0119gi sa\u0144 obje\u017cd\u017ca\u0142y\r\nposiad\u0142o\u015bci szlacheckie w ka\u017cdym zak\u0105tku kraju; wci\u0105gano do zabawy wszystkich,\r\nkt\u00f3rzy mogli w niej wzi\u0105\u0107 udzia\u0142. Nak\u0142adanie przez uczestnik\u00f3w owych szlichtad\r\nrozmaitych \u201eniezwyczajnych\u201d stroj\u00f3w by\u0142o obyczajem powszechnym, dzi\u0119ki\r\nkostiumowi karnawa\u0142owemu zabawa zyskiwa\u0142a na przepychu. Taka tradycja utrwali\u0142a\r\nsi\u0119 w XVII-wiecznej kulturze sarmackiej. Zna\u0142 j\u0105 dobrze i przywyk\u0142 do niej\r\ns\u0142uga Miecznika, kt\u00f3rego zacytowana wypowied\u017a dowodzi, i\u017c w przesz\u0142o\u015bci\r\nniejeden raz otwiera\u0142 wrota przed barwnymi korowodami sa\u0144 wioz\u0105cych weso\u0142e\r\nkuligowe towarzystwo. I widocznie nigdy podczas tamtych nawiedzin nie sta\u0142o si\u0119\r\nnic z\u0142ego. Konwencja zabawy gwarantowa\u0142a ca\u0142kowite bezpiecze\u0144stwo zar\u00f3wno\r\ngospodarzowi i jego najbli\u017cszym, jak i przybywaj\u0105cym go\u015bciom.<a\r\nstyle='mso-endnote-id:edn42' href=\"#_edn42\" name=\"_ednref42\" title=\"\"><span\r\nclass=MsoEndnoteReference><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>42<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a>\r\nStary s\u0142uga doskonale wiedzia\u0142, co nakazywa\u0142 obyczaj, gdy kuligowi \u201eharcownicy\u201d\r\npojawiali si\u0119 u wr\u00f3t szlacheckiego dworu. Czy wobec zniewalaj\u0105co realnych Masek\r\nm\u00f3g\u0142 oprze\u0107 si\u0119 ugruntowanemu wieloletnim do\u015bwiadczeniem przyzwyczajeniu i\r\nwzgardzi\u0107 cnot\u0105 staropolskiej go\u015bcinno\u015bci? Zaskoczony sytuacj\u0105 ur\u0105gaj\u0105c\u0105\r\nprawdopodobie\u0144stwu, ewidentnie sprzeczn\u0105 z jego racjonalnym stosunkiem do\r\n\u015bwiata, s\u0142u\u017c\u0105cy zdobywa si\u0119 jednak pocz\u0105tkowo na trze\u017aw\u0105 reakcj\u0119, pr\u00f3buj\u0105c wstrzyma\u0107\r\n\u015bmia\u0142o\u015b\u0107<\/i> zamaskowanej kompanii:<\/p>\r\n\r\n<o:p> <\/o:p><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>\u201eAle tu wej\u015b\u0107 nie mo\u017cna \u2013 teraz\r\nnie zapusty \u2013<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>Pan Miecznik na Tatarach, to i\r\ndworzec pusty.\u201d<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:5'> <\/span>(w.\r\n713-714)<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<o:p> <\/o:p><\/p>\r\n\r\nDopiero po d\u0142u\u017cszej chwili, ulegaj\u0105c jakiej\u015b \r\nparahipnotycznej \u201eu\u0142udzie\u201d, str\u00f3\u017c Miecznikowego domu bierze przyby\u0142e Maski za\r\nistoty ludzkie \u2013 wszak na poz\u00f3r to, co dziwne, wci\u0105\u017c nie wydaje si\u0119 niczym z\u0142ym\r\nczy gro\u017anym. Zdarzenie nader osobliwe nabiera cech swojskich i zaczyna\r\nprzylega\u0107 do schematu u\u015bwi\u0119conego przez obyczaj. Ko\u0144cowa decyzja s\u0142ugi jest\r\nca\u0142kiem jednoznaczna:<\/p>\r\n\r\n<o:p> <\/o:p><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>Prosim \u2013 Jegomo\u015b\u0107 wr\u00f3ci \u2013 a cho\u0107\r\nnie jest w domu,<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>Na winie i pierzynie nie braknie\r\nnikomu.<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:5'> <\/span>(w.\r\n783-784)<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<o:p> <\/o:p><\/p>\r\n\r\nOpr\u00f3cz\r\nbezpo\u015bredniego wp\u0142ywu Masek do takiej \u201euprzejmo\u015bci\u201d wobec nich mog\u0142y sk\u0142oni\u0107\r\nMiecznikowego famulusa wcze\u015bniejsze wypadki \u2013 zjawienie si\u0119 Wac\u0142awa z husarzami,\r\nrado\u015b\u0107 ma\u0142\u017conk\u00f3w spotykaj\u0105cych si\u0119 po d\u0142u\u017cszej roz\u0142\u0105ce, postawa Miecznika,\r\nkt\u00f3ry na czele swych podkomendnych rusza w b\u00f3j z zi\u0119ciem, pozostawiaj\u0105c w domu\r\nc\u00f3rk\u0119 z zaledwie garstk\u0105 ludzi (z r\u00f3\u017cnych wzgl\u0119d\u00f3w mniej lub wcale\r\nnieprzydatnych na polu bitwy). By\u0107 mo\u017ce stary s\u0142uga nabra\u0142 przekonania, \u017ce\r\nwizyta pi\u0119knej gromady przyby\u0142ej w go\u015bcin\u0119<\/i> (w. 807) jest czym\u015b w\r\nrodzaju magnackiej \u201eniespodzianki\u201d, maj\u0105cej manifestowa\u0107 sp\u00f3\u017anion\u0105 zgod\u0119\r\nWojewody na o\u017cenek syna. Mi\u0119dzy pierwszymi a ostatnimi s\u0142owami czuwaj\u0105cego\r\nu Miecznikowych wr\u00f3t str\u00f3\u017ca up\u0142yn\u0119\u0142o sporo czasu, popis zamaskowanych\r\nprzybysz\u00f3w m\u00f3g\u0142 zosta\u0107 przeze\u0144 skojarzony z nowym uk\u0142adem okre\u015blaj\u0105cym relacj\u0119\r\nzamek \u2013 dw\u00f3r. To wszystko \u2013 je\u015bli w og\u00f3le mia\u0142o miejsce (ale mog\u0142o mie\u0107, wi\u0119c\r\nnie jest czym\u015b ca\u0142kiem bagatelnym) \u2013 pomniejsza\u0142o szanse famulusa na\r\nprzenikni\u0119cie tajemnicy Masek. W ka\u017cdym razie po ich \u201ewyst\u0119pie\u201d s\u0142uga zaczyna\r\nprzemawia\u0107 jak kto\u015b, kto otrz\u0105sn\u0105wszy si\u0119 ze zdumienia, przyjmuje do wiadomo\u015bci\r\n\u015bwiadectwo w\u0142asnych zmys\u0142\u00f3w, nakazuj\u0105ce mu uzna\u0107 obiektywn\u0105 prawdziwo\u015b\u0107\r\nsk\u0105din\u0105d dobrze znanego faktu \u2013 kuligowej zabawy; to, co \u00f3w fakt czyni dziwnym,\r\nprzestaje mie\u0107 znaczenie. Ale odbiorca poematu, jako \u015bwiadek tej mistyfikacji,\r\nnie mo\u017ce przecie\u017c zignorowa\u0107 okoliczno\u015bci, na kt\u00f3re nagle o\u015blep\u0142 \u201ezauroczony\u201d\r\nod\u017awierny; \u201eprzystoi\u201d mu wi\u0119c zauwa\u017cy\u0107, po pierwsze, \u017ce \u015bpiewaj\u0105ce o zje\u017cd\u017caniu saniami\r\nz ukwieconego stepu towarzystwo zapustne to, z punktu widzenia zjawisk\r\ndost\u0119pnych w codziennym do\u015bwiadczeniu, jednak ewenement, po drugie, \u017ce\r\npojawienie si\u0119 Masek u Miecznika nast\u0119puje akurat w momencie, gdy\r\nprzebywa tam pozbawiona nale\u017cytej opieki Maria, wreszcie po trzecie, \u017ce Maski\r\nani na chwil\u0119 nie ods\u0142aniaj\u0105 si\u0119, a zar\u00f3wno ich spos\u00f3b bycia, jak i \u201e\u015bpiewy\u201d\r\nmaj\u0105 w gruncie rzeczy bardzo niewiele wsp\u00f3lnego z powszechnie uznan\u0105 i\r\npraktykowan\u0105 tradycj\u0105 karnawa\u0142ow\u0105, zw\u0142aszcza za\u015b z jej autentycznie zabawowym\r\naspektem (do kt\u00f3rego w \u201epie\u015bni\u201d drugiej czyni si\u0119 wprawdzie nawi\u0105zania, lecz na\r\nkanwie refleksji o ludzkich zgryzotach i zagarnianiu \u017cywych przez \u015bmier\u0107).\r\nScen\u0119 z Maskami domyka zwi\u0119z\u0142y komentarz narratora:<\/p>\r\n\r\n<o:p> <\/o:p><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>Wesz\u0142y \u2013 nisko k\u0142aniaj\u0105 \u2013 w\r\nparach si\u0119 prowadz\u0105 \u2013<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>Obzieraj\u0105 si\u0119 wko\u0142o \u2013 i kupi\u0105, i\r\nradz\u0105.<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:5'> <\/span>(w.\r\n785-786)<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<o:p> <\/o:p><\/p>\r\n\r\nDzi\u0119ki swej\r\nuk\u0142adno\u015bci nie budz\u0105 niczyich podejrze\u0144, natomiast uwa\u017cnie lustruj\u0105c wizytowane\r\nmiejsce, zdaj\u0105 si\u0119 przede wszystkim przejawia\u0107 zainteresowanie Mari\u0105, a nie\r\nreszt\u0105 domownik\u00f3w czy spi\u017carnianymi zapasami; trudno si\u0119 dziwi\u0107, przyby\u0142y\r\nprzecie\u017c ze wzgl\u0119du na ni\u0105, to, gdzie przebywa i czym jest akurat zaj\u0119ty\r\nnieobecny w domu Jegomo\u015b\u0107<\/i>, zosta\u0142o im dok\u0142adnie przekazane (najpewniej\r\nzreszt\u0105 posiada\u0142y t\u0119 wiedz\u0119 ju\u017c wcze\u015bniej), radz\u0105<\/i> za\u015b bynajmniej nie nad\r\ntym, kogo wci\u0105gn\u0105\u0107 do zabawy ani od czego rozpocz\u0105\u0107 uczt\u0119...<\/p>\r\n\r\n<o:p> <\/o:p><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='font-size:16.0pt;mso-bidi-font-size:12.0pt;line-height:150%'>4<o:p><\/o:p><\/span><\/b><\/p>\r\n<span\r\nstyle='font-size:14.0pt;line-height:150%'>Katastrofizm i perspektywa jego prze\u0142amania<o:p><\/o:p><\/span><\/b><\/p>\r\n\r\n<o:p> <\/o:p><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>Maski przez ca\u0142y czas dzia\u0142aj\u0105 z\r\nrozmys\u0142em, logicznie i planowo; dzi\u0119ki temu zdyscyplinowaniu s\u0105 zwartym,\r\njednorodnym zespo\u0142em, zdolnym do odegrania podw\u00f3jnej roli: grupa ta bowiem\r\nuczestnicz\u0105c w konkretnych zdarzeniach fabularnych, bierze r\u00f3wnocze\u015bnie udzia\u0142\r\nw inaczej motywowanej akcji, rozgrywaj\u0105cej si\u0119 na wy\u017cszym poziomie semantycznym\r\ndzie\u0142a. Konsekwencj\u0105 ich ontologicznego dymorfizmu s\u0105 dzia\u0142ania zyskuj\u0105ce\r\nr\u00f3wnie\u017c podw\u00f3jn\u0105 motywacj\u0119, wi\u0119c i bardziej skomplikowane znaczenie. E.\r\nFeliksiak nie zawaha\u0142a si\u0119 stwierdzi\u0107, \u017ce \u201e\u015bmier\u0107 w Marii<\/i> jest\r\nwys\u0142annikiem Boga\u201d, a w innym miejscu dopowiedzie\u0107, \u017ce r\u00f3wnie\u017c \u201e[...]\r\nnarz\u0119dziem Boskiego \u0142adu wtedy, gdy prowadzi dusze zmierzaj\u0105ce z godno\u015bci\u0105 do swojego\r\n\u017arz\u00f3d\u0142a<\/i>\u201d.<a style='mso-endnote-id:edn43' href=\"#_edn43\" name=\"_ednref43\"\r\ntitle=\"\"><![if !supportFootnotes]><span\r\nstyle='font-size:7.0pt;font-family:\"Times New Roman\",serif;mso-fareast-font-family:\r\n\"Times New Roman\";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:\r\nAR-SA'>43<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a> Rola Masek polega m.in.\r\nna przeprowadzeniu przez pr\u00f3g \u015bmierci pragn\u0105cej nie wadzi\u0107 w \u015bwiatowym\r\nzam\u0119cie<\/i> (w. 243) Marii i ta ich misja wcale nie jest w poemacie\r\npodporz\u0105dkowana wy\u0142\u0105cznie jednego typu motywacji. Znajduje jednak uzasadnienie\r\nw \u201epie\u015bni\u201d drugiej, b\u0119d\u0105cej poetyck\u0105 wyk\u0142adni\u0105 \u015bwiatopogl\u0105du tych postaci.<\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>Fragment ten zawsze wywo\u0142ywa\u0142 w\u015br\u00f3d\r\nbadaczy Marii<\/i> naj\u017cywsze dyskusje i \u2013 jak przyznawa\u0142 M. Maciejewski \u2013\r\n\u201e[...] wci\u0105\u017c pozostaje zagadk\u0105\u201d.<a style='mso-endnote-id:edn44' href=\"#_edn44\"\r\nname=\"_ednref44\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>44<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a> To z\r\nniego najsilniej emanuje atmosfera przygn\u0119bienia, beznadziejno\u015bci i pesymizmu.\r\nWspomniany badacz uzna\u0142 t\u0119 \u201epie\u015b\u0144\u201d za rodzaj ideowej deklaracji podszytej grub\u0105\r\nironi\u0105; pisa\u0142:<\/p>\r\n\r\n<o:p> <\/o:p><\/p>\r\n\r\nIronia\r\nwyzwoli si\u0119 z generalniejszych rozstrzygni\u0119\u0107 tekstowych natury kompozycyjnej,\r\nz przydzielenia postaciom [tj. Maskom] partii tekstu, kt\u00f3rego \u0142adunek\r\nsemantyczny jest diametralnie r\u00f3\u017cny od zapatrywa\u0144 tych postaci.<a\r\nstyle='mso-endnote-id:edn45' href=\"#_edn45\" name=\"_ednref45\" title=\"\"><span\r\nclass=MsoEndnoteReference><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference><span style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:\r\n12.0pt;font-family:\"Times New Roman\",serif;mso-fareast-font-family:\"Times New Roman\";\r\nmso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA'>45<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a><o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<o:p> <\/o:p><\/p>\r\n\r\nPropozycja M.\r\nMaciejewskiego, do kt\u00f3rej wypadnie odnie\u015b\u0107 si\u0119 polemicznie, ma przynajmniej ten\r\ninstruktywny walor, \u017ce wyrasta z trafnego przeczucia pewnej przewrotno\u015bci\r\nznacze\u0144 zakodowanych w \u201epartyturze\u201d drugiej \u201epie\u015bni\u201d Masek. Badacz sugerowa\u0142\r\npotrzeb\u0119 zachowania dystansu wobec tego, o czym Maski bezpo\u015brednio komunikuj\u0105,\r\npodkre\u015bla\u0142, \u017ce ich refleksje nale\u017cy odczytywa\u0107 w kontek\u015bcie dominuj\u0105cego\r\nznaczenia my\u015bli zawartej w refrenie owego \u201e\u015bpiewu\u201d. Dotyczy to zar\u00f3wno\r\npocz\u0105tk\u00f3w strof, jak i ko\u0144cz\u0105cych je werset\u00f3w, bo i nad nimi ci\u0105\u017cy ta fatalna,\r\nrefreniczna idea. Maski zdaj\u0105 si\u0119 wszystkim, kt\u00f3rych dotkn\u0119\u0142y nieszcz\u0119\u015bcia,\r\nnie\u015b\u0107 pocieszenie (w\u0142a\u015bnie w klauzulach kolejnych zwrotek), zapowiadaj\u0105c\r\nmo\u017cliwo\u015b\u0107 odzyskania utraconych nadziei i \u0142udz\u0105c perspektyw\u0105 rekompensaty\r\ndoznanych cierpie\u0144 \u2013 w istocie jednak nie obiecuj\u0105 niczego, ich formu\u0142ki mog\u0105\r\nco najwy\u017cej \u201eomamia\u0107\u201d naiwnych.<a style='mso-endnote-id:edn46' href=\"#_edn46\"\r\nname=\"_ednref46\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>46<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a>\r\nKonsolacje pobrzmiewaj\u0105ce w \u201e\u015bpiewie\u201d Masek nie zas\u0142uguj\u0105 na wiarygodno\u015b\u0107, s\u0105\r\npozorne.<\/p>\r\n\r\n<o:p> <\/o:p><\/p>\r\n\r\nRezonerami\r\nnadziei, g\u0142osz\u0105cymi wiar\u0119 w utrzymanie warto\u015bci w odniesieniu do poszczeg\u00f3lnych\r\npostaci poematu, \u017ce \u201ewr\u00f3ci spokojno\u015b\u0107, Anio\u0142, weso\u0142o\u015b\u0107, gospodarz\u201d, uczyni\u0142\r\n[autor Marii<\/i>] zamaskowanych zbir\u00f3w Wojewody, kt\u00f3rzy w tym samym momencie\r\nb\u0119d\u0105 bezwzgl\u0119dnie te warto\u015bci niszczy\u0107. [...] Taka dyspozycja re\u017cyserska\r\nMalczewskiego, nakazuj\u0105ca wyra\u017ca\u0107 Maskom \u2013 powiedzmy za Bergsonem \u2013 \u201e[...] to,\r\nco by\u0107 powinno, udaj\u0105c, \u017ce jest nim w\u0142a\u015bnie to, co jest [...]\u201d \u2013 doprowadzi\u0142a\r\ndo wyrazistego objawienia si\u0119 ironii. [...] Apoteoza nadziei wypowiadana przez\r\nosoby, kt\u00f3re w spos\u00f3b zbrodniczy i bezpo\u015bredni zamykaj\u0105 do niej wrota, wyzwala\r\nironi\u0119, kt\u00f3ra nie polega na subiektywnym rezonerstwie opowiadacza poematu, lecz\r\nobiektywizuje si\u0119 na planie kreowanych zdarze\u0144.<a style='mso-endnote-id:edn47'\r\nhref=\"#_edn47\" name=\"_ednref47\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference><span style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:\r\n12.0pt;font-family:\"Times New Roman\",serif;mso-fareast-font-family:\"Times New Roman\";\r\nmso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA'>47<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a><o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<o:p> <\/o:p><\/p>\r\n\r\nA zatem\r\n\u015bwiatopogl\u0105dowe credo<\/i> Masek, wsparte na g\u0142\u00f3wnym za\u0142o\u017ceniu, i\u017c na tym\r\n\u015bwiecie, \u015amier\u0107 wszystko zmiecie<\/i>, by\u0142oby w interpretacji M. Maciejewskiego\r\nwyrazem prawomocnej (bo potwierdzonej \u201eobiektywnie\u201d rozwojem zdarze\u0144\r\nfabularnych) postawy wobec \u015bwiata reprezentowanej przez najwy\u017csz\u0105 instancj\u0119\r\npoematu \u2013 g\u0142os samego poety. Maskom wyznaczona by\u0142aby rola mediumiczno-ironicznego\r\nprzekaziciela prawd ostatecznych, kt\u00f3re mia\u0142yby si\u0119 odnosi\u0107 do pe\u0142ni obrazu\r\nrzeczywisto\u015bci, a r\u00f3wnocze\u015bnie okre\u015bla\u0107 podstawowe uwarunkowania ka\u017cdej\r\nskonkretyzowanej w dziele egzystencji. S\u0142ynny refreniczny dystych \u201epie\u015bni\u201d\r\ndrugiej ma \u2013 wedle s\u0142\u00f3w Maciejewskiego \u2013 \u201esi\u0142\u0119 przekonaniow\u0105 maksymy\r\nbezwzgl\u0119dnie prawdziwej, a wi\u0119c zawsze i wsz\u0119dzie obowi\u0105zuj\u0105cej\u201d.<a\r\nstyle='mso-endnote-id:edn48' href=\"#_edn48\" name=\"_ednref48\" title=\"\"><span\r\nclass=MsoEndnoteReference><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>48<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a> Nic\r\nprzeto nie jest w stanie uchroni\u0107 fenomenu \u017cycia przed z\u0142owieszczo ci\u0105\u017c\u0105cym nad\r\nnim przeznaczeniem, nieub\u0142agana \u015bmier\u0107 zmiata bowiem z powierzchni ziemi\r\nabsolutnie wszystko<\/i>. Diagnoza ta sk\u0142oni\u0142a badacza do sformu\u0142owania\r\njednej z najbardziej ryzykownych konkluzji:<\/p>\r\n\r\n<o:p> <\/o:p><\/p>\r\n\r\nR\u00f3\u017cnego\r\nrodzaju nieszcz\u0119\u015bcia konstruuj\u0105ce los cz\u0142owieka, odnotowywane w poszczeg\u00f3lnych\r\nstrofach, pod dzia\u0142aniem refrenu otrzymuj\u0105 interpretacj\u0119 eschatologiczn\u0105 [sic!]\r\npesymistycznego pokroju.<a style='mso-endnote-id:edn49' href=\"#_edn49\"\r\nname=\"_ednref49\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference><span style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:\r\n12.0pt;font-family:\"Times New Roman\",serif;mso-fareast-font-family:\"Times New Roman\";\r\nmso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA'>49<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a><o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<o:p> <\/o:p><\/p>\r\n\r\nZreferowane tezy\r\ni sugestie wymagaj\u0105 kilku istotnych sprostowa\u0144.<\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>Bezsporny wydaje si\u0119 fakt, \u017ce\r\nkolejne strofy \u201epie\u015bni\u201d drugiej s\u0105 poetyckimi opracowaniami r\u00f3\u017cnych wariant\u00f3w\r\nludzkiej niedoli, mog\u0105cych odnosi\u0107 si\u0119 do dramatycznych prze\u017cy\u0107 i bolesnych\r\nrozczarowa\u0144 postaci fabularnych, ale zapewne nie tylko do nich;<a\r\nstyle='mso-endnote-id:edn50' href=\"#_edn50\" name=\"_ednref50\" title=\"\"><span\r\nclass=MsoEndnoteReference><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>50<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a>\r\npowt\u00f3rzony pi\u0119ciokrotnie refren nad wyraz dobitnie hiperbolizuje ich wymow\u0119.\r\nWi\u0119c je\u015bli nawet w \u201e\u015bpiewie\u201d Masek rzeczywi\u015bcie przewijaj\u0105 si\u0119 akcenty\r\nironiczne \u2013 co zupe\u0142nie oczywiste nie jest \u2013 to i tak nie zmienia to zawartego\r\nw nim przes\u0142ania, kt\u00f3re zar\u00f3wno w sensie ontologicznym, jak i aksjologicznym\r\nstanowi przejaw skrajnego czarnowidztwa. Interpretacja \u201eironiczna\u201d prowadzi\r\nbowiem do wniosku, i\u017c Maski z w\u0142a\u015bciw\u0105 sobie przekor\u0105 szydz\u0105 z ludzkiej wiary w\r\nistnienie na tym \u015bwiecie jakichkolwiek trwa\u0142ych warto\u015bci; co wi\u0119cej, staraj\u0105\r\nsi\u0119 zdyskredytowa\u0107 \u201enaiwne\u201d prze\u015bwiadczenie, \u017ce komukolwiek z jego mieszka\u0144c\u00f3w\r\nprzys\u0142uguje jakie\u015b \u201eprzyrodzone\u201d prawo do szcz\u0119\u015bcia. W ich przekonaniu \u017cycie\r\njest m\u0119k\u0105, pasmem udr\u0119k i trosk, kt\u00f3re wkradaj\u0105 si\u0119 do duszy hucz\u0105c w niej\r\nchmury czarnemi<\/i> (w. 736), ko\u0144czy je w ka\u017cdym przypadku tak samo bolesna\r\nkonieczno\u015b\u0107 \u2013 \u015bmier\u0107. Cz\u0142owiek, bezsilny wobec losu i \u017cywio\u0142\u00f3w, \u017cyje jakby\r\n\u201eza kar\u0119\u201d, z poczuciem zagubienia i niepewno\u015bci, w \u015bwiecie pe\u0142nym tajemnic,\r\ngdzie z\u0142e i dobre<\/i> wci\u0105\u017c pozostaje w<\/i> grubej zas\u0142onie<\/i>. W\r\ndodatku zarody \u015bmierci korzeni\u0105 si\u0119<\/i> w g\u0142\u0119bi samej istoty \u017cycia, dlatego\r\nproces umierania trwa o wiele d\u0142u\u017cej, ni\u017ali potocznie zwyk\u0142o si\u0119 s\u0105dzi\u0107,\r\nw\u0142a\u015bciwie rozpoczyna si\u0119 ju\u017c z chwil\u0105 pocz\u0119cia. \u015amier\u0107 parali\u017cuje powoli,\r\negzystencjalnym symptomem tej tragicznej predestynacji jest za\u015b cierpienie,\r\nprzed kt\u00f3rym, podobnie jak przed \u015bmierci\u0105, nie da si\u0119 uciec ani jako\u015b inaczej\r\nzabezpieczy\u0107. Pozwala ono jeszcze za \u017cycia poczu\u0107 gorycz nieuchronnej zag\u0142ady.\r\nWszelako ta g\u0142oszona przez ch\u00f3r histrionicznych malkontent\u00f3w \u201edoktryna\u201d, tak\r\nobsesyjnie eksponuj\u0105ca wszechw\u0142adz\u0119 \u015bmierci, ma charakter wybitnie\r\negzystencjalny, poniewa\u017c odnosi si\u0119 do wszystkiego, co istnieje na tym\r\n\u015bwiecie<\/i>. Tutaj, w warunkach ziemskich, \u015bmier\u0107 spe\u0142nia sw\u0105 okrutn\u0105\r\npowinno\u015b\u0107, tutaj zbiera swe \u017cniwo. Maski najdobitniej za\u015bwiadczaj\u0105 o tym\r\nw\u0142a\u015bnie w refrenie z jego natr\u0119tnym, minorowym Leitmotivem: Bo na tym\r\n\u015bwiecie, \u015amier\u0107 wszystko zmiecie, \/ Robak si\u0119 l\u0119gnie i w bujnym kwiecie<\/i>.\r\nTrudno o wi\u0119kszy pesymizm w ocenie losu cz\u0142owieka. Czy\u017c jednak mo\u017ce by\u0107\r\ninaczej, skoro \u2013 wedle sformu\u0142owania Maciejewskiego \u2013 los ten \u201ekonstruuj\u0105\r\nr\u00f3\u017cnego typu nieszcz\u0119\u015bcia\u201d? Warto przecie\u017c zarazem zauwa\u017cy\u0107, \u017ce Maski nie bez\r\npowodu k\u0142ad\u0105 szczeg\u00f3lny nacisk na najciemniejsze strony istnienia,\r\nprzypominaj\u0105c o nieuniknionych smutkach, troskach, trwogach, bole\u015bciach,\r\nnieszcz\u0119\u015bciach, s\u0142owem \u2013 o ca\u0142ej \u201emarno\u015bci\u201d, b\u0119d\u0105cej ju\u017c nie jak\u0105\u015b anomali\u0105\r\negzystencji, lecz samym jej rdzeniem. W dw\u00f3ch pierwszych strofach omawianej\r\n\u201epie\u015bni\u201d naszkicowane zosta\u0142y scenariusze sytuacji, w jakich dochodzi do\r\nzatrucia \u017cycia przez Z\u0142o\u015b\u0107<\/i> i przekle\u0144stwa<\/i> \u015bwiata. Podobny nastr\u00f3j\r\npanuje w strofach trzeciej i czwartej, gdzie mowa o ci\u0119\u017ckich utrapieniach i\r\nl\u0119kach, na kt\u00f3re nie wida\u0107 panaceum. Jednak\u017ce poza \u00f3w punkt graniczny, ko\u0144cz\u0105cy\r\nziemsk\u0105 w\u0119dr\u00f3wk\u0119 cz\u0142owieka, refleksje Masek w zasadzie nie si\u0119gaj\u0105. Raz tylko\r\npada ostrze\u017cenie przed \u201ewy\u017csz\u0105 jurysdykcj\u0105\u201d (zatem Maski o niej wiedz\u0105), w\r\nkt\u00f3rej kompetencji le\u017cy ocena moralnej warto\u015bci ludzkich czyn\u00f3w. Z ka\u017cdego\r\nwyboru mi\u0119dzy dobrem a z\u0142em cz\u0142owiek b\u0119dzie musia\u0142 zda\u0107 spraw\u0119, gdy\u017c \u2013 jak same\r\nwyrokuj\u0105 \u2013 S\u0105d ostateczny jest w niebie<\/i> (w. 761). Wydaje si\u0119, \u017ce ta\r\ngro\u017anie brzmi\u0105ca w ustach Masek przestroga ma stanowi\u0107 jeszcze jeden argument\r\nwymierzony przeciw nadziei i resztkom \u017cyciowego optymizmu cz\u0142owieka. Maski\r\nnajwyra\u017aniej d\u0105\u017c\u0105 do tego, by odrze\u0107 go z ostatnich z\u0142udze\u0144. Ale ich s\u0105d\r\nobejmuje, jak\u017ce skrupulatnie i konsekwentnie, doczesny wymiar ludzkiej\r\negzystencji, tote\u017c musi dziwi\u0107 teza Maciejewskiego, w my\u015bl kt\u00f3rej wszelkim\r\nnieszcz\u0119\u015bciom nadano interpretacj\u0119 eschatologiczn\u0105, w dodatku \u201epod dzia\u0142aniem\r\nrefrenu\u201d. W drugiej \u201epie\u015bni\u201d Masek, tak naprawd\u0119, brak prognoz sensu stricto<\/i>\r\neschatologicznych, obecna jest tylko diagnoza egzystencjalna, przesycona,\r\nistotnie, najskrajniejszym pesymizmem. Ma to g\u0142\u0119bokie uzasadnienie w symbolice\r\ntych postaci i zwi\u0105zanych z ni\u0105 funkcjach, wyrazi\u015bciej ods\u0142aniaj\u0105cych\r\n\u0142\u0105czno\u015b\u0107 wydarze\u0144 fabularnych ze sfer\u0105 naznaczonej tragizmem Vanitas, nie z\r\neschatologi\u0105.<\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>Maski mo\u017cna te\u017c potraktowa\u0107 jako\r\nszczeg\u00f3lny rodzaj personifikacji. Tak\u017ce one maj\u0105 sw\u00f3j \u201epodmiot genetyczny\u201d,\r\nczyli macierzyste \u017ar\u00f3d\u0142o konstytuuj\u0105ce ich byt; jest to ze swej natury\r\namorficzna rzeczywisto\u015b\u0107 symbolu.<a style='mso-endnote-id:edn51' href=\"#_edn51\"\r\nname=\"_ednref51\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>51<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a> Ale\r\npoeta zadba\u0142 jednocze\u015bnie o to, by nada\u0107 im rysy realnych postaci, by\r\nuprawdopodobni\u0107 ich fizycznie skonkretyzowan\u0105 obecno\u015b\u0107 w strukturze fabu\u0142y. W\r\ntym celu trzeba by\u0142o dzia\u0142ania Masek wkomponowa\u0107 w ca\u0142o\u015b\u0107 uk\u0142adu\r\nzdarzeniowego poematu, oczywi\u015bcie zgodnie z przydzielon\u0105 im kwalifikacj\u0105\r\nsymboliczn\u0105. Tote\u017c Maski nie przez przypadek sta\u0142y si\u0119 bezpo\u015brednimi\r\nwykonawcami zbrodni, kt\u00f3rej ofiar\u0105 pad\u0142a co prawda jedynie Maria, ale kt\u00f3rej\r\ndaleko si\u0119gaj\u0105ce konsekwencje znalaz\u0142y odbicie w losach r\u00f3wnie\u017c innych czo\u0142owych\r\nbohater\u00f3w. Dokonuj\u0105c mordu, spe\u0142ni\u0142y one niejako swe symboliczne pos\u0142annictwo,\r\npotwierdzi\u0142y g\u0142oszon\u0105 w \u201epie\u015bni\u201d drugiej ide\u0119 hegemonii \u015bmierci nad wszystkim\r\ntym, co w naturze podlega prawu zniszczenia. A przecie\u017c w granicach \u015bwiata\r\nmaterialnego nietrwa\u0142o\u015b\u0107 jest cech\u0105 ontologiczn\u0105 ka\u017cdej formy bytu.<a\r\nstyle='mso-endnote-id:edn52' href=\"#_edn52\" name=\"_ednref52\" title=\"\"><span\r\nclass=MsoEndnoteReference><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>52<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a>\r\nMo\u017cna zatem widzie\u0107 w Maskach tak\u017ce symboliczny \u201emonogram \u015bmierci\u201d.<a\r\nstyle='mso-endnote-id:edn53' href=\"#_edn53\" name=\"_ednref53\" title=\"\"><span\r\nclass=MsoEndnoteReference><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>53<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a>\r\nSpojrzenie pod tym k\u0105tem pomaga uchwyci\u0107 \u015bmier\u0107 w jej \u201ea-fizykalno\u015bci\u201d,\r\numiejscowi\u0107 jej istot\u0119 poza sfer\u0105 fenomen\u00f3w, a jednocze\u015bnie uwydatni\u0107 jej\r\n\u201eorganiczny\u201d zwi\u0105zek z ka\u017cdym ziemskim przejawem istnienia. \u201eMow\u0105\u201d \u015bmierci\r\nokazuje si\u0119 w Marii<\/i> wyst\u0119p Masek. Ca\u0142y \u00f3w na pocz\u0105tku dynamiczny\r\ni wrzaskliwy, a pod koniec melancholijnie \u017ca\u0142obny \u201eobrz\u0119d\u201d to jakby jej\r\nzjawiskowa epifania. Pozbawiona aspektu fenomenologicznego, \u015bmier\u0107 pozostaje\r\nrzeczywi\u015bcie \u2013 jak nazwa\u0142a to Maria Kalinowska \u2013 \u201ewszechobecna i nie usytuowana\u201d,<a\r\nstyle='mso-endnote-id:edn54' href=\"#_edn54\" name=\"_ednref54\" title=\"\"><span\r\nclass=MsoEndnoteReference><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>54<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a> a\r\njednak za po\u015brednictwem umiej\u0119tnie wystylizowanych larw<\/i> uzyskuje zarazem\r\nnamacalny kszta\u0142t. \u015amier\u0107 czy raczej \u015bmiertelno\u015b\u0107<\/span>\r\njako immanencja materii, sk\u0142adowa jej kodu genetycznego, zaw\u0142aszcza ka\u017cd\u0105\r\nobjawion\u0105 w ziemskim uniwersum form\u0119, z wolna lub gwa\u0142townie obracaj\u0105c w proch\r\nzar\u00f3wno bujnie wschodz\u0105cy kwiat, jak i cielesn\u0105 \u201esubstancj\u0119\u201d cz\u0142owieka. Lepiej\r\nzrozumia\u0142e staje si\u0119 w zwi\u0105zku z tym powierzenie w\u0142a\u015bnie Maskom zab\u00f3jczej\r\nmisji.<\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>Nie tyle wi\u0119c zwyk\u0142ym uproszczeniem\r\ninterpretacyjnym, ile wypaczaj\u0105cym koncepcj\u0119 Malczewskiego b\u0142\u0119dem jest\r\ndopatrywanie si\u0119 w ich postaciach sojusznik\u00f3w ojca Wac\u0142awa jakoby przymuszonych\r\nprzeze\u0144 do \u015blepego pos\u0142usze\u0144stwa. Gdyby Maski stanowi\u0142y tylko jak\u0105\u015b naj\u0119t\u0105\r\ngrup\u0119 przest\u0119pcz\u0105 i dzia\u0142a\u0142y wy\u0142\u0105cznie z poduszczenia Wojewody, stosuj\u0105c si\u0119\r\n\u015bci\u015ble do jego \u201einstrukcji\u201d, w\u00f3wczas obie ich \u201epie\u015bni\u201d, kt\u00f3re tworz\u0105 jedyne w\r\nswoim rodzaju \u201estasimon\u201d w Marii<\/i>, by\u0142yby sztucznym wtr\u0119tem, nieuzasadnionym\r\n\u017cadnymi wzgl\u0119dami artystycznymi. Przecie\u017c jednak \u2013 o czym mo\u017cna si\u0119 ju\u017c by\u0142o\r\nprzekona\u0107 \u2013 nie wszystko w przedstawionej rzeczywisto\u015bci podlega jego woli czy\r\nrozkazom; dotyczy to tak\u017ce partii \u201e\u015bpiewanych\u201d oraz konkretnych czyn\u00f3w Masek.\r\nGdyby nie, to o ile\u017c pro\u015bciej by\u0142oby Maskom zamordowa\u0107 Mari\u0119 po cichu, bez\r\n\u017cadnych poprzedzaj\u0105cych zbrodnicz\u0105 egzekucj\u0119 komentarzy. Tymczasem post\u0119puj\u0105\r\none wed\u0142ug zupe\u0142nie innego scenariusza: najpierw t\u0119skn\u0105 \u201epie\u015bni\u0105\u201d usi\u0142uj\u0105 niejako\r\nzneutralizowa\u0107 groz\u0119 zbrodni, a dopiero potem pozbawiaj\u0105 \u017cycia Miecznikow\u0105\r\njedynaczk\u0119. Zdumiony \u2013 jak wiadomo \u2013 takim trybem post\u0119powania Ujejski nie\r\ndostrzeg\u0142 (b\u0105d\u017a nie doceni\u0142) r\u00f3\u017cnicy, jaka zachodzi pomi\u0119dzy tym, kto zabija\r\ndrugiego cz\u0142owieka, a tym, kto ponosi faktyczn\u0105 odpowiedzialno\u015b\u0107 za czyj\u0105\u015b\r\n\u015bmier\u0107. A przecie\u017c w zg\u0142adzeniu Marii inaczej wsp\u00f3\u0142uczestnicz\u0105 Maski, inaczej\r\nWojewoda; konsekwencje tej polaryzacji w istotny spos\u00f3b rzutuj\u0105 na wymow\u0119\r\nideow\u0105 dzie\u0142a.<\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>W Pie\u015bni I<\/i> dostatecznie jasno\r\nokre\u015blone zosta\u0142y \u017ar\u00f3d\u0142a wrogiego nastawienia Wojewody do synowej. Nie mog\u0105c\r\nuzna\u0107 jej za pe\u0142noprawn\u0105 ma\u0142\u017conk\u0119 Wac\u0142awa, ura\u017cony i nie bez powodu\r\nzdesperowany magnat poczyni\u0142 kroki zmierzaj\u0105ce do zdelegalizowania tego\r\nzwi\u0105zku. Miecznik, pe\u0142en goryczy, m\u00f3wi przecie\u017c o dumnym te\u015bciu c\u00f3rki, i\u017c ten w\r\nRzymie szuka szlub\u00f3w rozwi\u0105zania!<\/i> (w. 356). Zarazem Wojewoda\r\nw bezpo\u015bredniej rozmowie z Wac\u0142awem najprawdopodobniej pr\u00f3bowa\u0142 uzmys\u0142owi\u0107\r\nmu fatalne, wr\u0119cz \u201ehaniebne\u201d reperkusje pope\u0142nionego mezaliansu. Lecz mimo \u0142ez\r\nczu\u0142ej rozpaczy<\/i> natrafi\u0142 na nieugi\u0119ty op\u00f3r syna. Chyba dopiero wtedy\r\nuprzytomni\u0142 sobie ca\u0142\u0105 groz\u0119 sytuacji, zrozumiawszy, \u017ce prawdziwym jego\r\nprzeciwnikiem jest pot\u0119ga mi\u0142o\u015bci dwojga zakochanych w sobie ludzi, kt\u00f3rych\r\nnikt i nic nie zdo\u0142a roz\u0142\u0105czy\u0107. Usi\u0142uj\u0105c przeciwstawi\u0107 si\u0119 uczuciom m\u0142odych\r\nma\u0142\u017conk\u00f3w, Wojewoda \u2013 jak to ju\u017c zosta\u0142o wykazane \u2013 musia\u0142 liczy\u0107 si\u0119 z cen\u0105,\r\njak\u0105 przyjdzie mu za to zap\u0142aci\u0107. Tak ostatecznie zawi\u0105za\u0142 si\u0119 w poemacie\r\n\u201ew\u0119ze\u0142 tragiczny\u201d, zbrodnia zawis\u0142a w powietrzu niczym staro\u017cytna ananke<\/i>.\r\nCo jednak godne podkre\u015blenia, u Malczewskiego nie przes\u0105dzi\u0142a o tym\r\nodg\u00f3rna, niepoj\u0119ta \u201ewola niebios\u201d, lecz z jednej strony \u2013 obiektywne\r\nuwarunkowania kulturowe, a z drugiej \u2013 urazy<\/i> wynik\u0142e z konfliktu racji\r\n\u201erozumu\u201d i praw \u201eserca\u201d.<\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>Pojawienie si\u0119 Masek na pocz\u0105tku Pie\u015bni\r\nII<\/i> jest zatem artystycznie i kompozycyjnie uzasadnione odpowiednim\r\nukszta\u0142towaniem akcji w Pie\u015bni I<\/i>. Maski nie wy\u0142aniaj\u0105 si\u0119 z pr\u00f3\u017cni.<a\r\nstyle='mso-endnote-id:edn55' href=\"#_edn55\" name=\"_ednref55\" title=\"\"><span\r\nclass=MsoEndnoteReference><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>55<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a> To,\r\nco mia\u0142o miejsce przed ich przybyciem, wytworzy\u0142o \u201ewarunki\u201d legitymizuj\u0105ce ich\r\ncelowe zaistnienie. Nie s\u0105 wi\u0119c gromad\u0105 intruz\u00f3w, kt\u00f3rych nag\u0142e \u201ewtargni\u0119cie\u201d\r\nna scen\u0119 fabularn\u0105 by\u0142oby w ca\u0142ym tego s\u0142owa znaczeniu niespodziane<\/i>.\r\nRaczej nale\u017ca\u0142oby o nich powiedzie\u0107, \u017ce du\u017co wcze\u015bniej \u201ezawezwa\u0142\u201d je snuj\u0105cy\r\npotajemnie paj\u0119cz\u0105 sie\u0107 swej intrygi Wojewoda.<a style='mso-endnote-id:edn56'\r\nhref=\"#_edn56\" name=\"_ednref56\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>56<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a>\r\nDlatego one w\u0142a\u015bnie ostatecznie finalizuj\u0105 jego zbrodnicze knowania. Nie\r\noznacza to jednak, \u017ce Maski pozostaj\u0105 bezwolnym narz\u0119dziem w czyimkolwiek r\u0119ku,\r\nwr\u0119cz przeciwnie, s\u0105 autonomiczne w zakresie wszelkich swych poczyna\u0144,\r\noczywi\u015bcie w granicach uprawomocnionych ich statusem. Z tej mo\u017cliwo\u015bci\r\nautokreacji (zgo\u0142a \u201emetapoetyckiej\u201d) skorzysta\u0142y bardzo skwapliwie, czego\r\ndowodzi zw\u0142aszcza \u201epie\u015b\u0144\u201d druga, w kt\u00f3rej \u2013 niezale\u017cnie od nikogo \u2013 wyjawi\u0142y\r\none przera\u017caj\u0105co dekadencki pogl\u0105d na \u015bwiat i na sytuacj\u0119 \u017cyj\u0105cego w nim\r\ncz\u0142owieka, proklamuj\u0105c \u201eideologi\u0119 znicestwienia\u201d o zasi\u0119gu powszechnym, wi\u0119c\r\nsi\u0142\u0105 rzeczy odzwierciedlon\u0105 tak\u017ce w losach protagonist\u00f3w poematu. Integralnie\r\nzespolona z bytem klauzula przemijalno\u015bci pos\u0142u\u017cy\u0142a Maskom za podstaw\u0119 do\r\nantycypowania katastroficznych wizji przeznacze\u0144 poszczeg\u00f3lnych bohater\u00f3w,\r\nkt\u00f3rzy zostali beznadziejnie uwik\u0142ani w rozgrywaj\u0105cy si\u0119 w ramach fabu\u0142y\r\ndramat. Natomiast wspomniana przewrotno\u015b\u0107 ich \u201e\u015bpiewnych\u201d alokucji polega\u0142aby\r\nnie tyle na zawartej w nich rzekomo ironii, ile raczej na eufemistycznym\r\nstylu, w jakim Maski m\u00f3wi\u0105 o marno\u015bciach \u015bwiata i o ludzkiej n\u0119dzy.\r\nIronizowanie nie mia\u0142oby tu zreszt\u0105 dostatecznie solidnej podbudowy\r\nmotywacyjnej. Bo przecie\u017c quasi-konsolacje z zako\u0144cze\u0144 kolejnych strof \u201epie\u015bni\u201d\r\ndrugiej mog\u0105 stanowi\u0107 wyraz ich autentycznego przekonania, \u017ce po ka\u017cdorazowo\r\ntragicznym finale czyjego\u015b \u017cywota \u2013 wr\u00f3ci spokojno\u015b\u0107<\/i> wraz ze wszystkim,\r\nco po prostu \u0142agodzi b\u00f3l straty i pozwala trwa\u0107 w \u015bwiecie, w kt\u00f3rym i tak jest\r\nsi\u0119 zaledwie efemerycznym py\u0142kiem.<a style='mso-endnote-id:edn57' href=\"#_edn57\"\r\nname=\"_ednref57\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>57<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a> Taka\r\nby\u0142aby \u201em\u0105dro\u015b\u0107 natury\u201d w uj\u0119ciu Masek. Warto przy tym nadmieni\u0107, \u017ce ko\u0144cowe\r\nwersy s\u0105 w\u0142a\u015bciwie do\u0142\u0105czonymi do macierzystych refleksji \u201e\u015bpiewu\u201d\r\nprzytoczeniami, utrzymanymi w duchu karnawa\u0142owej \u201epociechy\u201d, przybieraj\u0105cej\r\njednak w kontek\u015bcie \u201epie\u015bniowych\u201d konstatacji odwrotny sens, dzi\u0119ki czemu ka\u017cda\r\nz tych formalnie \u201ecudzych\u201d formu\u0142 s\u0142u\u017cy w gruncie rzeczy poparciu stanowiska\r\nMasek, dla kt\u00f3rych sankcj\u0105 dziejow\u0105 nie jest procesualna przemiana, lecz\r\ncykliczny nawr\u00f3t do punktu wyj\u015bcia: z niebytu w \u015bmier\u0107, przy czym t\u0119 absurdaln\u0105\r\ncykliczno\u015b\u0107 determinuje sprz\u0119\u017cony z istnieniem tragizm. Tote\u017c nie przypadkiem\r\nwe wszystkich strofach widoczny jest ten sam schemat refleksyjno-sk\u0142adniowy: <span\r\nstyle='letter-spacing:1.5pt'>gdy <\/span>kogo\u015b spotka w \u017cyciu co\u015b niedobrego, <span\r\nstyle='letter-spacing:1.5pt'>niech <\/span>przynajmniej zd\u0105\u017cy (cho\u0107by przy\r\nzgonie!) uczu\u0107 ulg\u0119 w cierpieniu. Czy tej \u201epostawie \u017cyczeniowej\u201d trzeba\r\nprzydawa\u0107 znamion ironicznego brutalizowania obiektywnej prawdy o tym\r\n\u015bwiecie<\/i>? Niebezpiecze\u0144stwo tkwi tu raczej w mo\u017cliwo\u015bci konfabulacji owej\r\nprawdy wskutek ogarni\u0119cia przedmiotu refleksji konsekwentnie ludzkim, a wi\u0119c\r\nzbyt w\u0105skim horyzontem widzenia (za jak \u201e\u015bcie\u015bniony\u201d uwa\u017ca\u0142 go sam poeta,\r\n\u015bwiadczy sformu\u0142owana przeze\u0144 my\u015bl w pierwszym zdaniu przypisu 9 do Marii<\/i>).\r\nZnaczy\u0142oby to, \u017ce obecna w \u201epie\u015bni\u201d drugiej redukcja obrazu \u015bwiata jest\r\nnast\u0119pstwem jego nie w pe\u0142ni adekwatnej projekcji \u2013 takiej, kt\u00f3r\u0105 okre\u015bla\r\nperspektywa czysto antropologiczna. Wydaje si\u0119, \u017ce intencjonalnie istotny sens\r\ntej \u201epie\u015bni\u201d kulminuje w cytowanych ju\u017c s\u0142owach: z\u0142e i dobre w grubej\r\nzas\u0142onie<\/i> i S\u0105d ostateczny jest w niebie<\/i> \u2013 czy jednak Maskom znana\r\njest tajemnica \u201eprocedury\u201d tego s\u0105du, czyli istota s\u0105dzenia? Na ten temat one\r\nsame milcz\u0105, korzystaj\u0105c z przywileju swej niezawis\u0142o\u015bci.<\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>W\u0142a\u015bnie owa przys\u0142uguj\u0105ca Maskom\r\nniezawis\u0142o\u015b\u0107 najsilniej przemawia za tym, \u017ce ich egzystencjalny katastrofizm\r\nnie jest bynajmniej ostatnim s\u0142owem os\u0105dzaj\u0105cym ten \u015bwiat<\/i>; tym samym nie\r\nmo\u017ce podlega\u0107 absolutyzacji.<a style='mso-endnote-id:edn58' href=\"#_edn58\"\r\nname=\"_ednref58\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>58<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a>\r\nWprawdzie \u201ebole\u015b\u0107 \u017cycia\u201d i jego nieodwo\u0142alny \u2013 w warunkach doczesnych \u2013 kres\r\nstaj\u0105 si\u0119 faktycznym udzia\u0142em ka\u017cdej istoty \u017cywej, co wynika z ontologicznej\r\n\u201eentelechii\u201d w\u0142a\u015bciwej wszelkim tworom natury, ale ta \u201eskr\u00f3cona\u201d perspektywa\r\nnie obejmuje globalnego wymiaru istnienia. Bo te\u017c w Marii<\/i>\r\nkompleks do\u015bwiadcze\u0144, na kt\u00f3ry sk\u0142adaj\u0105 si\u0119 krzywda, zbrodnia, cierpienie\r\ni \u015bmier\u0107 \u2013 to nie jest pe\u0142ny rejestr etap\u00f3w wyznaczaj\u0105cych <span\r\nstyle='letter-spacing:1.5pt'>ostateczne <\/span>powo\u0142anie cz\u0142owieka, cho\u0107 tak\u0105\r\nwizj\u0119 forsuj\u0105 Maski w poszczeg\u00f3lnych strofach \u201epie\u015bni\u201d drugiej. To one widz\u0105\r\nziemsk\u0105 rzeczywisto\u015b\u0107 w \u201emrocznej domenie pozoru, \u015bmierci i z\u0142a\u201d.<a\r\nstyle='mso-endnote-id:edn59' href=\"#_edn59\" name=\"_ednref59\" title=\"\"><span\r\nclass=MsoEndnoteReference><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>59<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a>\r\nGdyby wi\u0119c nie Maski, lecz sam poeta \u2013 jak chcia\u0142 Ujejski \u2013 wy\u015bpiewa\u0142 obie ich\r\n\u201epie\u015bni\u201d, mia\u0142by racj\u0119 M. Maciejewski sugeruj\u0105cy pesymizm poematu w\r\nperspektywie eschatologicznej. Rzecz jednak w tym, \u017ce \u015bwiatopogl\u0105d\r\npesymistyczny jest dowolnie, by nie powiedzie\u0107 bezpodstawnie, przenoszony z\r\ngrupy postaci literackich na Malczewskiego-autora, jak si\u0119 zdaje, pod wp\u0142ywem\r\nprzemo\u017cnej si\u0142y oddzia\u0142ywania g\u0142\u00f3wnie jednego faktu fabularnego: zab\u00f3jstwa\r\nMarii. Ten mord, swoistym \u201egwa\u0142tem si\u0119 odciskaj\u0105cy\u201d na recepcji dzie\u0142a, zbyt\r\ncz\u0119sto uchodzi\u0142 za ideowy \u201edrogowskaz\u201d, kt\u00f3ry mia\u0142 wyznacza\u0107 kierunek refleksji\r\no \u015bwiecie i o bezbronnym, oszukiwanym, cierpi\u0105cym i ostatecznie gin\u0105cym w\r\nnim cz\u0142owieku \u2013 dok\u0142adnie takim, o jakim mowa w drugiej \u201epie\u015bni\u201d Masek.\r\nTymczasem ta \u201epie\u015b\u0144\u201d, cho\u0107 niew\u0105tpliwie s\u0142u\u017cy deprecjonowaniu wszelkich\r\npozytywnych stron egzystencji, w\u0142a\u015bnie dzi\u0119ki przydzieleniu jej Maskom nie mo\u017ce\r\nby\u0107 uznana za manifestacj\u0119 \u015bwiatopogl\u0105du autorskiego. Je\u015bli trzyma\u0107 si\u0119\r\nza\u0142o\u017cenia, \u017ce Maski stanowi\u0105 typ personifikacji symbolicznej, w kt\u00f3rym\r\nuciele\u015bniona zosta\u0142a najg\u0142\u0119bsza istota zjawiskowej formy bytu \u2013 grawituj\u0105cej\r\nnieuchronnie na heideggerowsk\u0105 mod\u0142\u0119 \u201eku \u015bmierci\u201d \u2013 to w\u00f3wczas ich diagnozy i\r\nantycypacje przestaj\u0105 dziwi\u0107. Maski same s\u0105 bowiem projekcj\u0105 tego, co\r\nwsp\u00f3\u0142konstytuuje fundament bytowy ca\u0142ej sfery widzialnej, empirycznej\r\nrzeczywisto\u015bci, wci\u0105\u017c pulsuj\u0105cej przemiennym rytmem narodzin i zgon\u00f3w. Wszelako\r\nw Marii<\/i> na pe\u0142nowymiarowym planie fabu\u0142y obiektywizuje si\u0119 te\u017c co\u015b\r\ninnego, co pozwala intuicyjnie uchwyci\u0107 byt \u2013 czy mo\u017ce raczej zwi\u0105zane z\r\nkonkretnym bytem istnienie \u2013 w jego postaci nakierowanej \u201eku \u017cyciu\u201d,\r\ntranscendentnej i niezniszczalnej. Nie mia\u0142 wi\u0119c racji M. Maciejewski, gdy\r\ntwierdzi\u0142, \u017ce tchn\u0105cy skrajnym defetyzmem dwuwierszowy refren \u201epie\u015bni\u201d drugiej\r\nma wymow\u0119 uniwersaln\u0105, \u201ezawsze i wsz\u0119dzie obowi\u0105zuj\u0105c\u0105\u201d. G\u0142oszona przez Maski \u2013\r\njak si\u0119 wyrazi\u0142a Feliksiak \u2013 \u201emetafizyczna konieczno\u015b\u0107 \u015bmierci form\u201d nie jest\r\nr\u00f3wnoznaczna z ca\u0142kowitym unicestwieniem, nie tylko bowiem nie przekre\u015bla\r\nperspektywy indywidualnego zbawienia, ale jeszcze \u201ekonserwuje\u201d warto\u015b\u0107 ludzkiej\r\negzystencji w planie historii, w \u201ed\u0142ugim trwaniu duchowej istoty\u201d narodu.<a\r\nstyle='mso-endnote-id:edn60' href=\"#_edn60\" name=\"_ednref60\" title=\"\"><span\r\nclass=MsoEndnoteReference><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>60<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a>\r\nPodst\u0119pnie utopiona w stawie miecznik\u00f3wna \u201e[...] w \u015bmierci nie umar\u0142a, bo nie\r\nzgin\u0119\u0142a duchem, dop\u00f3ki \u017cyj\u0105 ci, co duchem s\u0105 jej wierni\u201d.<a style='mso-endnote-id:\r\nedn61' href=\"#_edn61\" name=\"_ednref61\" title=\"\"><span\r\nclass=MsoEndnoteReference><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>61<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a>\r\nB\u0142\u0119dna jest zatem wyk\u0142adnia, wedle kt\u00f3rej \u015bmier\u0107 w Marii<\/i> zmiata wszelki\r\n\u015blad po fenomenie raz zaistnia\u0142ego \u017cycia. \u015amier\u0107 k\u0142adzie kres jedynie temu, co\r\nw owym fenomenie, rozumianym osobowo<\/span>,\r\nzjawiskowe i u\u0142omne, co go odgradza od transcendentnej macierzy, nie narusza\r\nza\u015b niczego, co daje mu \u2013 tak w wymiarze historycznym, jak i nadnaturalnym \u2013\r\ngwarancj\u0119 wiecznotrwa\u0142o\u015bci istnienia. <span\r\nstyle='mso-spacerun:yes'> <\/span><\/span><span\r\nstyle='mso-spacerun:yes'> <\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-spacerun:yes'> <\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='font-size:16.0pt;mso-bidi-font-size:12.0pt;line-height:150%'> PRZYPISY DO\r\nROZDZIA\u0141U DRUGIEGO<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='font-size:16.0pt;mso-bidi-font-size:12.0pt;line-height:150%'><o:p> <\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<div style='mso-element:endnote-list'><![if !supportEndnotes]> \r\n\r\n<hr align=left size=1 width=\"33%\">\r\n\r\n<![endif]>\r\n\r\n<div style='mso-element:endnote' id=\"r2_edn1\">\r\n\r\n<a mso-endnote-id=\"r2_edn1\"\r\nhref=\"#r2_ednref1\" name=\"r2_edn1\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>[1]<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a> <span\r\nstyle='letter-spacing:1.5pt'>J. Ujejski<\/span>: op. cit.<\/i>, s. 221. Po\r\nup\u0142ywie blisko 80 lat do w\u0105tpliwo\u015bci Ujejskiego nawi\u0105za\u0142a E. Feliksiak w spos\u00f3b\r\ndaj\u0105cy wyobra\u017cenie o post\u0119pie bada\u0144 interpretacyjnych nad Mari\u0105<\/i>, pisz\u0105c:\r\n\u201eW sprawie zbrodni pope\u0142nionej na Marii autor nie daje nam [...] podstaw do\r\njednoznacznej wyk\u0142adni. Pytanie o sprawc\u00f3w, motywacj\u0119 i sens funkcjonuje na\r\nr\u00f3\u017cnych poziomach. [...] Wbrew interpretacyjnemu stereotypowi \u00bbzbir\u00f3w\r\nWojewody\u00ab, taka dos\u0142owna wyk\u0142adnia nie daje \u015bwiadectwa ca\u0142ej pe\u0142ni znaczeniowej\r\npoematu\u201d (Ta\u017c<\/span>: op. cit.<\/i>,\r\ns. 68). A jednak w wydanej po publikacji Feliksiak ksi\u0105\u017cce o Marii<\/i> D. Zawadzka raz jeszcze\r\nuj\u0119\u0142a t\u0119 kwesti\u0119 w duchu w\u0105tpliwo\u015bci Ujejskiego: \u201eNie wiadomo sk\u0105d pomys\u0142, by\r\nzbrodniarzy uczyni\u0107 moralistami, a z konsolacyjnej pie\u015bni narz\u0119dzie\r\nokrutnej ironii\u201d (Ta\u017c<\/span>: op. cit.<\/i>,\r\ns. 275). Podj\u0119cie tej sprawy \u2013 w zako\u0144czeniu niniejszego rozdzia\u0142u.<\/p>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<div style='mso-element:endnote' id=\"r2_edn2\">\r\n \r\n <a href=\"#r2_ednref2\" name=\"r2_edn2\" title=\"\">\r\n \r\n [2]<\/span>\r\n <\/span>\r\n <\/a> \r\n J. Ujejski<\/span>: \r\n op. cit.<\/i>, s. 212. \r\n <\/p>\r\n<\/div>\r\n\r\n<div style='mso-element:endnote' id=\"r2_edn3\">\r\n\r\n<a mso-endnote-id=\"r2_edn3\"\r\nhref=\"#r2_ednref3\" name=\"r2_edn3\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>[3]<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a> Por. <span\r\nstyle='letter-spacing:1.5pt'>J. Maciejewski<\/span>: Przedmowa<\/i>. [W:] Kompendium<\/i>\r\ns. 25-35.<\/p>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<div style='mso-element:endnote' id=\"r2_edn4\">\r\n\r\n<a mso-endnote-id=\"r2_edn4\"\r\nhref=\"#r2_ednref4\" name=\"r2_edn4\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>[4]<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a> Por.\r\nm.in.: S. Pigo\u0144<\/span>: \u201eUciec od\r\nrozpaczy...\u201d Nowe materia\u0142y do tw\u00f3rczo\u015bci i biografii Antoniego Malczewskiego<\/i>.\r\n\u201eBlok-Notes Muzeum Mickiewicza\u201d 1963 nr 1 s. 9; W. Kubacki<\/span>: \u201ePowie\u015b\u0107 ukrai\u0144ska\u201d Antoniego Malczewskiego<\/i>.\r\n[W:] Ten\u017ce<\/span>: Poezja i proza. Studia\r\nhistorycznoliterackie 1934-1964<\/i>. Krak\u00f3w 1966 s. 58 i nn.; <span\r\nstyle='letter-spacing:1.5pt'>M. Derna\u0142owicz<\/span>: Antoni Malczewski<\/i>.\r\nWarszawa 1967. Ludzie \u017bywi [rozdz. wst\u0119pny]; M.\r\n\u017bmigrodzka<\/span>: Dwa oblicza wczesnego romantyzmu (Mickiewicz \u2013\r\nMalczewski)<\/i>. \u201ePami\u0119tnik Literacki\u201d 1970 z. 1 s. 75; J. Ma\u015blanka<\/span>: Poemat skrajnego pesymizmu...<\/i> s. 58-59; <span\r\nstyle='letter-spacing:1.5pt'>B. Dopart<\/span>: \u201eMaria\u201d Antoniego\r\nMalczewskiego \u2013 zagadnienie romantyzmu przedlistopadowego<\/i>. [W:] Tom\r\nbia\u0142ostocki s. 22; S. Makowski<\/span>: S\u0142owacki\r\n\u2013 kontynuator Malczewskiego<\/i>. [W:] Tom bia\u0142ostocki s. 418.<span\r\nstyle='mso-spacerun:yes'> <\/span><\/p>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<div style='mso-element:endnote' id=\"r2_edn5\">\r\n\r\n<a mso-endnote-id=\"r2_edn5\"\r\nhref=\"#r2_ednref5\" name=\"r2_edn5\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>[5]<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a>\r\nInaczej uwa\u017ca\u0142 Piotr Markiewicz, twierdz\u0105c, \u017ce Malczewski nigdy nie spotka\u0142\r\nAntoniego Chrz\u0105szczewskiego, kt\u00f3ry w Tarnorudzie nie bywa\u0142 (por. <span\r\nstyle='letter-spacing:1.5pt'>P. Markiewicz<\/span>: [wyst\u0105pienie w dziale] Dysskusya<\/i>.\r\n\u201eBiblioteka Warszawska\u201d 1891 t. 3 z. 1 s. 621-627). Jerzy Piechowski,\r\nwsp\u00f3\u0142czesny wydawca Pami\u0119tnik\u00f3w oficjalisty...<\/i>, wbrew stanowisku P.\r\nMarkiewicza, wyrazi\u0142 przekonanie, \u017ce \u201e[...] zar\u00f3wno w Krzemie\u0144cu, jak i w\r\nnale\u017c\u0105cej do Malczewskich Tarnorudzie widywa\u0142 si\u0119 [Antoni Chrz\u0105szczewski]\r\nz pewno\u015bci\u0105 z ucz\u0119szczaj\u0105cym do Liceum Krzemienieckiego Antonim\r\nMalczewskim\u201d (J. Piechowski<\/span>: Wst\u0119p<\/i>.\r\n[W:] A. Chrz\u0105szczewski<\/span>: Pami\u0119tnik\r\noficjalisty Potockich z Tulczyna<\/i>. Wyda\u0142, wst\u0119pem i komentarzem\r\nopatrzy\u0142 J. Piechowski. Wroc\u0142aw 1979 s. 9). Por. te\u017c: Kompendium<\/i> s. 198.\r\n<\/p>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<div style='mso-element:endnote' id=\"r2_edn6\">\r\n\r\n<a mso-endnote-id=\"r2_edn6\"\r\nhref=\"#r2_ednref6\" name=\"r2_edn6\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>[6]<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a> [<span\r\nstyle='letter-spacing:1.5pt'>A. Rolle<\/span>] Dr\r\nAntoni J.<\/span>: Geneza \u201eMarii\u201d Malczewskiego<\/i>. \u201eBiblioteka Warszawska\u201d\r\n1891 t. 1 z. 1 s. 42-50.<\/p>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<div style='mso-element:endnote' id=\"r2_edn7\">\r\n\r\n<a mso-endnote-id=\"r2_edn7\"\r\nhref=\"#r2_ednref7\" name=\"r2_edn7\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>[7]<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a> Por. <span\r\nstyle='letter-spacing:1.5pt'>M. Derna\u0142owicz<\/span>: op. cit.<\/i>, s. 53-54; <span\r\nstyle='letter-spacing:1.5pt'>J. Maciejewski<\/span>: Przedmowa<\/i>. [W:] Kompendium<\/i>\r\ns. 25 nn.<\/p>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<div style='mso-element:endnote' id=\"r2_edn8\">\r\n\r\n<a mso-endnote-id=\"r2_edn8\"\r\nhref=\"#r2_ednref8\" name=\"r2_edn8\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>[8]<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a>\r\nBadacz poda\u0142 mylne informacje historyczne. G\u0142\u00f3wne b\u0142\u0119dy sprostowa\u0142 J.\r\nPiechowski: \u201eAntoni Chrz\u0105szczewski, kt\u00f3ry [...] bywa\u0142 w Tarnorudzie i\r\nKrzemie\u0144cu w latach 1807-1813, urodzi\u0142 si\u0119 nie w r. 1780, lecz 1770;\r\nw s\u0142u\u017cbie Potockich by\u0142 co najmniej od r. 1790, a nie od 1822 (w 1828\r\nprzechodzi ju\u017c na emerytur\u0119), mia\u0142 wi\u0119c dostatecznie du\u017co czasu i okazji, aby\r\nod naocznych \u015bwiadk\u00f3w, chocia\u017cby od swojego szwagra Karola Sierakowskiego czy\r\nte\u017c Weroniki z M\u0142adanowicz\u00f3w Krebsowej, us\u0142ysze\u0107 histori\u0119 Gertrudy. Brat Antoniego\r\nFranciszek [...] zwi\u0105zany od m\u0142odo\u015bci ze Stanis\u0142awem Szcz\u0119snym Potockim, mia\u0142\r\ntych okazji nier\u00f3wnie wi\u0119cej\u201d (Ten\u017ce<\/span>:\r\nWst\u0119p<\/i>. [W:] A. Chrz\u0105szczewski<\/span>:\r\nop. cit.<\/i>, s. 9). <\/span><\/p>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<div style='mso-element:endnote' id=\"r2_edn9\">\r\n\r\n<a mso-endnote-id=\"r2_edn9\"\r\nhref=\"#r2_ednref9\" name=\"r2_edn9\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>[9]<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a>\r\nDrukiem og\u0142osi\u0142 go po raz pierwszy August Bielowski w lwowskiej edycji Marii<\/i>\r\nz roku 1838 pt. Pismo Jakuba Komorowskiego (ojca Gertrudy) z 1773 r.<\/i>\r\n(Zob. Kompendium <\/span><\/i><span\r\nlang=DE style='mso-ansi-language:DE'>s. 309). <\/span>J. Komorowski herbu\r\nKorczak w 1771 roku (kiedy straci\u0142 c\u00f3rk\u0119) nie mia\u0142 jeszcze tytu\u0142u starosty\r\nnowosielskiego, by\u0142 \u0142owczym lubaczowskim (por. J. \u0141ojek<\/span>: op. cit.<\/i>, s. 150).<\/p>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<div style='mso-element:endnote' id=\"r2_edn10\">\r\n\r\n<a mso-endnote-id=\"r2_edn10\"\r\nhref=\"#r2_ednref10\" name=\"r2_edn10\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>[10]<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a> <span\r\nstyle='letter-spacing:1.5pt'>J. Ma\u015blanka<\/span>: op. cit.<\/i>, s. 58.<\/p>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<div style='mso-element:endnote' id=\"r2_edn11\">\r\n\r\n<a mso-endnote-id=\"r2_edn11\"\r\nhref=\"#r2_ednref11\" name=\"r2_edn11\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>[11]<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a>\r\nPost\u0119powanie Wac\u0142awa \u2013 jak to ju\u017c by\u0142o sygnalizowane \u2013 dowodzi, \u017ce zna\u0142 tre\u015b\u0107\r\nlistu i bardzo pragn\u0105\u0142 wierzy\u0107 ojcowskim zapewnieniom i dyspozycjom, wszak\r\np\u00f3\u017aniej, nad trupem Marii, wyzna spontanicznie: Ojciec mi\u0119 z tob\u0105 spoi...<\/i>\r\n(w. 1286).<\/p>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<div style='mso-element:endnote' id=\"r2_edn12\">\r\n\r\n<a mso-endnote-id=\"r2_edn12\"\r\nhref=\"#r2_ednref12\" name=\"r2_edn12\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>[12]<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a> Por.\r\nM. Derna\u0142owicz<\/span>: op. cit.<\/i>, s.\r\n9.<\/p>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<div style='mso-element:endnote' id=\"r2_edn13\">\r\n\r\n<a mso-endnote-id=\"r2_edn13\"\r\nhref=\"#r2_ednref13\" name=\"r2_edn13\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>[13]<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a> Por.\r\ntam\u017ce, s. 16 oraz J. \u0141ojek<\/span>: op.\r\ncit.<\/i>, s. 151-152.<\/p>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<div style='mso-element:endnote' id=\"r2_edn14\">\r\n\r\n<a mso-endnote-id=\"r2_edn14\"\r\nhref=\"#r2_ednref14\" name=\"r2_edn14\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>[14]<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a> C.\r\nNorwid we wst\u0119pie do Pier\u015bcienia Wielkiej Damy<\/i> (1872) nie bez powodu\r\npisa\u0142 o Marii, \u017ce \u201e[...] rozwin\u0105\u0107 si\u0119 w zupe\u0142n\u0105 posta\u0107 nie mia\u0142a czasu, b\u0119d\u0105c\r\nwrychle poduszkami zaduszon\u0105, <\/span>czyli w<span\r\nstyle='letter-spacing:1.5pt'> trz\u0119sawisku pogr\u0105\u017con\u0105<\/span>\u201d (cyt. za: <span\r\nstyle='letter-spacing:1.5pt'>C. K. Norwid:<\/span> Pisma wybrane<\/i>. T. 3 Dramaty<\/i>.\r\nWybra\u0142 i obja\u015bni\u0142 J. W. Gomulicki. Warszawa 1968 s. 373; podkr. \u2013 moje).\r\nNorwid nie by\u0142 tuzinkowym czytelnikiem Marii<\/i>, a przecie\u017c ponad podan\u0105 w\r\ntek\u015bcie poematu przyczyn\u0119 zgonu bohaterki przeni\u00f3s\u0142 \u2013 bodaj mimowolnie \u2013 to, co\r\nwiedzia\u0142 z r\u00f3\u017cnych pozatekstowych \u201e\u017ar\u00f3de\u0142\u201d o \u015bmierci Komorowskiej; za\u015bwiadczy\u0142\r\ntym samym o silnej w XIX wieku tendencji do kojarzenia kreacji Marii z histori\u0105\r\nnieszcz\u0119snej \u0142owczanki.<\/p>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<div style='mso-element:endnote' id=\"r2_edn15\">\r\n\r\n<a mso-endnote-id=\"r2_edn15\"\r\nhref=\"#r2_ednref15\" name=\"r2_edn15\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>[15]<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a> <span\r\nstyle='letter-spacing:1.5pt'>O. Kolberg<\/span>: Dzie\u0142a wszystkie<\/i>. T. 5 Krakowskie<\/i>.\r\nCz. I. Wroc\u0142aw-Pozna\u0144 1962 s. 266-267.<\/p>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<div style='mso-element:endnote' id=\"r2_edn16\">\r\n\r\n<a mso-endnote-id\"r2_edn16\"\r\nhref=\"#r2_ednref16\" name=\"r2_edn16\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>[16]<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a> <span\r\nstyle='letter-spacing:1.5pt'>M. Janion<\/span>: Demoniczna przestrze\u0144 maski<\/i>.\r\n[W:] Maski...<\/i> T. 2 s. 198.<\/p>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<div style='mso-element:endnote' id=\"r2_edn17\">\r\n\r\n<a mso-endnote-id=\"r2_edn17\"\r\nhref=\"#r2_ednref17\" name=\"r2_edn17\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>[17]<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a> <span\r\nstyle='letter-spacing:1.5pt'>R. Caillois<\/span>: Maska i trans<\/i>. [W:] Maski...<\/i>\r\nT. 1 s. 73.<\/p>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<div style='mso-element:endnote' id=\"r2_edn18\">\r\n\r\n<a mso-endnote-id=\"r2_edn18\"\r\nhref=\"#r2_ednref18\" name=\"r2_edn18\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>[18]<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a> Cyt.\r\nza: tam\u017ce, t. 2 s. 198.<\/p>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<div style='mso-element:endnote' id=\"r2_edn19\">\r\n\r\n<a mso-endnote-id=\"r2_edn19\"\r\nhref=\"#r2_ednref19\" name=\"r2_edn19\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>[19]<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a> <span\r\nstyle='letter-spacing:1.5pt'>Z. Gloger<\/span>: Encyklopedia staropolska\r\nilustrowana<\/i>. Wst\u0119p J. Krzy\u017canowski. Wyd. 2. T. 1-4. Warszawa 1972; patrz\r\nhas\u0142o: \u201emi\u0119sopust\u201d t. 3 s. 215.<\/p>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<div style='mso-element:endnote' id=\"r2_edn20\">\r\n\r\n<a mso-endnote-id=\"r2_edn20\"\r\nhref=\"#r2_ednref20\" name=\"r2_edn20\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>[20]<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a>\r\nTakiemu \u201ezniewoleniu\u201d uleg\u0142 Wojewoda, co zosta\u0142o om\u00f3wione w poprzednim\r\nrozdziale. Tu wypada doda\u0107, i\u017c dosz\u0142o do tego w\u0142a\u015bnie w zastrze\u017conym,\r\nniebezpiecznym dla cz\u0142owieka, autonomicznym rejonie dominacji maski.<\/p>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<div style='mso-element:endnote' id=\"r2_edn21\">\r\n\r\n<a mso-endnote-id=\"r2_edn21\"\r\nhref=\"#r2_ednref21\" name=\"r2_edn21\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>[21]<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a> <span\r\nstyle='letter-spacing:1.5pt'>M. Janion<\/span>: Autonomia...<\/i> [W:] Maski...<\/i>\r\nT. 2 s. 192.<\/p>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<div style='mso-element:endnote' id=\"r2_edn22\">\r\n\r\n<a mso-endnote-id=\"r2_edn22\"\r\nhref=\"#r2_ednref22\" name=\"r2_edn22\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>[22]<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a>\r\nOdesz\u0142a od tych schemat\u00f3w E. Feliksiak, kt\u00f3rej analizy \u015bci\u015ble \u0142\u0105cz\u0105 si\u0119 w\u0142a\u015bnie\r\nz symboliczno-alegorycznymi znaczeniami maski i w og\u00f3le karnawa\u0142u zar\u00f3wno w\r\ntradycji weneckiej, jak i polskiej (czy polsko-ukrai\u0144skiej); por. <span\r\nstyle='letter-spacing:1.5pt'>Ta\u017c<\/span>: op. cit.<\/i> \u2013 zw\u0142aszcza rozdz. Bez\r\nodwo\u0142ania?<\/i><\/p>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<div style='mso-element:endnote' id=\"r2_edn23\">\r\n\r\n<a mso-endnote-id=\"r2_edn23\"\r\nhref=\"#r2_ednref23\" name=\"r2_edn23\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>[23]<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a> Por.\r\nM. Janion<\/span>: Maska. Los.<\/i> [W:] Maski...<\/i>\r\nT. 2 s. 206 oraz inne om\u00f3wione przez uczon\u0105 realizacje artystyczne \u2013 malarskie\r\ni literackie \u2013 w kt\u00f3rych motyw maski wykorzystany zosta\u0142 podobnie jak u Ensora\r\n(tam\u017ce, s. 197-204).<\/p>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<div style='mso-element:endnote' id=\"r2_edn24\">\r\n\r\n<a mso-endnote-id=\"r2_edn24\"\r\nhref=\"#r2_ednref24\" name=\"r2_edn24\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>[24]<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a>\r\nZabawa b\u0105d\u017a gra to czasem \u2013 np. w tw\u00f3rczo\u015bci ksi\u0119dza J\u00f3zefa Baki \u2013 stany\r\nsugeruj\u0105ce wanitatywnie zabarwion\u0105 diagnoz\u0119 ontologiczn\u0105; wed\u0142ug Aleksandra\r\nNawareckiego, \u201e[...] \u015bwiat pogr\u0105\u017cony w zabawie, jest r\u00f3wnocze\u015bnie \u015bwiatem\r\nskazanym na zag\u0142ad\u0119. Inaczej m\u00f3wi\u0105c: kto si\u0119 bawi, ten ginie, a \u015bmier\u0107 i zabawa\r\nto jedno\u201d (A. Nawarecki<\/span>: Czarny\r\nkarnawa\u0142. \u201eUwagi o \u015bmierci niechybnej\u201d ksi\u0119dza Baki \u2013 poetyka tekstu i\r\nparadoksy recepcji<\/i>. Wroc\u0142aw 1991 s. 89). Istnia\u0142a wi\u0119c stara tradycja, do\r\nkt\u00f3rej ch\u0119tnie nawi\u0105zywano w baroku, ale i p\u00f3\u017aniej \u2013 tendencja do \u0142\u0105czenia\r\ntoposu homo ludens<\/i> z tematem \u015bmierci\r\ni postaci\u0105 moribunda. Por. om\u00f3wienie tych zagadnie\u0144 w pracy: <span\r\nstyle='letter-spacing:1.5pt'>A. Nowicka-Je\u017cowa<\/span>: Sarmaci i \u015bmier\u0107. O staropolskiej poezji \u017ca\u0142obnej<\/i>. Warszawa\r\n1992.<\/p>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<div style='mso-element:endnote' id=\"r2_edn25\">\r\n\r\n<a mso-endnote-id=\"r2_edn25\"\r\nhref=\"#r2_ednref25\" name=\"r2_edn25\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>[25]<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a> <span\r\nstyle='letter-spacing:1.5pt'>M. Janion<\/span>: Maska...<\/i> [W:] Maski...<\/i>\r\nT. 2 s. 202.<\/p>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<div style='mso-element:endnote' id=\"r2_edn26\">\r\n\r\n<a mso-endnote-id=\"r2_edn26\"\r\nhref=\"#r2_ednref26\" name=\"r2_edn26\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>[26]<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a>\r\nTam\u017ce, s. 202.<\/p>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<div style='mso-element:endnote' id=\"r2_edn27\">\r\n\r\n<a mso-endnote-id=\"r2_edn27\"\r\nhref=\"#r2_ednref27\" name=\"r2_edn27\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>[27]<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a>\r\nRaczej bardzo subtelnie je zdystansowa\u0142 (w spos\u00f3b jednak \u0142atwo wyczuwalny),\r\nczyni\u0105c to jakby wewn\u0105trz zachodz\u0105cej mi\u0119dzy nimi relacji, co znalaz\u0142o wyraz w\r\nznamiennej uwadze D. Zawadzkiej: \u201e[...] Malczewski nie wskazuje go\r\n[Wojewody] z imienia jako mordercy synowej [...]\u201d (Ta\u017c<\/span>: op. cit.<\/i>, s. 249). <\/p>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<div style='mso-element:endnote' id=\"r2_edn28\">\r\n\r\n<a mso-endnote-id=\"r2_edn28\"\r\nhref=\"#r2_ednref28\" name=\"r2_edn28\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>[28]<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a> <span\r\nstyle='letter-spacing:1.5pt'>K. Romaniuk<\/span>: Wprowadzenie do biblijnego\r\nj\u0119zyka obraz\u00f3w i symboli<\/i>. [W:] M. Lurker<\/span>:\r\nS\u0142ownik obraz\u00f3w i symboli biblijnych<\/i>. Pozna\u0144 1989 s. 10-11.<\/p>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<div style='mso-element:endnote' id=edn29>\r\n\r\n<a style='mso-endnote-id:edn29'\r\nhref=\"#_ednref29\" name=\"_edn29\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>[29]<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a>\r\nWyra\u017cenie Gastona Bachelarda; por. G.\r\nBachelard<\/span>: [Fenomenologia maski<\/i>]. [W:] Maski...<\/i> T. 2 s.\r\n21.<\/p>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<div style='mso-element:endnote' id=edn30>\r\n\r\n<a style='mso-endnote-id:edn30'\r\nhref=\"#_ednref30\" name=\"_edn30\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>[30]<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a>\r\nSformu\u0142owanie jest niejasne, mo\u017cna wi\u0119c tylko przypuszcza\u0107, \u017ce autorka chcia\u0142a\r\npodkre\u015bli\u0107 podatno\u015b\u0107 starego s\u0142ugi na si\u0142\u0119 oddzia\u0142ywania karnawa\u0142owego\r\nfrenetyzmu (por. E. D\u0105browicz<\/span>: op.\r\ncit.<\/i> [W:] Tom bia\u0142ostocki s. 238-239).<\/p>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<div style='mso-element:endnote' id=edn31>\r\n\r\n<a style='mso-endnote-id:edn31'\r\nhref=\"#_ednref31\" name=\"_edn31\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>[31]<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a> <span\r\nstyle='letter-spacing:1.5pt'>E. Nowicka<\/span>: \u201eMaria\u201d Maurycego\r\nMochnackiego<\/i>. [W:] Tom bia\u0142ostocki s. 34.<\/p>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<div style='mso-element:endnote' id=edn32>\r\n\r\n<a style='mso-endnote-id:edn32'\r\nhref=\"#_ednref32\" name=\"_edn32\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>[32]<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a> <span\r\nstyle='letter-spacing:1.5pt'>E. Feliksiak<\/span>: op. cit.<\/i>, s. 229.<\/p>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<div style='mso-element:endnote' id=edn33>\r\n\r\n<a style='mso-endnote-id:edn33'\r\nhref=\"#_ednref33\" name=\"_edn33\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>[33]<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a>\r\nTam\u017ce, s. 229.<\/p>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<div style='mso-element:endnote' id=edn34>\r\n\r\n<a style='mso-endnote-id:edn34'\r\nhref=\"#_ednref34\" name=\"_edn34\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>[34]<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a>\r\nZdaniem Feliksiak, dwie strofoidy, oznaczone w tek\u015bcie numerami 1 i 2, zwane\r\npotocznie pierwsz\u0105 \u201epie\u015bni\u0105\u201d Masek, nie maj\u0105 personalnie okre\u015blonego podmiotu,\r\ns\u0105 \u201epie\u015bni\u0105 \u015bpiewan\u0105 nie wiadomo przez kogo. [...] \u015bpiewa j\u0105 po prostu \u2013 g\u0142os\u201d\r\n(tam\u017ce, s. 204-205). Chocia\u017c brak przed t\u0105 \u201epie\u015bni\u0105\u201d formalnej wskaz\u00f3wki\r\nodautorskiej, to jednak i kontekst, i zawarto\u015b\u0107 znaczeniowa, i forma mowy\r\nniezale\u017cnej (z u\u017cyciem w cz\u0119\u015bci drugiej zwrot\u00f3w wprost uto\u017csamiaj\u0105cych\r\nwykonawc\u00f3w \u201e\u015bpiewu\u201d z tymi, kt\u00f3rych on dotyczy) nie pozostawiaj\u0105 cienia\r\nw\u0105tpliwo\u015bci, komu nale\u017cy ten segment tekstu przypisa\u0107; gdyby nawet mia\u0142 to by\u0107\r\njaki\u015b \u201eg\u0142os\u201d, to i tak brzmi\u0105cy \u201ew imieniu\u201d Masek, im zatem nale\u017cny. Badaczka\r\nzbyt \u0142atwo skojarzy\u0142a t\u0119 \u201epie\u015b\u0144\u201d z bezimiennym \u201eG\u0142osem\u201d, wys\u0142annikiem Boga,\r\nodwo\u0142uj\u0105cym ze sceny ziemskiej bohater\u00f3w ko\u0144cz\u0105cych \u017cycie w dramacie Calderona Wielki\r\nteatr \u015bwiata<\/i> (por. tam\u017ce, s. 171).<\/p>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<div style='mso-element:endnote' id=edn35>\r\n\r\n<a style='mso-endnote-id:edn35'\r\nhref=\"#_ednref35\" name=\"_edn35\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>[35]<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a>\r\nWielofunkcyjno\u015b\u0107 Pachol\u0119cia to jeden z lepiej rozwini\u0119tych w\u0105tk\u00f3w badawczych Marii<\/i>;\r\n<\/i>do minizestawu nowszych prac, w kt\u00f3rych o postaci tej mowa (w r\u00f3\u017cnych\r\nkontekstach i na\u015bwietleniach interpretacyjnych), mo\u017cna zaliczy\u0107: <span\r\nstyle='letter-spacing:1.5pt'>J. Maciejewski<\/span>: Przedmowa<\/i>. [W:] Kompendium<\/i>\r\ns. 23; M. Piwi\u0144ska<\/span>: Z\u0142e\r\nwychowanie. Fragmenty romantycznej biografii<\/i>. Warszawa 1981 s. 35-42; <span\r\nstyle='letter-spacing:1.5pt'>H. Krukowska<\/span>: \u201eMaria\u201d Malczewskiego jako\r\nromantyczna poezja nocy<\/i>. \u201ePami\u0119tnik Literacki\u201d 1986 z. 3 s. 26-28; <span\r\nstyle='letter-spacing:1.5pt'>J. Kamionka-Straszakowa<\/span>: op. cit.<\/i>,\r\ns. 138-141; J. Brzozowski<\/span>: O\r\npachol\u0119ciu w \u201eMarii\u201d raz jeszcze<\/i>. [W:] Tom bia\u0142ostocki s. 181-203; przedruk\r\n(z drobnymi retuszami stylistycznymi) w: Ten\u017ce<\/span>:\r\nOdczytywanie romantyk\u00f3w \u2013 Szkice i notatki o Mickiewiczu, Malczewskim i\r\nS\u0142owackim<\/i>. Krak\u00f3w 2002 s. 143-173; E.\r\nD\u0105browicz<\/span>: op. cit.<\/i> [W:] Tom bia\u0142ostocki s. 237-238; <span\r\nstyle='letter-spacing:1.5pt'>E. Feliksiak<\/span>: op. cit.<\/i>, s. 26-29, 33-36,\r\n154-155, 173-174, 202-204; J. \u0141awski<\/span>:\r\nMarie romantyk\u00f3w. Metafizyczne wizje\r\nkobieco\u015bci. Mickiewicz \u2013 <\/span>Malczewski \u2013\r\nKrasi\u0144ski<\/i>. Bia\u0142ystok 2003. Czarny Romantyzm, s. 549-564; <span\r\nstyle='letter-spacing:1.5pt'>E. Nofikow<\/span>: Czemu s\u0142u\u017cy karnawa\u0142? Zapustne obrazy w \u201eMarii\u201d Antoniego Malczewskiego<\/i>.\r\n[W:] Romantyczne repetycje i powroty<\/i>.\r\nPod red. A. Czajkowskiej i A. \u017bywio\u0142ka. Studia o literaturze XIX i XX wieku. T.\r\n1. Cz\u0119stochowa 2011 s. 218-222. Om\u00f3wieniu kreacji Pachol\u0119cia po\u015bwi\u0119cone zosta\u0142y\r\nosobne sekwencje w dalszych cz\u0119\u015bciach rozprawy, zw\u0142aszcza w rozdzia\u0142ach pi\u0105tym\r\ni sz\u00f3stym. <\/span><o:p><\/o:p><\/i><\/p>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<div style='mso-element:endnote' id=edn36>\r\n\r\n<a style='mso-endnote-id:edn36'\r\nhref=\"#_ednref36\" name=\"_edn36\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>[36]<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a> Ju\u017c\r\nwe wst\u0119pnym fragmencie Pie\u015bni I<\/i> narrator informuje, \u017ce za p\u0119dz\u0105cym do\r\nMiecznika kozakiem \u2013 d\u0142ugi tuman kurzu ci\u0105gnie si\u0119 na drodze<\/i> (w. 8);\r\nstep tu i \u00f3wdzie porastaj\u0105 ostre bodiaki<\/i>, wida\u0107 te\u017c kwieciste \u0142\u0105ki<\/i>\r\n(w. 43); w Pie\u015bni II<\/i> mowa m.in. o tym, \u017ce na od\u0142ogach stepowych \u2013 rozfarbionej\r\n\u017cyzno\u015bci rozci\u0105ga si\u0119 morze<\/i> (w. 861); za\u015b \u2013 wzgorek z brzegu lasu,\r\nzieleni\u0142 swe czo\u0142o, \/ I zapach macierzanki rozsy\u0142a\u0142 woko\u0142o<\/i>\r\n(w. 1121-1122); podobnych napomknie\u0144 narracyjnych jest wi\u0119cej. A. Br\u00fcckner\r\numieszcza\u0142 akcj\u0119 w czerwcu (kieruj\u0105c si\u0119 wzmiank\u0105 o \u015bpiewie s\u0142owik\u00f3w),\r\nca\u0142kiem s\u0142usznie, bo to tak\u017ce czas kwitnienia macierzanki (por. <span\r\nstyle='letter-spacing:1.5pt'>Ten\u017ce<\/span>: Wst\u0119p<\/i>. [W:] <span\r\nstyle='letter-spacing:1.5pt'>A. Malczewski<\/span>: op. cit.<\/i>, s. X);\r\nnawet tych drobnych sugestii nie nale\u017cy lekcewa\u017cy\u0107, ale w tek\u015bcie Marii<\/i>\r\ns\u0105 znacznie g\u0142\u0119bsze przes\u0142anki przemawiaj\u0105ce za czerwcowym czasem akcji, do\r\nkt\u00f3rych przyjdzie jeszcze powr\u00f3ci\u0107.<\/p>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<div style='mso-element:endnote' id=edn37>\r\n\r\n<a style='mso-endnote-id:edn37'\r\nhref=\"#_ednref37\" name=\"_edn37\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>[37]<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a>\r\nWarto w tym miejscu odwo\u0142a\u0107 si\u0119 do wyja\u015bnie\u0144 Urszuli Sok\u00f3lskiej: \u201eWprowadzenie\r\nprzez poet\u0119 niezwyk\u0142ych masek prowadzi oczywi\u015bcie \u00bbdo naruszenia norm\r\nrealnoznaczeniowych wynikaj\u0105cych z odtwarzanej rzeczywisto\u015bci\u00ab [tu\r\nodsy\u0142acz do \u017ar\u00f3d\u0142a cytatu: T. Skubalanka<\/span>:\r\nHistoryczna stylistyka j\u0119zyka polskiego<\/i>. Wroc\u0142aw 1984 s. 20], zatarcia\r\nkontekstu czasowego, ale te\u017c pot\u0119guje tajemnicz\u0105 i chmurn\u0105 atmosfer\u0119\r\nutworu. Pozwala przede wszystkim ukry\u0107 to\u017csamo\u015b\u0107 zab\u00f3jc\u00f3w\u201d (<span\r\nstyle='letter-spacing:1.5pt'>U. Sok\u00f3lska<\/span>: Osobliwo\u015bci leksykalne w\r\n\u201eMarii\u201d Malczewskiego<\/i>. [W:] Tom bia\u0142ostocki s. 371). Por. te\u017c: <span\r\nstyle='letter-spacing:1.5pt'>E. Feliksiak<\/span>: op. cit.<\/i>, s. 209-212. <\/p>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<div style='mso-element:endnote' id=edn38>\r\n\r\n<a style='mso-endnote-id:edn38'\r\nhref=\"#_ednref38\" name=\"_edn38\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>[38]<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a> Ma\r\nona zarazem wyd\u017awi\u0119k wanitatywny w nieco innym ni\u017c tradycyjne znaczeniu, na co\r\nwskazywa\u0142yby spostrze\u017cenia W\u0142odzimierza Szturca: \u201eKrytycy sztuki zwykle\r\nuto\u017csamiaj\u0105 Vanitas z nico\u015bci\u0105, marno\u015bci\u0105, pustk\u0105, konkretnymi rekwizytami i\r\nprzedstawieniami okre\u015blaj\u0105cymi wprost idee powszechnego znicestwienia.\r\nTymczasem, jak si\u0119 wydaje, Vanitas posiada swoje drugie dno, skryte w\r\nkompozycji dzie\u0142a i w \u015brodkach perswazyjnych [...]. Dlatego Vanitas mo\u017ce\r\nobjawi\u0107 si\u0119 te\u017c przez nadmiar, przesyt, teatralizacj\u0119, gwar, szum, \u015bmiech,\r\nkonwersacj\u0119, je\u015bli te kategorie t\u0142umacz\u0105 si\u0119 w jawnej deklaracji\r\n\u015bwiatopogl\u0105dowej artysty\u201d (W. Szturc<\/span>:\r\n\u201eMaria\u201d Antoniego Malczewskiego w malarskim dominium vanitatis<\/i>. \u201eRuch\r\nLiteracki\u201d 1985 z. 4 s. 265-266). W odniesieniu do Masek Szturc zauwa\u017ca\u0142: \u201eIch\r\npoch\u00f3d, szale\u0144czy taniec \u2013 znak rozp\u0119tanych, demonicznych si\u0142 ogarniaj\u0105cych\r\nsenn\u0105, znu\u017con\u0105 natur\u0119 \u2013 to jakby pocz\u0105tek \u015bwiata, pierwsze stwarzanie nie\r\n\u017cycia, lecz \u015bmierci\u201d (tam\u017ce, s. 271).<\/p>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<div style='mso-element:endnote' id=edn39>\r\n\r\n<a style='mso-endnote-id:edn39'\r\nhref=\"#_ednref39\" name=\"_edn39\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>[39]<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a> Zob.\r\nA. Malczewski<\/span>: Maria. Powie\u015b\u0107<\/i>.\r\nZ o\u015bmioma fotografiami z rysunku M. Andriollego. Warszawa 1876. Przyja\u017ani\u0105cy\r\nsi\u0119 z Andriollim Henryk Pi\u0105tkowski wspomina\u0142: \u201e[...] czu\u0142 to dobrze, \u017ce Maria<\/i>\r\njest zbyt znan\u0105, aby mog\u0142a si\u0119 zadowoli\u0107 byle jakimi ilustracjami [...]. Maj\u0105c\r\nz nim [...] styczno\u015b\u0107, widzia\u0142em doskonale, jak go mordowa\u0142a ch\u0119\u0107 stworzenia\r\nczego\u015b nadzwyczajnego, jak pragn\u0105\u0142 wnikn\u0105\u0107 w ducha poematu i epoki, na tle\r\nkt\u00f3rej si\u0119 akcja rozwija, jak usilnie pracowa\u0142, aby dzie\u0142o jego by\u0142o godnym\r\ndzie\u0142a Malczewskiego\u201d (H. Pi\u0105tkowski<\/span>,\r\nH. Dobrzycki<\/span>: Andriolli w sztuce i\r\n\u017cyciu spo\u0142ecznym<\/i>. Warszawa 1904 s. 35-36; cyt. za: Andriolli \u015bwiadek\r\nswoich czas\u00f3w. Listy i wspomnienia<\/i>. Oprac. J. Wierci\u0144ska. Wroc\u0142aw 1976\r\ns. 35). <\/p>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<div style='mso-element:endnote' id=edn40>\r\n\r\n<a style='mso-endnote-id:edn40'\r\nhref=\"#_ednref40\" name=\"_edn40\" title=\"\"><span\r\nstyle='letter-spacing:1.5pt'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:\"Times New Roman\",serif;\r\nmso-fareast-font-family:\"Times New Roman\";letter-spacing:1.5pt;mso-ansi-language:\r\nPL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA'>[40]<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/span><\/a><span\r\nstyle='letter-spacing:1.5pt'> A. Witkowska<\/span>: [g\u0142os w Zagajeniu <\/i>w:]\r\nS\u0142owacki mistyczny<\/i>. Pod red. M. Janion i M. \u017bmigrodzkiej. Warszawa 1981\r\ns. 270.<\/p>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<div style='mso-element:endnote' id=edn41>\r\n\r\n<a style='mso-endnote-id:edn41'\r\nhref=\"#_ednref41\" name=\"_edn41\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>[41]<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a> Z\r\nprac nowszych o kuligach staropolskich mo\u017cna wymieni\u0107 m.in.: <span\r\nstyle='letter-spacing:1.5pt'>M. Witwi\u0144ska<\/span>: Kuligiem przez trzy stulecia<\/i>. Warszawa 1961; <span\r\nstyle='letter-spacing:1.5pt'>Z. Kuchowicz<\/span>: Obyczaje staropolskie<\/i>.\r\n\u0141\u00f3d\u017a 1975; \u0141. Ginkowa<\/span>: \u201eKo\u0144 ma\r\ndusz\u0119 w sobie\u201d<\/i>. [Antologia]. Krak\u00f3w 1988. Biblioteka Romantyczna; <span\r\nstyle='letter-spacing:1.5pt'>W. Dudzik<\/span>: Karnawa\u0142y w kulturze<\/i>.\r\nWarszawa 2005. Wydawnictwo Sic!<\/i><\/p>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<div style='mso-element:endnote' id=edn42>\r\n\r\n<a style='mso-endnote-id:edn42'\r\nhref=\"#_ednref42\" name=\"_edn42\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>[42]<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a>\r\nPotwierdza to np. nawi\u0105zuj\u0105ca do reali\u00f3w staropolskich nota Glogera: \u201eO\r\nzabawach kuligowych pisze wychowany w XVIII w. \u0141uk. Go\u0142\u0119biowski, \u017ce nikt\r\npodczas nich nie bywa\u0142 obra\u017cony, nikt upo\u015bledzony, godzono wtedy niejeden\r\nzatarg s\u0105siedzki a wyobrazi\u0107 sobie teraz nie mo\u017cna tej niepor\u00f3wnanej\r\nserdeczno\u015bci i braterskiego wylania, jakie podziela\u0142 i kap\u0142an, i rycerz, i\r\nnajpowa\u017cniejszy obywatel\u201d (Z. Gloger<\/span>:\r\nop. cit.<\/i>; patrz has\u0142o: \u201ekulig\u201d t. 3 s. 117-118). <\/p>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<div style='mso-element:endnote' id=edn43>\r\n\r\n<a style='mso-endnote-id:edn43'\r\nhref=\"#_ednref43\" name=\"_edn43\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>[43]<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a> <span\r\nstyle='letter-spacing:1.5pt'>E. Feliksiak<\/span>: op. cit.<\/i>, s. 106, 219.<\/p>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<div style='mso-element:endnote' id=edn44>\r\n\r\n<a style='mso-endnote-id:edn44'\r\nhref=\"#_ednref44\" name=\"_edn44\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>[44]<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a> <span\r\nstyle='letter-spacing:1.5pt'>M. Maciejewski<\/span>: Narodziny powie\u015bci\r\npoetyckiej w Polsce...<\/i> s. 245.<\/p>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<div style='mso-element:endnote' id=edn45>\r\n\r\n<a style='mso-endnote-id:edn45'\r\nhref=\"#_ednref45\" name=\"_edn45\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>[45]<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a>\r\nTam\u017ce, s. 244. Na \u201eironizowanie\u201d Masek w tej \u201epie\u015bni\u201d godz\u0105 si\u0119 i inni badacze;\r\npor. np.: M. \u017bmigrodzka<\/span>: Dwa\r\noblicza wczesnego romantyzmu...<\/i> loc. cit.<\/i>, s. 80; <span\r\nstyle='letter-spacing:1.5pt'>W. Szturc<\/span>: \u201eMaria\u201d Antoniego\r\nMalczewskiego...<\/i> loc. cit.<\/i>, s. 272; H. Krukowska<\/span>: \u201eMaria\u201d Malczewskiego<\/i>... loc. cit.<\/i>,\r\ns. 29; G. Halkiewicz-Sojak<\/span>: Czy\r\n\u201eMaria\u201d jest poematem o \u201ez\u0142ej nowinie\u201d?<\/i> [W:] Tom bia\u0142ostocki s. 135; <span\r\nstyle='letter-spacing:1.5pt'>E. Feliksiak:<\/span> op. cit.<\/i>, s. 218.<\/p>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<div style='mso-element:endnote' id=edn46>\r\n\r\n<a style='mso-endnote-id:edn46'\r\nhref=\"#_ednref46\" name=\"_edn46\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>[46]<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a>\r\nNieco inaczej zinterpretowa\u0142a klauzulowe wersety kolejnych strof \u201epie\u015bni\u201d\r\ndrugiej Masek M. \u017bmigrodzka, mimo \u017ce i dla niej by\u0142y to \u201eironiczne,\r\ndwuznaczne konsolacje\u201d. Jednak \u2013 jej zdaniem \u2013 wprowadzenie ich do tekstu nie\r\ns\u0142u\u017cy rozwiewaniu ludzkich z\u0142udze\u0144 i niszczeniu nadziei, tylko \u201ezapowiadaniu\r\nkr\u00f3tkotrwa\u0142o\u015bci triumfu z\u0142a\u201d. Te konsolacje zosta\u0142y przeciwstawione Zem\u015bcie<\/i>\r\n(kt\u00f3ra opanowuje Wac\u0142awa), a wi\u0119c emocji nacechowanej negatywnie. Cz\u0142owiek w\r\n\u015bwiecie Malczewskiego, nara\u017cony na dzia\u0142anie z\u0142a, mia\u0142by przynajmniej szans\u0119\r\npomszczenia swych krzywd, cho\u0107 trudno m\u00f3wi\u0107 o moralnej warto\u015bci takiej\r\n\u201erekompensaty\u201d (por. Ta\u017c<\/span>: Dwa\r\noblicza wczesnego romantyzmu...<\/i> loc. cit.<\/i>, s. 80).<\/p>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<div style='mso-element:endnote' id=edn47>\r\n\r\n<a style='mso-endnote-id:edn47'\r\nhref=\"#_ednref47\" name=\"_edn47\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>[47]<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a> <span\r\nstyle='letter-spacing:1.5pt'>M. Maciejewski<\/span>: Narodziny powie\u015bci\r\npoetyckiej w Polsce...<\/i> s. 251-252.<\/p>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<div style='mso-element:endnote' id=edn48>\r\n\r\n<a style='mso-endnote-id:edn48'\r\nhref=\"#_ednref48\" name=\"_edn48\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>[48]<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a>\r\nTam\u017ce, s. 249.<\/p>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<div style='mso-element:endnote' id=edn49>\r\n\r\n<a style='mso-endnote-id:edn49'\r\nhref=\"#_ednref49\" name=\"_edn49\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>[49]<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a>\r\nTam\u017ce, s. 249.<\/p>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<div style='mso-element:endnote' id=edn50>\r\n\r\n<a style='mso-endnote-id:edn50'\r\nhref=\"#_ednref50\" name=\"_edn50\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>[50]<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a>\r\nTak\u017ce w przekonaniu Feliksiak: \u201eBynajmniej nie musimy si\u0119 zgadza\u0107 z tymi\r\nbadaczami Marii<\/i>, kt\u00f3rzy kolejne zwrotki tzw. drugiej pie\u015bni Masek wraz z\r\nich czterowariantow\u0105 puent\u0105 przypisuj\u0105 poszczeg\u00f3lnym protagonistom utworu.\r\nMo\u017cna je r\u00f3wnie\u017c potraktowa\u0107 jako wielow\u0105tkowy manifest niepodzielnego w\u0142adztwa\r\n\u015bmierci [...]\u201d (Ta\u017c<\/span>: op. cit.<\/i>,\r\ns. 217-218). <\/p>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<div style='mso-element:endnote' id=edn51>\r\n\r\n<a style='mso-endnote-id:edn51'\r\nhref=\"#_ednref51\" name=\"_edn51\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>[51]<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a> O\r\nciemnej pot\u0119dze reprezentowanej przez Maski, kt\u00f3rej rz\u0105dom podporz\u0105dkowane jest\r\nowo wszystko<\/i> z refrenu \u201epie\u015bni\u201d drugiej, H. Krukowska wyrazi\u0142a si\u0119\r\nnast\u0119puj\u0105co: \u201e[...] \u00bbczarne\u00ab [...] \u00bbtchnienie\u00ab objawia ciemno\u015b\u0107 nocy jako\r\nsymbol niczym nie przes\u0142oni\u0119tego z\u0142a, kt\u00f3re \u2013 jako niewidzialna, kosmiczna\r\nenergia duchowa \u2013 tym \u0142atwiej koresponduje z dusz\u0105 ludzk\u0105, dzia\u0142aj\u0105c w niej\r\njako z\u0142o moralne\u201d (Ta\u017c<\/span>: \u201eMaria\u201d\r\nMalczewskiego<\/i>... loc. cit.<\/i>, s. 9). Warto przytoczy\u0107 jeszcze jedn\u0105\r\nopini\u0119 Krukowskiej dotycz\u0105c\u0105 tej samej, trudnej do zwerbalizowania pot\u0119gi:\r\n\u201e[...] fatalizm \u017cycia ma swe \u017ar\u00f3d\u0142o w tym, co niepoj\u0119te, irracjonalne,\r\na co zaborczo zmierza do odebrania cz\u0142owiekowi wszystkich niesionych przez\r\nDzie\u0144 warto\u015bci\u201d (tam\u017ce, s. 21). Te uj\u0119cia sytuacji ludzkiej idealnie\r\nodpowiadaj\u0105 punktowi widzenia i pogl\u0105dom Masek. \r\n<\/span><\/p>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<div style='mso-element:endnote' id=edn52>\r\n\r\n<a style='mso-endnote-id:edn52'\r\nhref=\"#_ednref52\" name=\"_edn52\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>[52]<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a> W\r\nnapisanym w XX wieku dramacie pt. Malczewski<\/i> Antoni Lange mianem \u201elarw\u201d\r\nokre\u015bli\u0142 \u201euci\u0105\u017cliwych przedstawicieli walcz\u0105cego o byt materialny\r\nspo\u0142ecze\u0144stwa\u201d. Analizuj\u0105c m.in. funkcj\u0119 owych \u201elarw\u201d u Langego, autorka\r\npowy\u017cszej glosy, Anna Wydrycka, wskaza\u0142a na ich \u015bcis\u0142y zwi\u0105zek ze \u015bwiatem\r\nmaterialnym: \u201e[W Malczewskim<\/i>] Te w\u0142a\u015bnie \u00bblarwy\u00ab reprezentuj\u0105ce\r\nrzeczywisto\u015b\u0107 materialn\u0105 staj\u0105 si\u0119 przyczyn\u0105 cierpie\u0144 artysty [...].\r\nKilkadziesi\u0105t lat po napisaniu Marii<\/i> zaczynaj\u0105 symbolizowa\u0107 \u015bwiat bez\r\nidea\u0142u [...]. Maski-larwy to \u015bwiat pozoru, gn\u0119bi\u0105cej cz\u0142owieka materii\u201d (<span\r\nstyle='letter-spacing:1.5pt'>A. Wydrycka<\/span>: \u201eMalczewski\u201d Antoniego\r\nLangego<\/i>. [W:] Tom bia\u0142ostocki s. 492-493). O subiektywnych wizjach dokona\u0144, zas\u0142ug i o przepuszczonych przez filtr mitotw\u00f3rczych transformacji o\u015bwietleniach biografii samego A. Malczewskiego w utworach poetyckich oraz innych dzie\u0142ach literackich autor\u00f3w dawniejszych i wsp\u00f3\u0142czesnych traktuje monograficznie zakrojona praca Marty Bia\u0142obrzeskiej: Antoni Malczewski. Literackie mitologizacje biografii.<\/i> Bia\u0142ystok 2016. Seria \"Czarny Romantyzm\". \r\n<\/span><\/p>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<div style='mso-element:endnote' id=edn53>\r\n\r\n<a style='mso-endnote-id:edn53'\r\nhref=\"#_ednref53\" name=\"_edn53\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>[53]<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a>\r\nWyra\u017cenie po cz\u0119\u015bci zapo\u017cyczone od Marka Bie\u0144czyka, kt\u00f3ry pisa\u0142 o obrazach w Marii<\/i>\r\nb\u0119d\u0105cych \u201e[...] jedynie znakiem, monogramem esencji, a nie esencj\u0105 przybran\u0105 w\r\nform\u0119\u201d (M. Bie\u0144czyk<\/span>: \u201eMaria\u201d:\r\nfigury \u201epost\u201d, figury melancholii<\/i>. [W:] Tom bia\u0142ostocki s. 123). Ot\u00f3\u017c Maski\r\nby\u0142yby w\u0142a\u015bnie tak\u0105 esencj\u0105 \u015bmierci przybran\u0105 w symboliczno-zjawiskow\u0105 form\u0119. <\/p>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<div style='mso-element:endnote' id=edn54>\r\n\r\n<a style='mso-endnote-id:edn54'\r\nhref=\"#_ednref54\" name=\"_edn54\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>[54]<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a> Por.\r\nM. Kalinowska<\/span>: Mowa i milczenie.\r\nRomantyczne antynomie samotno\u015bci<\/i>. Warszawa 1989 s. 69.<\/p>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<div style='mso-element:endnote' id=edn55>\r\n\r\n<a style='mso-endnote-id:edn55'\r\nhref=\"#_ednref55\" name=\"_edn55\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>[55]<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a> E.\r\nFeliksiak wysun\u0119\u0142a sensacyjn\u0105 hipotez\u0119, i\u017c Maski prawdopodobnie \u201eprzyw\u0119drowa\u0142y\u201d\r\npod dom Miecznika z obszaru daj\u0105cego si\u0119 topograficznie zlokalizowa\u0107, zwanego\r\nStepem Umar\u0142ych, w takim oznaczeniu figuruj\u0105cego na starej mapie J. A. B.\r\nRizzi-Zannoniego z 1772 roku, kt\u00f3r\u0105 poeta m\u00f3g\u0142 zna\u0107 z czas\u00f3w\r\nkrzemienieckich (powo\u0142ywa\u0142 si\u0119 na ni\u0105 w swej Statystyce Polski<\/i> Tadeusz\r\nCzacki, nauczyciel Malczewskiego). Mo\u017ce autor Marii<\/i> rzeczywi\u015bcie\r\nwiedzia\u0142 o Stepie Umar\u0142ych i cho\u0107 si\u0119 t\u0105 nazw\u0105 bezpo\u015brednio nie pos\u0142u\u017cy\u0142, \u017ceby zbytnio\r\nnie ujednoznacznia\u0107 wizerunku zamaskowanych przybysz\u00f3w, to przynajmniej\r\naluzyjnie zasugerowa\u0142 miejsce, z kt\u00f3rym nale\u017ca\u0142oby kojarzy\u0107 \u2013 tak\u017ce w sensie\r\ntopograficznym \u2013 ich \u201epochodzenie\u201d: ow\u0105 w\u0142a\u015bnie krain\u0119 \u201emartwej ziemi\u201d,\r\nmatecznik stepowej \u201epustki\u201d. W ka\u017cdym razie nazwa wspomnianego stepu\r\ndoskonale wsp\u00f3\u0142brzmi z symbolicznymi konotacjami Masek (por. <span\r\nstyle='letter-spacing:1.5pt'>Ta\u017c<\/span>: op. cit.<\/i>, s. 63-66, 93, 108,\r\n141-142, 179). <\/p>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<div style='mso-element:endnote' id=edn56>\r\n\r\n<a style='mso-endnote-id:edn56'\r\nhref=\"#_ednref56\" name=\"_edn56\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>[56]<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a> W\r\n\u015bwiecie Marii<\/i> zaplanowana przeze\u0144 zbrodnia nie dosz\u0142aby do skutku bez\r\nudzia\u0142u pozostaj\u0105cych \u201ena us\u0142ugach\u201d \u015bmierciono\u015bnych si\u0142 Masek, ale \u2013 jak ju\u017c\r\nwspomniano \u2013 relacja okre\u015blaj\u0105ca stosunek tych postaci wzgl\u0119dem siebie nie jest\r\ndo ko\u0144ca przejrzysta, ma r\u00f3\u017cne odcienie; zanim Feliksiak wykaza\u0142a, \u017ce istnia\u0142\r\npo\u015bwiadczony w \u017ar\u00f3d\u0142ach kartograficznych Step Umar\u0142ych, niew\u0105tpliwie\r\nprzyczyniaj\u0105c si\u0119 tym odkryciem do wzbogacenia kr\u0119gu skojarze\u0144 zwi\u0105zanych z\r\nproweniencj\u0105 zab\u00f3jc\u00f3w bohaterki, badacze zwracali uwag\u0119 na zwi\u0105zek ich wygl\u0105du\r\ni funkcji fabularnych z ukazanymi wcze\u015bniej w niezwyk\u0142ym \u201eo\u017cywieniu\u201d portretami\r\nantenat\u00f3w Wojewody. Ju\u017c dla M. Maciejewskiego huczne przyj\u0119cie wydane przez\r\nWojewod\u0119 na zamku by\u0142o \u201euczt\u0105 umar\u0142ych\u201d, do kt\u00f3rej przy\u0142\u0105czy\u0142y si\u0119 \u201emartwe portrety\r\nprzodk\u00f3w\u201d \u2013 \u201eo\u017cywione \u00bbmaski \u015bmierci\u00ab\u201d (Ten\u017ce<\/span>:\r\n\u015amierci \u201eczarne w piersiach blizny\u201d...<\/i> loc. cit.<\/i>, s. 100).\r\nWyci\u0105gni\u0119ciem z tych uwag o wiele dalej si\u0119gaj\u0105cych konsekwencji wydaje\r\nsi\u0119 oryginalna propozycja interpretacyjna E. D\u0105browicz: \u201eTo ze \u015bcian zamku\r\nWojewody zst\u0105pi\u0142 na krwawe zapusty korow\u00f3d Masek. Mari\u0119 zabili \u00bbpoczciwi\r\nprzodkowie\u00ab, zamaskowani, aby nikt ich nie rozpozna\u0142. Przodkowie, kt\u00f3rym\r\nWojewoda nie chcia\u0142 zezwoli\u0107, by odeszli bezpotomni, zapomnieni, bezimienni\u201d (<span\r\nstyle='letter-spacing:1.5pt'>Ta\u017c<\/span>: op. cit.<\/i> [W:] Tom bia\u0142ostocki\r\ns. 236). Rzecz znamienna, \u017ce i D. Zawadzka skojarzy\u0142a sportretowanych\r\nprotoplast\u00f3w rodu wojewodzi\u0144skiego z Maskami: \u201ePortretowe twarze, na\r\nd\u017awi\u0119k wojennych wiwat\u00f3w w jaki\u015b marionetkowy spos\u00f3b si\u0119 o\u017cywiaj\u0105ce, wchodz\u0105 z\r\nbiesiadnikami w tajemn\u0105 komityw\u0119. Jarmarczne wizerunki przodk\u00f3w przypominaj\u0105\r\n\u00bbwzrok \u017cywy, rysy martwe\u00ab Masek \u2013 pos\u0142a\u0144c\u00f3w \u015bmierci z p\u00f3\u017aniejszej sceny\r\nkarnawa\u0142owej\u201d (Ta\u017c<\/span>: op. cit.<\/i>,\r\ns. 244). Wszystkie te spostrze\u017cenia i propozycje wskazuj\u0105 \u2013 z jednej strony \u2013\r\nna jak\u0105\u015b wi\u0119\u017a Masek z osob\u0105 i siedzib\u0105 Wojewody, z drugiej \u2013 znakomicie\r\nilustruj\u0105 ekspansywno\u015b\u0107 tanatycznej symboliki tych postaci. <\/p>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<div style='mso-element:endnote' id=edn57>\r\n\r\n<a style='mso-endnote-id:edn57'\r\nhref=\"#_ednref57\" name=\"_edn57\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>[57]<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a> Do\r\ninteresuj\u0105cych wniosk\u00f3w, tyle \u017ce wywiedzionych jakby spoza obszaru kompetencji\r\nMasek, dosz\u0142a G. Halkiewicz-Sojak: \u201eWr\u00f3ci spokojno\u015b\u0107, tw\u00f3j Anio\u0142,\r\nweso\u0142o\u015b\u0107, gospodarz \u2013 \u015bpiewaj\u0105 wynaj\u0119ci mordercy [...]. Zapowied\u017a powrotu brzmi\r\nw tym kontek\u015bcie szczeg\u00f3lnie ironicznie. Sprzeczno\u015b\u0107 mi\u0119dzy dos\u0142ownym\r\na sugerowanym sensem wypowiedzi jest jaskrawa. Ale zarazem owa ironia\r\nods\u0142ania inn\u0105 perspektyw\u0119; osoby i warto\u015bci powr\u00f3c\u0105, tyle, \u017ce nie do dworku\r\nMiecznika pod lipami. Spe\u0142ni\u0105 si\u0119 w innym, transcendentnym wymiarze\u201d (<span\r\nstyle='letter-spacing:1.5pt'>Ta\u017c<\/span>: op. cit.<\/i> [W:] Tom bia\u0142ostocki\r\ns. 135). <\/p>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<div style='mso-element:endnote' id=edn58>\r\n\r\n<a style='mso-endnote-id:edn58'\r\nhref=\"#_ednref58\" name=\"_edn58\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>[58]<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a> Por.\r\nzbie\u017cny w tej kwestii pogl\u0105d E. Feliksiak: \u201eMamy tutaj [tj. w zako\u0144czeniach\r\nstrof \u201epie\u015bni\u201d drugiej i w jej refrenie] do czynienia z absolutyzacj\u0105\r\ngospodarstwa \u015bmierci. Z tak\u0105 jednak, kt\u00f3rej nie do ko\u0144ca musimy wierzy\u0107.\r\nOdbieraj\u0105c wszelk\u0105 nadziej\u0119 [...] pie\u015b\u0144 Masek budzi podejrzenie, \u017ce jest by\u0107\r\nmo\u017ce przede wszystkim przeradzaj\u0105c\u0105 si\u0119 w symbol alegori\u0105 losu ludzi ma\u0142ej\r\nwiary. Uwierzy\u0107 w diagnoz\u0119 \u015bwiata, oferowan\u0105 przez Maski, to zrezygnowa\u0107 bez\r\nwalki\u201d (Ta\u017c<\/span>: op. cit.<\/i>, s.\r\n218). Tak\u017ce \u0141awski przychyla\u0142 si\u0119 do opinii, \"[\u2026] i\u017c istniej\u0105 [\u2026] w poemacie\r\npostaci, maski, spe\u0142niaj\u0105ce funkcj\u0119 m\u00f3wcy, kt\u00f3ry ma za zadanie przekaza\u0107\r\ntre\u015bci, kt\u00f3re \u00bbja\u00ab autora odrzuca\u201d (Ten\u017ce<\/span>:\r\nMarie romantyk\u00f3w\u2026<\/i> s. 553 \u2013 przypis\r\n159); ow\u0105 \u201etre\u015bci\u0105\u201d mia\u0142a by\u0107 upersonifikowana w\u0142a\u015bnie w Maskach wiedza\r\ntragiczna jako \u201eo\u015bwiecenie przez z\u0142o\u201d \u2013 zdaniem badacza, zamaskowanych\r\nrewelator\u00f3w takiej wiedzy poeta nie darzy\u0142 \u201epierwiastkiem empatycznego\r\nwsp\u00f3\u0142odczuwania\u201d (tam\u017ce, s. 563). <\/span><\/p>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<div style='mso-element:endnote' id=edn59>\r\n\r\n<a style='mso-endnote-id:edn59'\r\nhref=\"#_ednref59\" name=\"_edn59\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>[59]<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a> <span\r\nstyle='letter-spacing:1.5pt'>E. Feliksiak<\/span>: op. cit. <\/i><\/p>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<div style='mso-element:endnote' id=edn60>\r\n\r\n<a style='mso-endnote-id:edn60'\r\nhref=\"#_ednref60\" name=\"_edn60\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>[60]<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a>\r\nTam\u017ce, s. 25, 40.<\/p>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<div style='mso-element:endnote' id=edn61>\r\n\r\n<a style='mso-endnote-id:edn61'\r\nhref=\"#_ednref61\" name=\"_edn61\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>[61]<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a>\r\nTam\u017ce, s. 69.<\/p>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<script>\r\n(function(){\r\n document.querySelectorAll('span.MsoEndnoteReference').forEach(function(ref){\r\n var txt = (ref.innerText || ref.textContent || '').trim();\r\n if(!txt) return;\r\n var sup = document.createElement('sup');\r\n sup.textContent = txt;\r\n sup.style.cssText = 'font-size:0.7em;line-height:1;vertical-align:super;position:relative;top:-0.35em;';\r\n \/\/ zachowaj link, je\u015bli span jest wewn\u0105trz <a>\r\n var parent = ref.parentElement;\r\n if(parent && parent.tagName.toLowerCase()==='a'){\r\n parent.replaceChild(sup, ref);\r\n } else {\r\n ref.replaceWith(sup);\r\n }\r\n });\r\n})();\r\n<\/script><\/body>\r\n\r\n<\/html>\r\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/section>\n\t\t\t\t<section class=\"elementor-section elementor-top-section elementor-element elementor-element-e562e79 elementor-section-boxed elementor-section-height-default elementor-section-height-default\" data-id=\"e562e79\" data-element_type=\"section\" data-e-type=\"section\">\n\t\t\t\t\t\t<div class=\"elementor-container elementor-column-gap-default\">\n\t\t\t\t\t<div class=\"elementor-column elementor-col-100 elementor-top-column elementor-element elementor-element-8a81ab4\" data-id=\"8a81ab4\" data-element_type=\"column\" data-e-type=\"column\">\n\t\t\t<div class=\"elementor-widget-wrap elementor-element-populated\">\n\t\t\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-3530330 elementor-widget elementor-widget-html\" data-id=\"3530330\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"html.default\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-widget-container\">\n\t\t\t\t\t\r\n<html>\r\n\r\n<head>\r\n<meta http-equiv=Content-Type content=\"text\/html; charset=windows-1250\">\r\n<meta name=Generator content=\"Microsoft Word 15 (filtered)\">\r\n<title>ROZDZIA\u0141 PIERWSZY<\/title>\r\n<style>\r\n\r\n<\/style>\r\n\r\n<\/head>\r\n\r\n<body lang=PL style='word-wrap:break-word'>\r\n\r\n<div class=WordSection1>\r\n\r\nROZDZIA\u0141 CZWARTY<\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='font-size:14.0pt'> <\/span><\/b><\/p>\r\n\r\nFabu\u0142a w tragediowym gorsecie<\/p>\r\n\r\n <\/span><\/b><\/p>\r\n\r\n <\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='font-size:16.0pt;line-height:150%'>1<\/span><\/b><\/p>\r\n<span\r\nstyle='font-size:14.0pt;line-height:150%'>Mityzacja u\u0142amka \"dawnej historii\"<o:p><\/o:p><\/span><\/b><\/p>\r\n\r\n <\/p>\r\n\r\n Wartkie\r\ntempo zdarze\u0144 w tragediach wynika\u0142o z ograniczonego czasu fabu\u0142y, tote\u017c kolejne\r\nogniwa akcji nie mog\u0142y by\u0107 zbyt liczne ani zanadto skomplikowane, tragedia\r\nbowiem tak w warstwie anegdotycznej, jak i w uk\u0142adzie kompozycyjnym musia\u0142a by\u0107\r\nwyrazista, sp\u00f3jna i jasna. Ten wysoki stopie\u0144 wewn\u0119trznej, strukturalnej\r\nkoherencji i przejrzysto\u015bci odr\u00f3\u017cnia\u0142 j\u0105 od eposu (formy pod wzgl\u0119dem czasowym\r\ni zdarzeniowym bardziej rozlewnej), a zarazem wi\u0105za\u0142 si\u0119 z jej naturalnym\r\nprzeznaczeniem scenicznym. W teatrze \u201e\u017cywio\u0142em\u201d zawsze po\u017c\u0105danym by\u0142 ruch,\r\nnag\u0142y zwrot, odmiana, niespodzianka, s\u0142owem \u2013 dynamizm transgresji. Ale m\u00f3g\u0142\r\nsi\u0119 on objawi\u0107 tylko w ramach jakiej\u015b utworzonej z my\u015bl\u0105 o scenie konstrukcji\r\nfabularnej. Podstawowym \u017ar\u00f3d\u0142em temat\u00f3w i w\u0105tk\u00f3w tragediowych by\u0142a przesz\u0142o\u015b\u0107,\r\nniekiedy \u2013 raczej sporadycznie i we wcze\u015bniejszej fazie rozwoju dramatu\r\ngreckiego \u2013 ca\u0142kiem niedawna, z kt\u00f3rej zaczerpn\u0105\u0142 osnow\u0119 do zaginionej sztuki\r\npt. Zdobycie Miletu<\/i> (wyst. ok. 495 r.) Frynichos, wkr\u00f3tce za\u015b po nim\r\nAjschylos do zachowanych Pers\u00f3w<\/i> (wyst. w 472 r.), na og\u00f3\u0142 jednak\r\nodleg\u0142a, si\u0119gaj\u0105ca czas\u00f3w Grecji archaicznej, a znana przede wszystkim dzi\u0119ki\r\npoematom Homera i tzw. eposom cyklicznym. Przesz\u0142o\u015bci\u0105 \u201e\u017cywi\u0142 si\u0119\u201d wi\u0119c\r\nnajpierw epos, a nast\u0119pnie za jego po\u015brednictwem tak\u017ce tragedia (nawet\r\nje\u015bli ta ostatnia pierwotnie czerpa\u0142a tre\u015bci z jednego tylko kr\u0119gu poda\u0144 o\r\nDionizosie, kt\u00f3re przedtem stanowi\u0142y tematyk\u0119 dytyramb\u00f3w, utwor\u00f3w z pewnym ju\u017c\r\npierwiastkiem dramatycznym, s\u0142awi\u0105cych tego w\u0142a\u015bnie boskiego szafarza \u017c\u0105dz i\r\nekstaz). O pokrewie\u0144stwie obu tych form \u2013 niezacieraj\u0105cym bynajmniej znacznych\r\nr\u00f3\u017cnic pomi\u0119dzy nimi \u2013 zdecydowa\u0142o w g\u0142\u00f3wnej mierze wsp\u00f3lne tworzywo\r\ntematyczne. Zdaniem J. de Romilly, o literackim \u201eobywatelstwie\u201d tragedii mo\u017cna\r\nm\u00f3wi\u0107 dopiero wtedy, gdy \u201e[...] materia jej sta\u0142a si\u0119 r\u00f3wnie\u017c literacka, gdy\r\nbezpo\u015brednio i obficie si\u0119gn\u0119\u0142a po inspiracje tych w\u0105tk\u00f3w, kt\u00f3rymi \u017cy\u0142 epos\u201d.<a\r\nhref=\"#r4_edn1\"id=\"r4edn1\" name=\"r4_ednref1\" title=\"\"><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>[1]<\/span><\/span><\/span><\/a>\r\nSpraw\u0105 szczeg\u00f3lnie istotn\u0105 by\u0142 przy tym charakter owej utkanej z dawnych w\u0105tk\u00f3w\r\nepickich przesz\u0142o\u015bci. Nie przypadkiem Fryderyk Nietzsche nada\u0142 jej miano\r\n\u201ehistorii monumentalnej\u201d, a T. Zieli\u0144ski traktowa\u0142 niemal jak mit:<\/p>\r\n\r\n <\/p>\r\n\r\nJest\r\njednak i inna przesz\u0142o\u015b\u0107 \u2013 taka, kt\u00f3ra nigdy nie by\u0142a rzeczywisto\u015bci\u0105, o kt\u00f3rej\r\nzawsze tylko przypuszcza\u0142o si\u0119, \u017ce istnia\u0142a jako taka. Imi\u0119 tej przesz\u0142o\u015bci \u2013\r\nto mit bohaterski. [...] M\u00f3wi\u0105 nam, \u017ce w najlepszej epoce Grecji bohaterowie\r\nmityczni uwa\u017cani byli za osobisto\u015bci historyczne; jednak jest to i tak, i nie\r\ntak. \u015awiadomie r\u00f3\u017cnicy nie robiono; dla Herodota, a nawet dla Tukidydesa,\r\nAgamemnon jest postaci\u0105 historyczn\u0105. Lecz nie\u015bwiadomie odczuwano t\u0119 r\u00f3\u017cnic\u0119\r\nnawet bardzo wyra\u017anie: ani jednemu tragikowi nie przychodzi\u0142o do g\u0142owy zrobi\u0107\r\nSolona czy Pizystrata bohaterem tragedii. [...] dla nadania historii charakteru\r\nmonumentalnego i zr\u00f3wnania jej z mitem potrzebny jest przede wszystkim jeden\r\nrys ujemny: nie\u015bwiadomo\u015b\u0107 [...], jak w rzeczywisto\u015bci wygl\u0105da\u0142a sprawa.<a\r\nhref=\"#r4_edn2\"id=\"r4edn2\" name=\"r4_ednref2\" title=\"\"><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>[2]<\/span><\/span><\/span><\/a><\/span><\/p>\r\n\r\n <\/p>\r\n\r\nSt\u0105d wniosek, \u017ce\r\nhistoria zdaje si\u0119 zachowywa\u0107 walor mitotw\u00f3rczy dop\u00f3ty, dop\u00f3ki pozostaje\r\nhipotetyczna, oparta na domy\u015ble, przypuszczeniu, odporna na empiryczn\u0105\r\nweryfikacj\u0119. J. de Romilly, prezentuj\u0105c w powy\u017cszej kwestii stanowisko podobne,\r\nwskaza\u0142a ponadto na mityczny uniwersalizm zamierzch\u0142ej historii Grek\u00f3w, na jej\r\nszczeg\u00f3lnego rodzaju podnios\u0142o\u015b\u0107 oraz charakterystyczny dla niej format\r\n\u00f3wczesnych bohater\u00f3w:<\/p>\r\n\r\n <\/p>\r\n\r\nW tragediach [...]\r\nhistoria traktowana jest niemal na prawach mitu: s\u0142u\u017cy za przyk\u0142ad, wywodzi si\u0119\r\nz niej tylko og\u00f3lnoludzki sens, dowolnie si\u0119 modyfikuje. [...] pierwotnie\r\nuznawano mity greckie za opowie\u015bci historyczne, odtwarzaj\u0105ce przesz\u0142o\u015b\u0107 odleg\u0142\u0105\r\ni heroiczn\u0105, ale og\u00f3lnie prawdziw\u0105. R\u00f3\u017cnica nie jest wi\u0119c tak radykalna: w\r\nka\u017cdym razie chodzi o postaci przynale\u017cne do przesz\u0142o\u015bci heroizowanej i\r\nobleczone w pewn\u0105 wielko\u015b\u0107. Ta wielko\u015b\u0107 rodem z greckiego eposu mia\u0142a\r\nprzetrwa\u0107, na zawsze zwi\u0105zana z rodzajem tragicznym.<a href=\"#r4_edn3\"id=\"r4edn3\"\r\nname=\"r4_ednref3\" title=\"\"><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>[3]<\/span><\/span><\/span><\/a><\/span><\/p>\r\n\r\n <\/p>\r\n\r\nZjawisko\r\n\u201ezmitycznienia\u201d zdarze\u0144 z dawnej historii nast\u0119powa\u0142o wskutek up\u0142ywu czasu,\r\nkt\u00f3ry powodowa\u0142, \u017ce nabiera\u0142y one cech modelowych uj\u0119\u0107 sytuacji ludzkich w\r\n\u015bwiecie, uj\u0119\u0107 na tyle og\u00f3lnych, \u017ce mo\u017cliwe by\u0142y ich za ka\u017cdym razem nieco\r\ninaczej konkretyzowane przez poet\u00f3w adaptacje dramatyczne.<\/p>\r\n\r\n W\u0142a\u015bciwy\r\nrozgrywaj\u0105cym si\u0119 w tragediach zdarzeniom czas tera\u017aniejszy by\u0142 wi\u0119c wywodzony\r\nz przesz\u0142o\u015bci, o kt\u00f3rej jednak nie wiedzia\u0142o si\u0119 do ko\u0144ca, jak naprawd\u0119\r\nwygl\u0105da\u0142a (poza nielicznymi sztukami opartymi na faktach w tamtym czasie\r\nwsp\u00f3\u0142czesnych). Dokonywa\u0142a si\u0119 w ten spos\u00f3b transpozycja mityczna tego, co\r\nw kszta\u0142cie zaledwie przypuszczalnym by\u0142o<\/span>,\r\nw to, co o\u017cywa\u0142o w dziele staj\u0105c si\u0119<\/span>\r\nprzedmiotem zwartej, wewn\u0119trznie umotywowanej, w niekt\u00f3rych szczeg\u00f3\u0142ach\r\npedantycznie precyzyjnej wizji poetyckiej, zawieraj\u0105cej r\u00f3wnocze\u015bnie jak\u0105\u015b <span\r\nstyle='letter-spacing:1.5pt'>prognoz\u0119<\/span> przysz\u0142o\u015bci.<a href=\"#r4_edn4\"id=\"r4edn4\"\r\nname=\"r4_ednref4\" title=\"\"><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>[4]<\/span><\/span><\/span><\/a>\r\nEwokacja \u015bwiata przedstawionego stanowi\u0142a rezultat aktu tworzenia, przebiega\u0142a\r\nzatem w ramach \u201ena\u015bladowczej\u201d, mimetycznej projekcji, konstytuuj\u0105cej\r\nrzeczywisto\u015b\u0107 fikcyjn\u0105, wysnut\u0105 z wyobra\u017ani poety, ale w pewnym zakresie\r\nodwzorowuj\u0105c\u0105 \u015bwiat zewn\u0119trzny. Tak rekonstruowa\u0142 proces tw\u00f3rczy Arystoteles\r\nw Poetyce<\/i>, wypracowuj\u0105c s\u0142ynn\u0105 koncepcj\u0119 \u201emimesis\u201d. W\r\nnajog\u00f3lniejszym znaczeniu termin ten obejmowa\u0142 zesp\u00f3\u0142 czynno\u015bci towarzysz\u0105cych\r\npowstaniu dzie\u0142a sztuki. W przypadku tragedii, kt\u00f3r\u0105 musia\u0142a cechowa\u0107\r\nszczeg\u00f3lna dyscyplina wewn\u0119trzna, okre\u015blenia domaga\u0142 si\u0119 obszar autonomii\r\ntw\u00f3rcy. Stagiryta zdawa\u0142 sobie spraw\u0119, \u017ce jest \u201ewieszcza najja\u015bniejsz\u0105 chwa\u0142\u0105\u201d\r\nprawo do swobody w dziedzinie kreacji i ekspresji artystycznej, tote\u017c wr\u0119cz\r\nzaleca\u0142 poetom polot i oryginalno\u015b\u0107, ale w rozumnych granicach, chroni\u0105cych\r\nprzed wybuja\u0142o\u015bciami fantazji, kt\u00f3re mog\u0142yby doprowadzi\u0107 do zerwania zwi\u0105zk\u00f3w z\r\nnatur\u0105 (tak\u017ce \u201enatur\u0105\u201d przej\u0119tego w\u0105tku epickiego, kt\u00f3ry sam w sobie by\u0142\r\nju\u017c mimetycznym odwzorem rzeczywistej natury), a w konsekwencji \u2013 do naruszenia\r\nprawdopodobie\u0144stwa i wiarygodno\u015bci ukazanych w dziele wydarze\u0144. Podkre\u015bla\u0142 to\r\nRobert Zawadzki:<\/p>\r\n\r\n <\/p>\r\n\r\n[...] wszelka\r\nszablonowo\u015b\u0107, niewolnicze trzymanie si\u0119 wzor\u00f3w, brak pomys\u0142owo\u015bci, sprzeczne s\u0105\r\nz tym wszystkim, co Arystoteles rozumia\u0142 pod poj\u0119ciem wolnego aktu\r\ntw\u00f3rczego, [...] nie pojmowa\u0142 \u201emimesis\u201d tylko jako wiernego odtwarzania obrazu\r\nrzeczywisto\u015bci, lecz jako aktywno\u015b\u0107 tw\u00f3rcz\u0105 zak\u0142adaj\u0105c\u0105 pomys\u0142owo\u015b\u0107 i inwencj\u0119.<a\r\nhref=\"#r4_edn5\"id=\"r4edn5\" name=\"r4_ednref5\" title=\"\"><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>[5]<\/span><\/span><\/span><\/a><\/span><\/p>\r\n\r\n <\/p>\r\n\r\nI w innym\r\nmiejscu jeszcze dobitniej:<\/p>\r\n\r\n <\/p>\r\n\r\n[...] proces ten\r\n[\u201emimesis\u201d] polega na specyficznym, artystycznym przej\u015bciu ze \u015bwiata\r\nrzeczywisto\u015bci do sfery sztuki. Bardzo rzadko oznacza\u0142 wi\u0119c \u201eczyste\r\nna\u015bladownictwo\u201d. Nale\u017cy go raczej rozumie\u0107 jako odchylenie od rzeczywisto\u015bci.<a\r\nhref=\"#r4_edn6\"id=\"r4edn6\" name=\"r4_ednref6\" title=\"\"><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>[6]<\/span><\/span><\/span><\/a><\/span><\/p>\r\n\r\n <\/p>\r\n\r\nPoniewa\u017c\r\nStagiryta w urz\u0105dzeniu \u015bwiata dostrzega\u0142 celowo\u015b\u0107<\/span>,\r\nuwa\u017ca\u0142, \u017ce i w post\u0119powaniu tw\u00f3rczym powinien uwidoczni\u0107 si\u0119 cel,\r\nkt\u00f3ry \u201eraz jawi si\u0119 [...] jako zamierzenie artysty, drugi raz jako dzia\u0142anie\r\ngotowego utworu\u201d.<a href=\"#r4_edn7\"id=\"r4edn7\" name=\"r4_ednref7\" title=\"\"><span\r\nclass=MsoEndnoteReference><span\r\nstyle='font-size:12.0pt;font-family:\"Times New Roman\",serif'>[7]<\/span><\/span><\/span><\/a>\r\nW pierwszym z tych znacze\u0144 cel okre\u015bla wewn\u0119trzn\u0105 struktur\u0119 (organizacj\u0119)\r\nprzedstawionego obrazu \u015bwiata, co zgrabnie uj\u0105\u0142 cytowany powy\u017cej badacz Poetyki<\/i>:<\/p>\r\n\r\n <\/p>\r\n\r\nTragedia w tym sensie\r\nna\u015bladuje rzeczywisto\u015b\u0107, \u017ce tworzy \u015bwiat, kt\u00f3ry jest pewnym homologiem \u015bwiata\r\nrealnego, posiadaj\u0105cym tak\u0105 sam\u0105 celowo\u015b\u0107, jak tamten. Zadanie poety polega na\r\nodkryciu owego celu w wydarzeniach dziej\u0105cych si\u0119 w \u015bwiecie i przedstawieniu\r\nich w procesie mimetycznym.<a href=\"#r4_edn8\"id=\"r4edn8\" name=\"r4_ednref8\" title=\"\"><span\r\nclass=MsoEndnoteReference><span\r\nstyle='font-size:10.0pt;font-family:\"Times New Roman\",serif'>[8]<\/span><\/span><\/span><\/a><\/span><\/p>\r\n\r\n <\/p>\r\n\r\nZ poj\u0119ciem celu\r\nwi\u0105\u017ce si\u0119 tak\u017ce oddzia\u0142ywanie dzie\u0142a w toku jego recepcji. Jest to cel\r\n\u201ezewn\u0119trzny\u201d, nakierowany na odbiorc\u0119, okre\u015blaj\u0105cy spos\u00f3b funkcjonowania utworu\r\nw \u015bwiadomo\u015bci czytelniczej. Wiadomo, \u017ce w koncepcji Arystotelesa tragedia\r\nmusia\u0142a wzbudza\u0107 przynajmniej dwa rodzaje \u201eafekt\u00f3w\u201d: lito\u015b\u0107 i trwog\u0119. Byt\r\nnale\u017c\u0105cych do tej kategorii gatunkowej dzie\u0142 spe\u0142nia\u0142 si\u0119 bowiem w ich\r\nhistorycznie zmiennym, zawsze jednak swoi\u015bcie katartycznym<\/span> procesie asymilacji:<\/p>\r\n\r\n <\/p>\r\n\r\nNie wystarczy [...], by\r\ndzie\u0142o by\u0142o utworzone zgodnie z zasadami pi\u0119kna i regu\u0142ami \u201emimesis\u201d. Musi\r\njeszcze \u201enawi\u0105za\u0107\u201d kontakt z odbiorc\u0105, musi przez niego zosta\u0107 poznane. Gdy\r\nzatem te trzy warunki [pi\u0119kno, regu\u0142y \u201emimesis\u201d, odbi\u00f3r] zostan\u0105 spe\u0142nione, wtedy\r\nw podmiocie poznaj\u0105cym dokona si\u0119 \u201ekatharsis\u201d. [...] Tajemnica poj\u0119cia\r\n\u201ekatharsis\u201d przez nikogo nie zosta\u0142a do ko\u0144ca rozwi\u0105zana z uwagi na brak\r\nwystarczaj\u0105cych danych. Mo\u017cemy jedynie powiedzie\u0107, \u017ce jest to pozytywne\r\nzjawisko dokonuj\u0105ce si\u0119 w sferze uczuciowej i intelektualnej odbiorcy, zjawisko\r\n\u015bci\u015ble zwi\u0105zane z procesem mimetycznym oraz pi\u0119knem.<a href=\"#r4_edn9\"id=\"r4edn1\"\r\nname=\"r4_ednref9\" title=\"\"><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>[9]<\/span><\/span><\/span><\/a><\/span><\/p>\r\n\r\n <\/p>\r\n\r\nWydaje si\u0119, \u017ce\r\nArystotelesowska koncepcja kodyfikuj\u0105ca wyb\u00f3r tematyki, regu\u0142y procesu\r\ntworzenia oraz celowo\u015b\u0107 tragedii \u2013 gatunku uznanego przez filozofa za najwy\u017cszy\r\nwykwit sztuki poetyckiej (s\u0105d o wy\u017cszo\u015bci dzie\u0142 dramatycznych nad narracyjnymi\r\nfunkcjonowa\u0142 ju\u017c we wcze\u015bniejszej tradycji! \u2013 por. Poetyka<\/i>, 1449a<\/sup>,\r\n2-6) \u2013 mo\u017ce by\u0107 pomocna tak\u017ce przy analizie i interpretacji Marii<\/i>\r\nMalczewskiego, gdy\u017c jest to utw\u00f3r, kt\u00f3ry, mimo odmiennych dystynkcji\r\nformalnych, zbli\u017ca si\u0119 pod ka\u017cdym z wymienionych wzgl\u0119d\u00f3w do starogreckiego\r\n\u201eparadygmatu\u201d tamtej formy artystycznej.<\/p>\r\n\r\n Dzi\u0119ki\r\nprzechowanym w starych eposach w\u0105tkom, kt\u00f3re uleg\u0142y mitycznemu spatynowaniu,\r\nnie zachodzi\u0142a potrzeba wymy\u015blania fabu\u0142 tragediowych ab ovo<\/i>; wysi\u0142ek\r\ntw\u00f3rczy tragik\u00f3w greckich sprowadza\u0142 si\u0119 do \u201edramatyzacji\r\ntematu epickiego<\/span>\u201d.<a href=\"#r4_edn10\"id=\"r4edn10\" name=\"r4_ednref10\" title=\"\"><span\r\nclass=MsoEndnoteReference><span\r\nstyle='font-size:12.0pt;font-family:\"Times New Roman\",serif'>[10]<\/span><\/span><\/span><\/a>\r\nSztuki przeznaczane do konkurs\u00f3w dramatycznych mia\u0142y spe\u0142nia\u0107 m.in. okre\u015blone\r\nfunkcje estetyczne, sprawiaj\u0105c przyjemno\u015b\u0107, ale \u2013 jak zaznacza\u0142 Arystoteles \u2013\r\n\u201eNie nale\u017cy [...] w tragedii szuka\u0107 wszelkiej przyjemno\u015bci, lecz tylko takiej,\r\nkt\u00f3ra jest dla niej w\u0142a\u015bciwa\u201d (Poetyka<\/i>, 1453b<\/sup>, 8-10).\r\nZnajdowa\u0142o to potwierdzenie w dokonywanych przez dramatopisarzy wyborach\r\nzw\u0142aszcza tych w\u0105tk\u00f3w, kt\u00f3re najskuteczniej wzbudza\u0142y po\u017c\u0105dane \u201eafekty\u201d:<\/p>\r\n\r\n <\/p>\r\n\r\nKiedy\r\n[...] bolesne zdarzenia s\u0105 spowodowane przez osoby sobie bliskie i np. brat\r\nzabija lub zamierza zabi\u0107 brata, syn ojca, matka syna, czy te\u017c syn matk\u0119, albo\r\npope\u0142nia si\u0119 jaki\u015b inny tego rodzaju czyn, s\u0105 to sytuacje, kt\u00f3rych nale\u017cy\r\nposzukiwa\u0107 dla tragedii (Poetyka<\/i>, 1453b<\/sup>, 17-21).<\/span><\/p>\r\n\r\n <\/p>\r\n\r\nPrzekazy\r\nukazuj\u0105ce ostre konflikty mi\u0119dzy lud\u017ami tak blisko spokrewnionymi mo\u017cna by\u0142o\r\nznale\u017a\u0107 w istniej\u0105cych w\u00f3wczas poematach epickich, cho\u0107 liczba najbardziej\r\nwstrz\u0105saj\u0105cych \u201ehistorii\u201d tego typu by\u0142a ograniczona, st\u0105d te\u017c Stagiryta w\r\nzako\u0144czeniu XIV rozdzia\u0142u swej rozprawy stwierdza\u0142:<\/p>\r\n\r\n <\/p>\r\n\r\n[...] [najpi\u0119kniejsze]\r\ntragedie powstaj\u0105 na temat nielicznych tylko rod\u00f3w. Nie \u015bwiadomo\u015b\u0107 sztuki, lecz\r\nprzypadek sprawi\u0142, \u017ce poeci szukaj\u0105 takich sytuacji; odkryli bowiem, \u017ce s\u0105 one\r\ngotowe w przekazanych przez tradycj\u0119 mitach. Musz\u0105 zatem spotyka\u0107 si\u0119 w\r\ntych w\u0142a\u015bnie \u201edomostwach\u201d, w kt\u00f3rych wydarzy\u0142y si\u0119 tego rodzaju nieszcz\u0119\u015bcia (Poetyka<\/i>,\r\n1454a<\/sup>, 8-14).<\/span><\/p>\r\n\r\n <\/p>\r\n\r\nMalczewski\r\nr\u00f3wnie\u017c znalaz\u0142 takie \u201edomostwo\u201d, wprawdzie nie w jakim\u015b dawnym eposie, lecz w\r\nlokalnej \u201elegendzie\u201d, znanej na Wo\u0142yniu, potem za\u015b kr\u0105\u017c\u0105cej i po Ukrainie, cho\u0107\r\nw d\u0142ugich i burzliwych dziejach rodu Potockich stanowi\u0105cej drobny zaledwie\r\nepizod. I z tego wycinka historii magnackiej familii wytopi\u0142\r\nmitotw\u00f3rcz\u0105 esencj\u0119, nadaj\u0105c fabule Marii<\/i> wymiar nie tylko narodowy, ale\r\nwr\u0119cz og\u00f3lnoludzki, a jednocze\u015bnie stwarzaj\u0105c w ramach powie\u015bci poetyckiej\r\nutw\u00f3r o niezwyk\u0142ej randze artystycznej i poznawczej, w kt\u00f3rym Feliksiak\r\ndostrzega\u0142a majestat cechuj\u0105cy form\u0119 dramatu:<\/p>\r\n\r\n <\/p>\r\n\r\nI\r\nstaje si\u0119 Maria<\/i> [...] dzie\u0142em w literaturze polskiej przed ni\u0105 nie\r\nbywa\u0142ym \u2013 metafizycznym i narodowym misterium. Jak potem Dziad\u00f3w cz\u0119\u015b\u0107\r\ntrzecia<\/i>, Nie-Boska Komedia<\/i>, Wesele<\/i>. Jak wielkie dramaty, cho\u0107\r\nto przecie\u017c tylko poemat.<a href=\"#r4_edn11\"id=\"r4edn11\" name=\"r4_ednref11\" title=\"\"><span\r\nclass=MsoEndnoteReference><span\r\nstyle='font-size:10.0pt;font-family:\"Times New Roman\",serif'>[11]<\/span><\/span><\/span><\/a><\/span><\/p>\r\n\r\n <\/p>\r\n\r\nTen \u201etylko\r\npoemat\u201d od pocz\u0105tku epatowa\u0142 czytelnik\u00f3w w spos\u00f3b por\u00f3wnywalny z si\u0142\u0105\r\noddzia\u0142ywania tragedii i mocy tej nigdy nie utraci\u0142, co niew\u0105tpliwie ma zwi\u0105zek\r\nze szczeg\u00f3lnego rodzaju fabulacj\u0105 \u015bwiata, dokonan\u0105 przez kogo\u015b, kto w zjawisku\r\ntragiczno\u015bci odkry\u0142 zasad\u0119 bytu, komu fenomen ten objawi\u0142 si\u0119 jako ontologiczny\r\nsubstrat egzystencji. Takie spojrzenie na rzeczywisto\u015b\u0107 leg\u0142o u podstaw\r\nprzedstawionego w Marii<\/i> w \u201emitologizuj\u0105cym\u201d skr\u00f3cie obrazu \u017cycia kilku\r\npostaci, kt\u00f3rych Malczewski nie musia\u0142 formowa\u0107 \u201ew ka\u017cdym calu\u201d, bazuj\u0105c\r\nwy\u0142\u0105cznie na swej wyobra\u017ani, gdy\u017c najprawdopodobniej zna\u0142 dzieje tragicznie\r\nzako\u0144czonego ma\u0142\u017ce\u0144stwa Szcz\u0119snego Potockiego z Gertrud\u0105 Komorowsk\u0105 i przy\r\ntworzeniu poematu z tej wiedzy skorzysta\u0142. Przesuni\u0119cie wydarze\u0144 rzeczywistych z\r\nlat 1770-1771 w wiek XVII mo\u017cna t\u0142umaczy\u0107 nie tylko zamiarem ukazania, przez\r\npryzmat wskrzeszonej dawno\u015bci, klimatu i warunk\u00f3w, w jakich \u201ewyrabia\u0142y\r\nsi\u0119\u201d i paczy\u0142y na kresowych ziemiach sarmackiej Rzeczypospolitej relacje\r\nmi\u0119dzyludzkie w zhierarchizowanym spo\u0142ecze\u0144stwie, ale tak\u017ce intencj\u0105 wydobycia\r\ntego, co og\u00f3lne z przekaz\u00f3w dotycz\u0105cych jednostkowej historii po to, by\r\nprzepuszczony przez filtr \u201emimesis\u201d przedmiot fabularny nabra\u0142 uniwersalnej\r\nwymowy (tote\u017c \u2013 m\u00f3wi\u0105c stylem Zieli\u0144skiego \u2013 jak niegdy\u015b tw\u00f3rcom tragedii nie\r\nwydawa\u0142o si\u0119 stosowne \u201euwiecznia\u0107\u201d w nich znanych wsp\u00f3\u0142czesnych, tak i autorowi\r\nMarii<\/i> nie przysz\u0142o do g\u0142owy zrobi\u0107 autentycznych Potockich czy\r\nKomorowskich bohaterami swego dzie\u0142a). Malczewski zachowa\u0142 jedynie og\u00f3lny zarys\r\nhistorii magnacko-szlacheckiego mezaliansu, wprowadzi\u0142 natomiast szereg\r\nmodyfikacji i \u201edodatk\u00f3w\u201d umo\u017cliwiaj\u0105cych ods\u0142oni\u0119cie \u201emitycznej\u201d prawdy o\r\nbohaterach i zamieszkiwanym przez nich \u015bwiecie. Ka\u017c\u0105c im prze\u017cywa\u0107 g\u0142\u0119bokie\r\nosobiste dramaty, poeta podda\u0142 pr\u00f3bie zar\u00f3wno ich poczucie to\u017csamo\u015bci\r\nnarodowej, jak i godno\u015bci ludzkiej.<\/p>\r\n\r\n <\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='font-size:16.0pt;line-height:150%'>2<\/span><\/b><\/p>\r\n<span\r\nstyle='font-size:14.0pt;line-height:150%'>O \"tragediorodnej\" spoisto\u015bci zdarze\u0144, \"winie niezawinionej\" i perspektywie \"niewiadomej dali\"<o:p><\/o:p><\/span><\/b><\/p>\r\n <\/p>\r\n\r\nTworz\u0105cy logiczn\u0105 ca\u0142o\u015b\u0107 uk\u0142ad zdarze\u0144 w Marii<\/i> nie odbiega pod\r\nwzgl\u0119dem kompozycyjnym od wewn\u0119trznej organizacji fabu\u0142 tragediowych; gdy za\u015b\r\nchodzi o obj\u0119to\u015b\u0107 poematu, to niemal idealnie odpowiada ona przeci\u0119tnej\r\nd\u0142ugo\u015bci tragedii (oko\u0142o 1500 wers\u00f3w).<a href=\"#r4_edn12\"id=\"r4edn12\" name=\"r4_ednref12\"\r\ntitle=\"\"><span\r\nstyle='font-size:12.0pt;font-family:\"Times New Roman\",serif'>[12]<\/span><\/span><\/span><\/a>\r\nJest te\u017c Maria<\/i> utworem wybitnie jednow\u0105tkowym (zn\u00f3w jak tragedie, w\r\nodr\u00f3\u017cnieniu od wielow\u0105tkowych epopei), st\u0105d m.in. urwane losy \u201eznikaj\u0105cych\u201d z\r\nfabularnego pola widzenia postaci epizodycznych (kozak, stary s\u0142uga oraz\r\nmigawkowo przemykaj\u0105cy: pyzate dziecie<\/i>, matka co k\u0142ania<\/i>, ockniony\r\nwie\u015bniak<\/i> i kilkoro innych; zupe\u0142nie bez \u015bladu przepadaj\u0105 tak\u017ce Maski\r\npo zab\u00f3jstwie Marii, chocia\u017c postaciami epizodycznymi na pewno nie s\u0105 \u2013 ich\r\njednak \u201ezej\u015bcie z planu\u201d t\u0142umaczy nie tylko zasada kondensacji zdarze\u0144). Racj\u0119\r\nbytu ma w dziele Malczewskiego wy\u0142\u0105cznie to, co w danej chwili jest niezb\u0119dne\r\ndla zachowania logicznej sp\u00f3jno\u015bci akcji (oraz \u015bci\u015ble z ni\u0105 zwi\u0105zanych,\r\nkomentuj\u0105cych jej przebieg refleksji narratora). Taki rygoryzm kompozycyjny\r\nzaleca\u0142 tw\u00f3rcom tragedii Stagiryta:<\/p>\r\n\r\n <\/p>\r\n\r\n[...] fabu\u0142a [...]\r\npowinna by\u0107 przedstawieniem akcji jednolitej i sko\u0144czonej, a tworz\u0105ce fabu\u0142\u0119\r\nzdarzenia powinny by\u0107 w taki spos\u00f3b zespolone, by po przestawieniu lub\r\nusuni\u0119ciu nawet jednego z nich uleg\u0142a naruszeniu i rozpad\u0142a si\u0119 r\u00f3wnie\u017c ca\u0142o\u015b\u0107\r\n(Poetyka<\/i>, 1451a<\/sup>, 31-34).<\/span><\/p>\r\n\r\n <\/p>\r\n\r\nMimo, \u017ce\r\nMalczewski dwukrotnie zastosowa\u0142 inwersj\u0119, trudno wyobrazi\u0107 sobie przestawienie\r\nczy tym bardziej usuni\u0119cie kt\u00f3regokolwiek z fragment\u00f3w poematu bez\r\nnatychmiastowego zepsucia jego kompozycji. W\u0142a\u015bnie dlatego, \u017ce wszystko jest\r\ntam na w\u0142a\u015bciwym miejscu, elementy fabu\u0142y tworz\u0105 dramatycznie zespolon\u0105 ca\u0142o\u015b\u0107.<\/p>\r\n\r\n W\r\ntragediach \u2013 jak wywodzi\u0142 Arystoteles \u2013 jest rzecz\u0105 odpowiedni\u0105, gdy zdarzenia\r\nakcji \u201e[...] przebiegaj\u0105 wbrew oczekiwaniu, wynikaj\u0105c jedne z drugich\u201d (Poetyka<\/i>,\r\n1452a<\/sup>, 4). A je\u015bli dzieje si\u0119 tak na planie fabularnym, to zarazem i\r\nna poziomie odbioru tekstu (w trakcie lektury b\u0105d\u017a poprzez widowisko\r\nsceniczne). Utworom tragediowym zapewnia\u0142o to \u2013 zdaniem staro\u017cytnego teoretyka\r\n\u2013 tym skuteczniejsze budzenie u odbiorcy po\u017c\u0105danych uczu\u0107 lito\u015bci i trwogi. W\r\npoemacie Malczewskiego jest analogicznie: Wojewoda, wbrew oczekiwaniu Miecznika\r\ni Marii, wyjawia w li\u015bcie wol\u0119 zaakceptowania synowej, wp\u0142ywaj\u0105c tym samym na\r\ndecyzje ludzkie i okre\u015blaj\u0105c scenariusz dalszych wypadk\u00f3w, na poz\u00f3r\r\nzapowiadaj\u0105cych szcz\u0119\u015bliwe rozwi\u0105zanie, w istocie zmierzaj\u0105cych ku\r\nkatastrofie, bo podporz\u0105dkowanych zbrodniczej intrydze (z wa\u017cn\u0105 rol\u0105\r\nMasek, kt\u00f3rych nag\u0142e pojawienie si\u0119 te\u017c w pewnym sensie \u201ezaskakuje\u201d), wi\u0119c raz\r\njeszcze \u2013 na sam koniec \u2013 przebiegaj\u0105cych \u201ewbrew oczekiwaniom\u201d zar\u00f3wno\r\noszukanych postaci, jak i \u015bledz\u0105cego akcj\u0119 czytelnika.<\/p>\r\n\r\n Ale\r\nw dobrze u\u0142o\u017conej fabule tragediowej sz\u0142o jeszcze o to, by zdarzenia\r\nnieoczekiwane \u201e[...] wynika\u0142y jedne z drugich\u201d, czyli \u017ceby mia\u0142y stosowne,\r\nzgodne z ich powag\u0105 i jasne dla odbiorcy umotywowanie. Fabu\u0142\u0119 musia\u0142a\r\nznamionowa\u0107 swoista prostota oraz wewn\u0119trzna logika. Jednocze\u015bnie czas na\r\nprzedstawienie ca\u0142o\u015bci zdarze\u0144 by\u0142 stosunkowo kr\u00f3tki. Z tych wzgl\u0119d\u00f3w \u2013 w\r\nnomenklaturze J. Kotta \u2013 fabu\u0142a stanowi\u0142a w gruncie rzeczy udramatyzowan\u0105\r\nprojekcj\u0119 \u201esytuacji tragicznej\u201d:<\/p>\r\n\r\n <\/p>\r\n\r\nNiemal\r\nwszystkie tragedie dadz\u0105 si\u0119 opowiedzie\u0107 w dw\u00f3ch albo trzech zdaniach. S\u0105\r\nprzede wszystkim sytuacj\u0105. [...] Sytuacja w tragedii jest w praesens<\/i>,\r\nale ma za sob\u0105 przesz\u0142o\u015b\u0107, kt\u00f3ra j\u0105 okre\u015bla, i przysz\u0142o\u015b\u0107, kt\u00f3ra jest\r\nzapowiedziana. [...] Sytuacja znajduje si\u0119 jak gdyby przed tragedi\u0105, ka\u017cda\r\ntragedia wydaje si\u0119 by\u0107 tylko jednym z jej dramatycznych przekaz\u00f3w. Sytuacje s\u0105\r\nw pewnym sensie ostateczne i przyk\u0142adowe. [...] Mo\u017cna je nazwa\u0107 podstawowymi\r\nstrukturami tragicznymi albo modelami tragedii.<a href=\"#r4_edn13\" id=\"r4edn13\"\r\nname=\"r4_ednref13\" title=\"\"><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>[13]<\/span><\/span><\/span><\/a><\/span><\/p>\r\n\r\n <\/p>\r\n\r\nWypada w tym\r\nmiejscu sprostowa\u0107, \u017ce to nie sytuacja, lecz jej \u201egenetyczne\u201d uwarunkowania s\u0105\r\n\u201eprzed tragedi\u0105\u201d, co ma o tyle istotne znaczenie, o ile w\u0142a\u015bnie do owych\r\nantecedencji nawi\u0105zywano w tragediowych prologach, sytuuj\u0105c w przesz\u0142o\u015bci jaki\u015b\r\n\u201eprefabularny\u201d casus<\/i>, kt\u00f3ry umo\u017cliwia\u0142 zawi\u0105zanie w\u0119z\u0142a tragicznego, a\r\ntym samym wytycza\u0142 i motywowa\u0142 kierunek akcji w\u0142a\u015bciwej; co\u015b musia\u0142o si\u0119\r\nwydarzy\u0107 \u2013 w bli\u017cszej lub nieraz bardzo odleg\u0142ej przedakcji \u2013 by mog\u0142a\r\nzaistnie\u0107 wyj\u015bciowa<\/span> sytuacja\r\ntragiczna. Stwierdzenie Kotta, \u017ce na przyk\u0142ad \u201etragedia o Edypie zaczyna si\u0119 od\r\nmomentu, kiedy wszystko ju\u017c si\u0119 sta\u0142o\u201d,<a href=\"#r4_edn14\"id=\"r4edn14\" name=\"r4_ednref14\"\r\ntitle=\"\"><span\r\nstyle='font-size:12.0pt;font-family:\"Times New Roman\",serif'>[14]<\/span><\/span><\/span><\/a>\r\ndotyczy wypadk\u00f3w znacznie wcze\u015bniejszych ni\u017c przedstawione w sztuce Sofoklesa\r\n\u015bledztwo, ale to dopiero w ramach bada\u0144 i konfrontacji tworz\u0105cych w\u0142a\u015bciw\u0105\r\nakcj\u0119 tej tragedii nast\u0119puje nowe o\u015bwietlenie wydarze\u0144 sprzed kilkunastu lat, w\r\nwyniku czego teba\u0144ski monarcha u\u015bwiadamia sobie okropn\u0105 rol\u0119, jak\u0105 w nich\r\nodegra\u0142. Kr\u00f3l Edyp<\/i> nie stanowi wyj\u0105tku, albowiem bez zaczepienia fabu\u0142y\r\no jaki\u015b fakt czy epizod poprzedzaj\u0105cy ukazany wprost w\u0105tek zdarzeniowy nie\r\nobywa si\u0119 bodaj \u017cadna tragedia staro\u017cytna. Dlatego Zieli\u0144ski uzna\u0142 ten zabieg\r\nkompozycyjny za prawid\u0142owo\u015b\u0107, kt\u00f3rej wyznacznikiem by\u0142o to, \u017ce \u201e<span\r\nstyle='letter-spacing:1.5pt'>wina tragiczna zosta\u0142a wysuni\u0119ta poza granice\r\nakcji<\/span>\u201d,<a href=\"#r4_edn15\"id=\"r4edn15\" name=\"r4_ednref15\" title=\"\"><span\r\nclass=MsoEndnoteReference><span\r\nstyle='font-size:12.0pt;font-family:\"Times New Roman\",serif'>[15]<\/span><\/span><\/span><\/a>\r\nza\u015b w samej akcji wraca si\u0119 do niej w \u201escenach\r\nstwierdzenia winy<\/span>\u201d;<a href=\"#r4_edn16\"id=\"r4edn16\" name=\"r4_ednref16\" title=\"\"><span\r\nclass=MsoEndnoteReference><span\r\nstyle='font-size:12.0pt;font-family:\"Times New Roman\",serif'>[16]<\/span><\/span><\/span><\/a>\r\nw zwi\u0105zku z powy\u017cszym badacz uog\u00f3lnia\u0142:<\/p>\r\n\r\n <\/p>\r\n\r\nI to jest wsz\u0119dzie.\r\nSzalona rze\u017a Ajasa, zakaz Kreona, zdrada Heraklesa, ojcob\u00f3jstwo i kazirodztwo\r\nEdypa, zdradzieckie opuszczenie Filokteta \u2013 wszystko to fakty ju\u017c dokonane w\r\nchwili, gdy rozpoczyna si\u0119 akcja odpowiednich tragedyj.<a href=\"#r4_edn17\"id=\"r4edn17\"\r\nname=\"r4_ednref17\" title=\"\"><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>[17]<\/span><\/span><\/span><\/a><\/span><\/p>\r\n\r\n <\/p>\r\n\r\nW Marii<\/i>\r\nimpulsu do powstania sytuacji tragicznej dostarcza fakt zawarcia zwi\u0105zku\r\nma\u0142\u017ce\u0144skiego przez Wac\u0142awa z miecznik\u00f3wn\u0105 bez wiedzy ojc\u00f3w (Miecznik przebywa\u0142\r\npoza domem, Wojewod\u0119 za\u015b s\u0142usznie podejrzewano, \u017ce si\u0119 projektowi ma\u0142\u017ce\u0144stwa\r\nsprzeciwi, postanowiono wi\u0119c \u2013 z konieczno\u015bci \u2013 zawrze\u0107 \u015blub w tajemnicy przed\r\nnim, \u017cywi\u0105c zapewne nadziej\u0119, \u017ce tylko tym sposobem b\u0119dzie mo\u017cna uzmys\u0142owi\u0107 mu\r\nznaczenie, jakie m\u0142odzi przywi\u0105zuj\u0105 do swych uczu\u0107, a tak\u017ce to, jak istotny\r\njest dla nich wyb\u00f3r w\u0142asnej drogi \u017cyciowej \u2013 inna rzecz, i\u017c rachuby te, w\r\nobliczu racji b\u0119d\u0105cych z kolei dla magnata niepodwa\u017calnymi warto\u015bciami,\r\nmusia\u0142y spe\u0142zn\u0105\u0107 na niczym). To \u201ewysuni\u0119te poza granice akcji\u201d wydarzenie, w\r\nodczuciu Wojewody niejako spychaj\u0105ce go w otch\u0142a\u0144 niebytu, bo nie tylko\r\nprzekre\u015blaj\u0105ce jego d\u0105\u017cenia i aspiracje, ale te\u017c \u015bwiadcz\u0105ce o braku zaufania do\r\nniego oraz zlekcewa\u017ceniu nale\u017cnych mu praw rodzicielskich, stanowi przyczyn\u0119\r\nnieszcz\u0119\u015bcia, do jakiego dochodzi w wyniku intrygi fabularnej. A jednak\r\nw \u015bwietle obiektywnej oceny fakt\u00f3w trudno uzna\u0107 \u015blub Wac\u0142awa z Mari\u0105 za\r\n\u201enadu\u017cycie\u201d wobec autokratycznego ojca grafa, skoro sk\u0105din\u0105d wiadomo, \u017ce\r\njedynym motywem decyzji m\u0142odych, by stan\u0105\u0107 na \u015blubnym kobiercu, by\u0142a ich\r\nwzajemna mi\u0142o\u015b\u0107 i \u017ce ani jedno, ani drugie z nich nie zamierza\u0142o <span\r\nstyle='letter-spacing:1.5pt'>poprzez ten akt<\/span> krzywdzi\u0107 swych\r\nnajbli\u017cszych, ryzykuj\u0105c przy tym utrat\u0119 w\u0142asnego szcz\u0119\u015bcia, a nawet \u017cycia.\r\nZamiast wi\u0119c o \u201ewinie\u201d, zw\u0142aszcza w jej aspekcie moralnym, lepiej tu m\u00f3wi\u0107 o <span\r\nstyle='letter-spacing:1.5pt'>tragicznym zawik\u0142aniu<\/span>, za kt\u00f3re nikt\r\n(\u0142\u0105cznie z matk\u0105 tytu\u0142owej bohaterki) nie ponosi winy, a co najwy\u017cej \u2013 w\r\nschelerowskim tego s\u0142owa znaczeniu \u2013 w win\u0119 \u201epopada\u201d. Scheler przyjmowa\u0142\r\nbowiem, \u017ce o \u201ewinie tragicznej\u201d decyduje po\u0142o\u017cenie bohatera, kt\u00f3re niezale\u017cnie\r\nod jego intencji, woli b\u0105d\u017a czyn\u00f3w \u201ewin\u0119\u201d t\u0119 rodzi jakby samo z siebie, i to\r\nw spos\u00f3b nieunikniony:<\/p>\r\n\r\n <\/p>\r\n\r\n[...] \u201ewina\u201d niejako\r\nprzychodzi do bohatera, a nie on do winy! [...] Win\u0119 tragiczn\u0105, w kt\u00f3r\u0105 bohater\r\n\u201epopada\u201d, raczej to charakteryzuje, \u017ce ka\u017cda z tre\u015bci nale\u017c\u0105cych do <span\r\nstyle='letter-spacing:1.5pt'>zakresu jego mo\u017cliwego<\/span> wyboru, kt\u00f3ra si\u0119\r\nprzed nim zarysowuje, jest \u201egrzesznym\u201d dzia\u0142aniem lub zaniedbaniem czego\u015b, tak\r\n\u017ce wskutek tego bohater przed jakim\u015b<\/span>\r\nrodzajem winy nie ma ucieczki i pada koniecznie<\/span>\r\njej ofiar\u0105 nawet przy wyborze tego, co wzgl\u0119dnie \u201enajlepsze\u201d.<\/span><\/p>\r\n\r\n Wina\r\nmoralna lub \u201ezawiniona\u201d le\u017cy w akcie wyboru<\/span>;\r\nwina tragiczna lub niezawiniona ma \u017ar\u00f3d\u0142o ju\u017c w samej sferze tego, co mo\u017cna wybra\u0107<\/span>. W\u0142a\u015bnie dlatego akt wyboru\r\njest wolny<\/span> od winy bohatera\r\ntragicznego \u2013 a wi\u0119c wr\u0119cz odwrotnie ni\u017c przy winie moralnej, przy kt\u00f3rej sfera\r\ntego, co mo\u017cna wybra\u0107, zawiera tak\u017ce mo\u017cliwo\u015bci wolne<\/span> od winy, a wina le\u017cy w akcie. Natomiast tragiczny\r\nbohater \u201estaje si\u0119\u201d \u201ewinnym\u201d w dzia\u0142aniu<\/span>\r\nwolnym od winy.<a href=\"#r4_edn18\" id=\"r4edn18\" name=\"r4_ednref18\" title=\"\"><span\r\nclass=MsoEndnoteReference><span\r\nstyle='font-size:10.0pt;font-family:\"Times New Roman\",serif'>[18]<\/span><\/span><\/span><\/a><\/span><\/p>\r\n\r\n <\/p>\r\n\r\nNiewiedza ojc\u00f3w\r\no ma\u0142\u017ce\u0144stwie grafa z miecznik\u00f3wn\u0105 nie stanowi w dziele Malczewskiego\r\nprzes\u0142anki do obarczania win\u0105 moraln\u0105 (w tym sensie, jaki wy\u0142ania si\u0119\r\nz zacytowanych rozwa\u017ca\u0144 Schelera) ani \u017cony Miecznika z jej matron\r\norszakiem<\/i> (w. 346), ani darz\u0105cych si\u0119 wzajemn\u0105 mi\u0142o\u015bci\u0105 m\u0142odych, s\u0142u\u017cy\r\nnatomiast temu, by z chwil\u0105 wyj\u015bcia na jaw owej potajemnie sfinalizowanej\r\ninicjatywy matrymonialnej mog\u0142o nast\u0105pi\u0107 tragiczne \u201ezap\u0119tlenie\u201d w\u0105tku\r\nfabularnego. Bo w\u0142a\u015bnie wtedy, gdy fakt za\u015blubin przestaje by\u0107 tajemnic\u0105, zaczyna\r\nsi\u0119 dramat ojca Wac\u0142awa, wci\u0105gaj\u0105cy w przestrze\u0144 sytuacji tragicznej tak\u017ce\r\nnowo\u017ce\u0144c\u00f3w i rodzic\u00f3w Marii. \u015amier\u0107 pani miecznikowej jest wyra\u017an\u0105 zapowiedzi\u0105\r\nostatecznej katastrofy, do kt\u00f3rej doprowadz\u0105 mataczyny<\/i> zrozpaczonego\r\nmagnata. W \u015bwiecie opartym na zasadach ustanowionych przez ludzi mi\u0142o\u015b\u0107 potomka\r\nmagnackiego rodu do szlachcianki nie mo\u017ce si\u0119 spe\u0142ni\u0107 bez zakwestionowania\r\nprerogatyw przys\u0142uguj\u0105cych Wojewodzie. Taki za\u015b \u015bwiat, w kt\u00f3rym uczucie dwojga\r\nzakochanych podwa\u017ca podstawy egzystencji trzeciej osoby, jest \u015bwiatem\r\newokuj\u0105cym tragizm. Problem polega w tym wypadku na nieuchronno\u015bci starcia dwu\r\nnagle por\u00f3\u017cnionych stron, pozostaj\u0105cych ze sob\u0105 w najbli\u017cszym pokrewie\u0144stwie i\r\nju\u017c cho\u0107by z tej przyczyny pragn\u0105cych \u017cy\u0107 w zgodzie, a jednak pozbawionych\r\nszans na unikni\u0119cie wzajemnie wyniszczaj\u0105cej konfrontacji przede wszystkim\r\ndlatego, \u017ce ani Wojewoda nie jest w stanie istnie\u0107 w warunkach zmienionych\r\nprzez czyn Wac\u0142awa, ani Wac\u0142aw nie potrafi zgodzi\u0107 si\u0119 na \u017cycie bez Marii. Ten\r\ntragiczny rozziew niweczy szans\u0119 dialogu, co z kolei uniemo\u017cliwia tak\r\nnowo\u017ce\u0144com, jak i cz\u0142onkom ich rodzin wsp\u00f3\u0142istnienie na zasadach nienaruszaj\u0105cych\r\nautonomii ka\u017cdej z tych os\u00f3b. A wszystko to dokonuje si\u0119 zgodnie z logicznym\r\nporz\u0105dkiem wynikania zar\u00f3wno ukazanej w ramach akcji intrygi z jej\r\n\u201egenezy\u201d zawartej w przedakcji, jak r\u00f3wnie\u017c kolejno nast\u0119puj\u0105cych po sobie i od\r\nsiebie zale\u017cnych ogniw fabu\u0142y, z kt\u00f3rych owa intryga wraz z jej tragicznym\r\nrozwi\u0105zaniem si\u0119 sk\u0142ada.<\/p>\r\n\r\n Nale\u017cy\r\nwszak\u017ce zaznaczy\u0107, \u017ce r\u00f3wnolegle z tymi przyczynowo-skutkowymi powi\u0105zaniami\r\nzdarzenia fabularne jawi\u0105 si\u0119 w innej jeszcze perspektywie, nabieraj\u0105 innego\r\nwyd\u017awi\u0119ku, asymiluj\u0105 znaczenia, kt\u00f3rych sens wymyka si\u0119 pr\u00f3bom racjonalnych\r\neksplikacji. Jest bowiem rzecz\u0105 niew\u0105tpliw\u0105, \u017ce porz\u0105dek wynikania zdarze\u0144\r\n\u201ewbrew oczekiwaniu\u201d uzyskuje w Marii<\/i> wymiar transcendentalny,\r\nwykraczaj\u0105c poza obr\u0119b tego, co cz\u0142owiek jest zdolny przewidzie\u0107, zaplanowa\u0107 i\r\nurzeczywistni\u0107. Zdaniem Feliksiak, \u201eto [...], co mia\u0142o sw\u00f3j pocz\u0105tek na stepie,\r\nwybiega ca\u0142\u0105 istot\u0105 w niewiadom\u0105 dal ku niebiosom poza kolejne horyzonty\u201d.<a\r\nhref=\"#r4_edn19\" id=\"r4edn19\" name=\"r4_ednref19\" title=\"\"><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>[19]<\/span><\/span><\/span><\/a>\r\nR\u00f3wnocze\u015bnie stale obecna w \u015bwiecie poematu Opatrzno\u015b\u0107 Boska czuwa nad tym, by\r\ntragiczne do\u015bwiadczenia uczestnik\u00f3w akcji zachowa\u0142y dla nich samych, wi\u0119c i dla\r\nwszystkich poznaj\u0105cych ich losy, sensotw\u00f3rcz\u0105 warto\u015b\u0107.<a href=\"#r4_edn20\" id=\"r4edn20\" \r\nname=\"r4_ednref20\" title=\"\"><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>[20]<\/span><\/span><\/span><\/a><\/p>\r\n\r\n <\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='font-size:16.0pt;line-height:150%'>3<\/span><\/b><\/p>\r\n<span\r\nstyle='font-size:14.0pt;line-height:150%'>Antyczne korzenie stymulator\u00f3w ekspresji fabularnej<o:p><\/o:p><\/span><\/b><\/p>\r\n <\/p>\r\n\r\n Cezura\r\nmi\u0119dzy \u201eekspozycj\u0105\u201d fabu\u0142y (zarysowuj\u0105c\u0105 sylwetki g\u0142\u00f3wnych bohater\u00f3w, t\u0142o\r\nwcze\u015bniejszych wydarze\u0144 i o\u015b konfliktu) a jej w\u0142a\u015bciwym trzonem przypada na\r\nfragmenty XV i XVI Pie\u015bni I<\/i>. Trzeba m\u00f3wi\u0107 o obu, gdy\u017c w pierwszym z nich\r\nunieruchomiona w narracyjnym kadrze przestrze\u0144 z obecnymi w niej postaciami\r\nzabarwia si\u0119 niezwyk\u0142ym liryzmem, tworz\u0105c g\u0142\u0119boko wzruszaj\u0105cy obraz, dopiero w\r\nnast\u0119pnym fragmencie, b\u0119d\u0105cym dla odmiany w ca\u0142o\u015bci wypowiedzi\u0105 Miecznika,\r\nokre\u015blony zostaje kierunek akcji w\u0142a\u015bciwej, gdy ojciec Marii postanawia na\r\nczele w\u0142asnych ludzi wzmocni\u0107 oddzia\u0142y Wac\u0142awa. Jest to jeden z\r\nnajpogodniejszych w poemacie moment\u00f3w, w kt\u00f3rym dotychczasowe niesnaski i anse\r\nzdaj\u0105 si\u0119 przezwyci\u0119\u017cone, a firmament fabularny rozja\u015bnia nadzieja na pomy\u015blny\r\nfina\u0142 los\u00f3w zar\u00f3wno udr\u0119czonych niepewno\u015bci\u0105 swej sytuacji ma\u0142\u017conk\u00f3w, jak i\r\nci\u0119\u017cko strapionego \u2013 zreszt\u0105 z ich powodu \u2013 szlachcica. Po inwersji\r\nrozpoczynaj\u0105cej Pie\u015b\u0144 I<\/i>, czyli od fragmentu IV, wypadki tak si\u0119\r\nuk\u0142adaj\u0105, \u017ce Wac\u0142aw przybywa na spotkanie z Mari\u0105 do jej domu niemal dok\u0142adnie\r\nw samo po\u0142udnie, co zosta\u0142o przedstawione we fragmencie XV; \u015bwiadkiem tej\r\nradosnej sceny \u2013 nie jedynym, ale najwa\u017cniejszym \u2013 jest Miecznik. Podobny\r\nschemat kompozycyjny, lecz ze zwr\u00f3conymi w przeciwnych kierunkach wektorami\r\nznacze\u0144, powtarza si\u0119 w Pie\u015bni II<\/i>: po wst\u0119pnej inwersji obejmuj\u0105cej trzy\r\nsegmenty tekstowe z udzia\u0142em nieobecnych dot\u0105d postaci Pachol\u0119cia i Masek,\r\nzatem tak\u017ce od fragmentu IV poczynaj\u0105c, zdarzenia biegn\u0105 takim torem, \u017ce w\r\nwyniku ich nast\u0119pstwa Wac\u0142aw zn\u00f3w trafia do dworu pod lipami, by m\u00f3c wreszcie\r\npozosta\u0107 przy \u017conie, lecz teraz znajduje j\u0105 martw\u0105 w \u015brodku nocy, co r\u00f3wnie\u017c\r\nukazane zosta\u0142o we fragmentach XV i XVI; zaraz potem z szarej chwast\u00f3w\r\nzaro\u015bli<\/i> (w. 1303) wy\u0142ania si\u0119 jedyny \u015bwiadek nocnej wizyty wojewodzica\r\nw Miecznik\u00f3wce \u2013 tajemnicze Pachol\u0119. Podczas tej zion\u0105cej groz\u0105 sekwencji\r\nwybija najczarniejsza godzina poematu, w kt\u00f3rej odkrycie potwornej prawdy o\r\nojcowskim podst\u0119pie rozwiewa wszelkie nadzieje Wac\u0142awa na szcz\u0119\u015bliwe \u017cycie z\r\nukochan\u0105 i po\u015blubion\u0105 kobiet\u0105, co mu mia\u0142a zast\u0105pi\u0107 wszystkie cnoty\r\nludzi<\/i> (w. 1355).<\/p>\r\n\r\n Mimo,\r\n\u017ce nieszcz\u0119\u015bcie w Marii<\/i> wynika z uk\u0142adu zdarze\u0144 i nast\u0119puje \u201ewbrew\r\noczekiwaniu\u201d, g\u0142\u00f3wnie dzi\u0119ki oryginalnie pomy\u015blanej roli Masek, jest ono\r\nkonsekwentnie sugerowane od samego pocz\u0105tku utworu za pomoc\u0105 r\u00f3\u017cnych sygna\u0142\u00f3w\r\n(nie tak wyrazistych jak w tragediach, ale r\u00f3wnie natarczywych). Opr\u00f3cz\r\nodnosz\u0105cych si\u0119 do przesz\u0142o\u015bci wzmianek Miecznika o \u015bmierci \u017cony wkr\u00f3tce po\r\n\u015blubie Wac\u0142awa z Mari\u0105 oraz o staraniach Wojewody d\u0105\u017c\u0105cego do uniewa\u017cnienia\r\nzawartego zwi\u0105zku, w \u201eekspozycyjnej\u201d fazie akcji pierwsza cz\u0119\u015b\u0107 \u201eods\u0142ony\u201d\r\nzamkowej ujawnia rozbie\u017cno\u015b\u0107 stanowisk magnata i jego syna w sprawie\r\nma\u0142\u017ce\u0144stwa, druga jest relacj\u0105 z prze\u017cywanej samotnie nocnej m\u0119ki Wojewody;\r\nnast\u0119pnie czytelnik dowiaduje si\u0119 najpierw o \u201eseparacji\u201d nowo\u017ce\u0144c\u00f3w i\r\nwynikaj\u0105cych st\u0105d frasunkach miecznik\u00f3wny i jej ojca, potem \u2013 wci\u0105\u017c w Pie\u015bni\r\nI<\/i> \u2013 \u015bledzi zar\u00f3wno uzasadnione niepokoje Marii o Wac\u0142awa, kt\u00f3rego czeka\r\nbitwa z Tatarami, jak i bolesne rozterki grafa w scenie po\u017cegnalnej, wreszcie\r\nmo\u017ce wczu\u0107 si\u0119 w po\u0142o\u017cenie i nastr\u00f3j bohaterki w\u00f3wczas, gdy rycerze wyruszaj\u0105 w\r\nb\u00f3j, gin\u0105c sprzed jej oczu w stepowej oddali. Nie mniej minorowo i z\u0142owr\u00f3\u017cbnie\r\nzaczyna si\u0119 Pie\u015b\u0144 II<\/i> \u2013 po p\u0142acz\u0105cym na \u015bwiat<\/i> Pachol\u0119ciu, kt\u00f3re\r\npragnie \u201euciec od Rozpaczy\u201d<\/i>, przybywaj\u0105 ze wszech miar podejrzane Maski,\r\n\u015bpiewaj\u0105ce nie tylko o karnawa\u0142owych \u201efanaberiach\u201d i \u201esza\u0142ach\u201d, ale tak\u017ce\r\no ludzkich zgryzotach i o \u015bmierci jako nieuniknionym przeznaczeniu ka\u017cdej \u017cywej\r\nistoty na ziemi. Nawet inwersyjne cofni\u0119cie akcji nie u\u015bmierza obaw, bo\r\nprzecie\u017c stroskanego Wac\u0142awa dr\u0119cz\u0105 straszne przeczucia, o kt\u00f3rych by\u0142a ju\u017c\r\nmowa. To wszystko szybko wyt\u0142umia czytelniczy optymizm i niejako oswaja z coraz\r\nbli\u017csz\u0105 perypeti\u0105 (w typie tragicznym), czyli \u2013 jak to ujmowa\u0142 Arystoteles \u2013\r\n\u201ezmian\u0105 losu [...] ze szcz\u0119\u015bcia w nieszcz\u0119\u015bcie\u201d (Poetyka<\/i>, 1453a<\/sup>,\r\n14).<a href=\"#r4_edn21\"id=\"r4edn21\" name=\"r4_ednref21\" title=\"\"><span\r\nclass=MsoEndnoteReference><span\r\nstyle='font-size:12.0pt;font-family:\"Times New Roman\",serif'>[21]<\/span><\/span><\/span><\/a>\r\nNa precyzyjnej definicji perypetii najwyra\u017aniej filozofowi ze Stagiry nie\r\nzale\u017ca\u0142o, bo gwa\u0142towny zwrot akcji uwa\u017ca\u0142 za co\u015b z natury rzeczy oczywistego,\r\nnapisa\u0142 wi\u0119c kr\u00f3tko: \u201ePerypetia jest to zmiana biegu zdarze\u0144 w kierunku\r\nprzeciwnym intencjom dzia\u0142ania postaci [...]\u201d (Poetyka<\/i>, 1452a<\/sup>,\r\n22-23). Taki te\u017c \u201eobr\u00f3t\u201d, przeciwny intencjom Wac\u0142awa i Miecznika, kt\u00f3rzy\r\nprzecie\u017c gromi\u0105 wroga na polu bitwy w\u0142a\u015bnie w nadziei zapewnienia Marii i sobie\r\nspokojnej przysz\u0142o\u015bci, przybiera akcja w momencie \u015bmierci bohaterki. O ile w Pie\u015bni\r\nI<\/i> inwersja potrzebna by\u0142a poecie do \u201eekspozycji\u201d wydarze\u0144 fabularnych, o\r\ntyle w Pie\u015bni II<\/i> wykorzysta\u0142 on ten zabieg dla harmonijnego\r\nwkomponowania w akcj\u0119 poematu obszernych partii batalistycznych oraz w celu \u2013\r\nby tak rzec \u2013 podprowadzenia w\u0105tku pod sam pr\u00f3g perypetii, z jednoczesnym,\r\nmo\u017cliwie wszechstronnym, zaprezentowaniem jej \u201eegzekutor\u00f3w\u201d, nie za\u015b po to, by\r\nj\u0105 bezpo\u015brednio wystawia\u0107 \u2013 w ca\u0142ej jej drastyczno\u015bci \u2013 przed oczy odbiorcy.\r\nWprawdzie w tragediach akurat z perypeti\u0105 \u0142\u0105czy\u0142 si\u0119 patos, rozumiany przez\r\nArystotelesa jako \u201e[...] bolesne lub zgubne zdarzenie, takie jak: przedstawione\r\nnaocznie zab\u00f3jstwa, m\u0119ki, zranienia i inne tego rodzaju rzeczy\u201d (Poetyka<\/i>,\r\n1452b<\/sup>, 11-13), ale \u2013 jak wyja\u015bnia\u0142 Podbielski \u2013 \u201e[...] nie jest\r\nkonieczne w tym przypadku zaw\u0119\u017canie wyra\u017cenia \u00bbnaocznie, jawnie\u00ab do sceny, gdy\u017c\r\nnie by\u0142y cz\u0119ste przypadki bezpo\u015bredniego pokazywania widzom takich \u00bbokropno\u015bci\u00ab\r\n[...]\u201d.<a href=\"#r4_edn22\"id=\"r4edn22\" name=\"r4_ednref22\" title=\"\"><span\r\nclass=MsoEndnoteReference><span\r\nstyle='font-size:12.0pt;font-family:\"Times New Roman\",serif'>[22]<\/span><\/span><\/span><\/a>\r\nNajcz\u0119\u015bciej opowiada\u0142 o nich pos\u0142aniec (posta\u0107 zintegrowana ze \u015bwiatem\r\ntragedii), czasem kt\u00f3ry\u015b z bohater\u00f3w (np. w Sofoklesowych Trachinkach<\/i>\r\nHyllos powiadamiaj\u0105cy matk\u0119, Dejanir\u0119, co sta\u0142o si\u0119 z Heraklesem, gdy ubra\u0142\r\nszat\u0119 otrzyman\u0105 od niej w darze; albo Amfitrion w Heraklesie oszala\u0142ym<\/i>\r\nEurypidesa zmuszony wyjawi\u0107 tytu\u0142owemu bohaterowi, \u017ce ten pozabija\u0142 w szale\r\nw\u0142asne dzieci i \u017con\u0119, Megar\u0119; b\u0105d\u017a te\u017c Wo\u017anica w Resosie<\/i> relacjonuj\u0105cy\r\nCh\u00f3rowi przebieg podst\u0119pnej napa\u015bci nocnej zwiadowc\u00f3w greckich na ob\u00f3z troja\u0144ski,\r\nw wyniku kt\u00f3rej zgin\u0105\u0142 w\u00f3dz Trak\u00f3w). Trzeba jednak przyzna\u0107, \u017ce tragicy greccy\r\nnie od\u017cegnywali si\u0119 r\u00f3wnie\u017c od ukazywania scen okrutnych, wywieraj\u0105cych na\r\nczytelnikach lub widzach wstrz\u0105saj\u0105ce wra\u017cenie, cho\u0107 wi\u0119kszo\u015b\u0107 moment\u00f3w\r\nszczeg\u00f3lnie drastycznych, jak egzekucje czy ci\u0119\u017ckie okaleczenia postaci,\r\nprzenosili poza przestrze\u0144 sceniczn\u0105. Lecz nie wszystkie. W Prometeuszu\r\nw okowach<\/i> Ajschylosa Hefajstos pod nadzorem Przemocy skuwa Tytana w\r\nkajdany i obr\u0119cze, by przytwierdzi\u0107 go do grani skalnej, gdzie wisi on a\u017c\r\ndo ko\u0144ca sztuki, kiedy to ska\u0142a wraz z nim osuwa si\u0119 pod ziemi\u0119 w\u015br\u00f3d grzmot\u00f3w\r\ni b\u0142yskawic. Sofoklesowy Filoktet j\u0119czy z b\u00f3lu, gdy z wn\u0119trza jego rozj\u0105trzonej\r\nrany, pozosta\u0142ej po uk\u0105szeniu w\u0119\u017ca, \u201ekrwawa wykipia [...] ropa\u201d (w. 781),\r\nkt\u00f3rej od\u00f3r czu\u0107 na ca\u0142ej Lemnos; obola\u0142y syn Pojasa, bliski ob\u0142\u0119du, pragnie\r\nrozsta\u0107 si\u0119 z \u017cyciem:<\/p>\r\n\r\n <\/p>\r\n\r\n O ziemio,\r\nsch\u0142o\u0144 mnie, jak jestem, w twym \u0142onie,<\/span><\/p>\r\n\r\n Bo si\u0119 ju\u017c\r\nnigdy z tych cierpie\u0144 nie d\u017awign\u0119.<\/span><\/p>\r\n\r\n (w.\r\n816-817)<\/span><\/p>\r\n\r\n <\/p>\r\n\r\nWreszcie,\r\nskrajnie um\u0119czony i wyczerpany, zapada w sen; kiedy Neoptolem fa\u0142szywymi\r\nobietnicami sk\u0142oni go do oddania \u0142uku, a potem wyzna prawd\u0119, \u017ce Filoktet ma\r\nuda\u0107 si\u0119 pod Troj\u0119, bohater b\u0119dzie got\u00f3w z rozpaczy pope\u0142ni\u0107 samob\u00f3jstwo.\r\nPotworne m\u0119czarnie musi wycierpie\u0107 przed \u015bmierci\u0105 Herakles w drugiej cz\u0119\u015bci Trachinek<\/i>.\r\nAjas po\u015brodku opustosza\u0142ej sceny (chwilowo nie ma na niej nawet Ch\u00f3ru!)\r\nwyg\u0142asza sw\u00f3j po\u017cegnalny monolog i rzuciwszy si\u0119 na miecz, kona w potokach krwi\r\nna oczach odbiorcy. Podobnie w Hippolitosie uwie\u0144czonym<\/i> Eurypidesa\r\ntytu\u0142owy czciciel Artemidy, okropnie zmasakrowany, wci\u0105gni\u0119ty zostaje na scen\u0119\r\nprzez s\u0142ugi, by po kr\u00f3tkiej rozmowie z ojcem (poprzedzonej wymian\u0105 zda\u0144 z sam\u0105\r\nbogini\u0105) wyzion\u0105\u0107 ducha. R\u00f3wnie\u017c na scenie ginie w Eurypidesowych B\u0142agalnicach<\/i>\r\nEuadne, kt\u00f3ra w obecno\u015bci w\u0142asnego ojca, Ifisa, skacze ze ska\u0142y na stos\r\npogrzebowy, aby przez \u015bmier\u0107 po\u0142\u0105czy\u0107 si\u0119 z m\u0119\u017cem, Kapaneusem, jednym z siedmiu\r\npoleg\u0142ych pod Tebami. W zako\u0144czeniu Kr\u00f3la Edypa<\/i> Pos\u0142aniec donosi, \u017ce\r\nprzybity ujawnion\u0105 prawd\u0105 o swych czynach w\u0142adca wyk\u0142u\u0142 sobie oczy; chwil\u0119\r\np\u00f3\u017aniej Edyp wychodzi z pa\u0142acu z zakrwawion\u0105 twarz\u0105;<a href=\"#r4_edn23\" id=\"r4edn23\" \r\nname=\"r4_ednref23\" title=\"\"><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>[23]<\/span><\/span><\/span><\/a>\r\nw przypadku Polymestora z Hekabe<\/i> oraz Polifema z dramatu satyrowego\r\nEurypidesa Cyklop<\/i> taki zwiastun nie jest potrzebny, jako \u017ce dobiegaj\u0105ce\r\ntu\u017c \u201ezza sceny\u201d odg\u0142osy okaleczania tych postaci (tak\u017ce polegaj\u0105cego na ich\r\no\u015blepieniu) s\u0142ysz\u0105 Ch\u00f3ry, a wraz z nimi odbiorcy obu sztuk. Nadzwyczaj\r\nosobliwej odmiany patosu dostarcza Alkestis<\/i> Eurypidesa; zamiast tortur\r\nczy ran kluczow\u0105 funkcj\u0119 w fabule pe\u0142ni tam motyw mro\u017c\u0105cego krew w \u017cy\u0142ach <span\r\nstyle='letter-spacing:1.5pt'>zawoalowania<\/span> tytu\u0142owej bohaterki, \u017cony\r\nAdmeta, kt\u00f3ra zgodziwszy si\u0119 umrze\u0107 za m\u0119\u017ca, zosta\u0142a \u2013 dos\u0142ownie \u2013 wyrwana z\r\nside\u0142 \u015amierci przez Heraklesa i zwr\u00f3cona go\u015bcinnemu rz\u0105dcy Tesalii.<a\r\nhref=\"#r4_edn24\" id=\"r4edn24\" name=\"r4_ednref24\" title=\"\"><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>[24]<\/span><\/span><\/span><\/a>\r\nW tej dziwnej \u201etragikomedii\u201d, wystawionej w konkursie (w 438 roku) jako\r\nczwarta cz\u0119\u015b\u0107 tetralogii (zwykle stanowi\u0142 j\u0105 dramat satyrowy), groza miesza si\u0119\r\nz komizmem.<\/p>\r\n\r\n <\/p>\r\n\r\nAlcesta umiera na scenie\r\n\u2013 przypomina\u0142 Kott \u2013 i dawno ju\u017c zauwa\u017cono, \u017ce jest to jedyna w ca\u0142ym dramacie\r\ngreckim \u015bmier\u0107 naturalna. Nie zosta\u0142a zabita. Nie pope\u0142ni\u0142a samob\u00f3jstwa;\r\nprzygotowuje si\u0119 do \u015bmierci starannie, spokojnie i systematycznie; [...]<a\r\nhref=\"#r4_edn25\" id=\"r4edn25\" name=\"r4_ednref25\" title=\"\"><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>[25]<\/span><\/span><\/span><\/a><\/span><\/p>\r\n\r\n <\/p>\r\n\r\nKiedy\r\n\u201ezmartwychwsta\u0142\u0105\u201d Herakles doprowadza pod drzwi pa\u0142acu w Feraj i albo on, albo\r\ngospodarz, albo mo\u017ce ona sama unosi woal os\u0142aniaj\u0105cy jej twarz, w konsternacji\r\nAdmeta jest i rado\u015b\u0107, i podszyte przera\u017ceniem niedowierzanie. Kott konkludowa\u0142:<\/p>\r\n\r\n <\/p>\r\n\r\nError in persona<\/span><\/i><span\r\nstyle='font-size:10.0pt;line-height:150%'>, w kt\u00f3rym m\u0105\u017c na miejscu kochanki\r\nodnajduje w\u0142asn\u0105 \u017con\u0119, okaza\u0142 si\u0119 jedn\u0105 z najtrwalszych sytuacji\r\nkomediowych. Pomy\u0142k\u0119 Admeta powt\u00f3rzy Angelo w Miarce za miark\u0119<\/i> Szekspira\r\ni hrabia Almaviva w Weselu Figara<\/i>. Ale w Alce\u015bcie<\/i> ta sytuacja\r\nkomediowa ma w sobie co\u015b z grozy. To jest w\u0142a\u015bnie ten moment, w kt\u00f3rym \u015bmiech\r\nzamiera. Nie nast\u0119puje ani pojednanie, ani odnowa. Ma\u0142\u017ce\u0144stwo jest zatrute. W Alce\u015bcie<\/i>\r\nodczytanej jako komedia rozpoznanie jest niemal tragiczne. [...] Podniesienie\r\nwelonu w Alce\u015bcie<\/i> jest momentem prawdy. Ale ten ostatni z gest\u00f3w jest\r\nr\u00f3wnie\u017c dwuznaczny.<a href=\"#r4_edn26\" id=\"r4edn26\" name=\"r4_ednref26\" title=\"\"><span\r\nclass=MsoEndnoteReference><span\r\nstyle='font-size:10.0pt;font-family:\"Times New Roman\",serif'>[26]<\/span><\/span><\/span><\/a><\/span><\/p>\r\n\r\n <\/p>\r\n\r\nPan tesalski wydaje si\u0119 szcz\u0119\u015bliwy, \u015bciska cudem odzyskan\u0105\r\nma\u0142\u017conk\u0119; jednak tajemnicza Nieznajoma uparcie milczy, jak zakl\u0119ty pos\u0105g;\r\nHerakles t\u0142umaczy to Admetowi nast\u0119puj\u0105co:<\/p>\r\n\r\n <\/p>\r\n\r\n Nie godzi ci si\u0119 us\u0142ysze\u0107 jej g\u0142osu,<\/span><\/p>\r\n\r\n Nim si\u0119 oczy\u015bci z swego po\u015bwi\u0119cenia<\/span><\/p>\r\n\r\n Bogom podziemnym, a\u017c trzeci \u015bwit wzejdzie.<\/span><\/p>\r\n\r\n (w.\r\n1145-1147, t. 1)<\/span><\/p>\r\n\r\n <\/p>\r\n\r\nPrzedstawione w sztuce Eurypidesa \u2013 w kontek\u015bcie mi\u0142o\u015bci\r\nma\u0142\u017ce\u0144skiej \u2013 misterium bycia \u201etu\u201d i \u201etam\u201d, w ziemskiej i zaziemskiej sferze\r\nistnienia, nie znajduje racjonalnej wyk\u0142adni, zamienia \u201ehappy end\u201d w zagadk\u0119, w\r\ngruncie rzeczy pora\u017ca wielkim niedopowiedzeniem, oksymoronem spotkania \u2013 m\u0119\u017ca,\r\nkt\u00f3rego status jest jasny, z \u017con\u0105, kt\u00f3ra nie sytuuje si\u0119 wyra\u017anie ani po\r\nstronie \u017cywych, ani umar\u0142ych.<\/p>\r\n\r\n Podsumowuj\u0105c powy\u017csze uwagi wypada stwierdzi\u0107,\r\n\u017ce nie tylko psychiczne<\/span> cierpienia\r\nbohater\u00f3w tragedii ukazywane by\u0142y wprost, niekiedy \u2013 co prawda bardzo rzadko \u2013\r\nwa\u017cono si\u0119 nawet na pokazanie czyjej\u015b przed\u015bmiertnej agonii b\u0105d\u017a ostatecznego\r\nrozrachunku i po\u017cegnania ze \u015bwiatem, oraz samego \u201ezej\u015bcia\u201d (w Alkestis<\/i>\r\ntak\u017ce powrotu zza grobu, ale powrotu budz\u0105cego niepok\u00f3j, dwuznacznego, kt\u00f3ry\r\nmo\u017ce symbolizowa\u0107 triumf ma\u0142\u017ce\u0144skiej mi\u0142o\u015bci lub by\u0107 owego triumfu szydercz\u0105\r\nparodi\u0105). Lecz z patosem jako integralnym elementem fabu\u0142y \u0142\u0105czy\u0142 si\u0119 jeszcze\r\ninny coup de th\u00e9\u00e2tre<\/i>, niezwykle cz\u0119sty zw\u0142aszcza w tych tragediach, w\r\nkt\u00f3rych cz\u0119\u015b\u0107 obsady dramatycznej gin\u0119\u0142a \u2013 polegaj\u0105cy na kilku sposobach\r\neksponowania ludzkich zw\u0142ok. O tym, \u017ce kto\u015b zgin\u0105\u0142, mo\u017cna by\u0142o odbiorc\u0119 nie\r\ntylko poinformowa\u0107, ale tak\u017ce \u2013 dla wzmocnienia efektu \u2013 uwidoczni\u0107 to przed\r\nnim w\u0142a\u015bnie poprzez nag\u0142e w\u0142\u0105czenie w obr\u0119b sceny martwego cia\u0142a<\/span> danej postaci. Oczywi\u015bcie sama opowie\u015b\u0107 o\r\nokoliczno\u015bciach czyjego\u015b zgonu mog\u0142a z ogromn\u0105 si\u0142\u0105 porusza\u0107 wyobra\u017ani\u0119,\r\nszczeg\u00f3lnie gdy by\u0142a wyzywaj\u0105co nieogl\u0119dna w swym \u2013 nieraz swoi\u015bcie\r\n\u201elicencjonowanym\u201d \u2013 weryzmie, jak np. relacja Hyllosa o tym, co sta\u0142o si\u0119 z\r\nLichasem w Trachinkach<\/i> czy Pos\u0142a\u0144ca o chwilach konania Hajmona w Antygonie<\/i>,\r\nnade wszystko za\u015b s\u0142ugi Jazona donosz\u0105cego o potwornej \u015bmierci kr\u00f3lewny\r\nkorynckiej i jej ojca, Kreona, w Eurypidesowej Medei<\/i>, ale najskuteczniej\r\nwstrz\u0105sa\u0142 odbiorc\u0105 widok nie\u017cywej ju\u017c ofiary, na kt\u00f3rej utrwali\u0142y si\u0119 \u015blady\r\n\u015bmiertelnych katuszy.<a href=\"#r4_edn27\" id=\"r4edn27\" name=\"r4_ednref27\" title=\"\"><span\r\nclass=MsoEndnoteReference><span\r\nstyle='font-size:12.0pt;font-family:\"Times New Roman\",serif'>[27]<\/span><\/span><\/span><\/a>\r\nCzasem, by to zobrazowa\u0107, wystarczy\u0142o otworzy\u0107 wrota pa\u0142acu; tak ukazane\r\nzosta\u0142y cia\u0142a zabitych w Agamemnonie<\/i> i Ofiarnicach<\/i> Ajschylosa\r\noraz zw\u0142oki samob\u00f3jczyni Eurydyki w Antygonie<\/i> i Klitajmestry u\u015bmierconej\r\nprzez syna w Elektrze<\/i> Sofoklesa. Wzmaga\u0142o wyrazisto\u015b\u0107 tego typu\r\nprezentacji wywiezienie zw\u0142ok z wn\u0119trza budowli na otwart\u0105 przestrze\u0144 sceny za\r\npomoc\u0105 specjalnej wytaczarki (platformy na walcach lub ko\u0142ach) zwanej\r\nekkyklematem \u2013 tak trafiaj\u0105 na scen\u0119 cia\u0142a pomordowanych przez syna Zeusa\r\ni Alkmeny cz\u0142onk\u00f3w jego rodziny w Heraklesie oszala\u0142ym<\/i> oraz cia\u0142o\r\nFedry, Tezeuszowej ma\u0142\u017conki, trzymaj\u0105cej w martwej r\u0119ce tabliczk\u0119 z zapisem o\r\nrzekomym \u201egrzechu\u201d, jakiego mia\u0142 si\u0119 wobec niej dopu\u015bci\u0107 pasierb w Hippolitosie\r\nuwie\u0144czonym<\/i>; modyfikacj\u0119 stanowi ukazuj\u0105cy si\u0119 w finale Medei<\/i> nad\r\ndomem Jazona \u201ew\u00f3z zaprz\u0119\u017cony w skrzydlate smoki\u201d (didaskalia po w. 1316, t. 1),\r\nna kt\u00f3rym wida\u0107 tytu\u0142ow\u0105 protagonistk\u0119 ze zw\u0142okami dzieci zabitych przez ni\u0105 w\r\nakcie zemsty na m\u0119\u017cu za jego zdrad\u0119, czy te\u017c u\u0142o\u017cone na tarczy Hektora cia\u0142ko jego\r\nsynka, Astyanaksa, zrzuconego przez Grek\u00f3w z mur\u00f3w troja\u0144skich po zdobyciu\r\nmiasta w Trojankach<\/i> Eurypidesa. Chyba najbardziej wstrz\u0105saj\u0105ca by\u0142a\r\njednak sytuacja, w kt\u00f3rej trupa jakiej\u015b postaci wnosi\u0142 i sk\u0142ada\u0142 na scenie kto\u015b\r\nbardzo bliski zmar\u0142emu; dzieje si\u0119 tak np. w zako\u0144czeniu Antygony<\/i>, gdy\r\nKreon wnosi na r\u0119kach martwego syna, Hajmona, kt\u00f3ry zabi\u0142 si\u0119 z jego powodu, a\r\nju\u017c swoistym szczytem zgrozy jest w Eurypidesowych Bachantkach<\/i> widok\r\nwniesionej przez Agaue g\u0142owy jej syna, Penteusa, wcze\u015bniej rozszarpanego na\r\nstrz\u0119py przez ni\u0105 i inne \u201epora\u017cone sza\u0142em i wyp\u0119dzone z dom\u00f3w\u201d (w. 36, t. 3)\r\nniewiasty teba\u0144skie, kt\u00f3rego pozosta\u0142e disiecta membra<\/i> znalezione na\r\nstokach Kitajronu sk\u0142ada na scenie Kadmos, dziadek nieszcz\u0119snego antagonisty\r\nDionizosa. S\u0105 to momenty o niezwyk\u0142ym \u0142adunku ekspresji scenicznej, ukazuj\u0105ce\r\npotworno\u015b\u0107 i ohyd\u0119 \u015bmierci za po\u015brednictwem spustosze\u0144 widocznych na cia\u0142ach\r\nofiar. Tak wi\u0119c w tragediach antycznych nie brak miejsca i na <span\r\nstyle='letter-spacing:1.5pt'>wizualn\u0105<\/span> ekspozycj\u0119 nawet\r\nnajbrutalniejszych skutk\u00f3w krwawych i zbrodniczych zdarze\u0144. Wprawdzie samo\r\numieranie na scenie ogl\u0105da si\u0119 tylko wyj\u0105tkowo, w zamian znacznie cz\u0119\u015bciej\r\nmo\u017cna zobaczy\u0107 to wszystko, co si\u0119 z inwazj\u0105 \u015bmierci bezpo\u015brednio wi\u0105\u017ce \u2013 tu\u017c\r\npo dokonaniu przez ni\u0105 dzie\u0142a zniszczenia.<\/p>\r\n\r\n Powracaj\u0105c do perypetii \u201epatetycznych\u201d, czyli\r\nzwi\u0105zanych z gwa\u0142townymi cierpieniami bohater\u00f3w, po kt\u00f3rych zwykle nast\u0119powa\u0142y\r\nich zgony, trzeba raz jeszcze podkre\u015bli\u0107, \u017ce przebiegi\r\n<\/span>tych nag\u0142ych zwrot\u00f3w akcji mia\u0142y na og\u00f3\u0142 miejsce za scen\u0105 i by\u0142y\r\nodtwarzane w obszernych, cz\u0119sto naturalistycznie dosadnych relacjach naocznych\r\n\u015bwiadk\u00f3w. Odbiorca musia\u0142 dowiedzie\u0107 si\u0119, co zasz\u0142o poza dost\u0119pnym mu obszarem\r\nwidzenia, a od sugestywno\u015bci przekazu zale\u017ca\u0142a \u201ejako\u015b\u0107\u201d jego odbiorczej\r\nreakcji. O ludzkim konaniu opowiadano wi\u0119c wyczerpuj\u0105co i szczeg\u00f3\u0142owo, bez\r\neufemizm\u00f3w, zawsze jednak z powag\u0105 czy wr\u0119cz z namaszczeniem. Tragicy greccy\r\nzachowywali bowiem wobec \u015bmierci nie tylko g\u0142\u0119boki szacunek, ale i nabo\u017cny\r\ndystans, rodzaj czci nale\u017cnej tajemnicy przenosin cz\u0142owieka ze sfery\r\n\u201epods\u0142onecznej\u201d do krainy cieni w Hadesie (niekiedy bohater tragiczny\r\ndost\u0119powa\u0142 swoistej apoteozy w\u0142a\u015bnie przez \u015bmier\u0107, jak np. Herakles w Trachinkach<\/i>\r\nczy tytu\u0142owy protagonista Edypa w Kolonos<\/i>, ostatniej sztuki Sofoklesa,\r\nprzechodz\u0105cy na \u201edrug\u0105 stron\u0119\u201d w niezwykle tajemniczych okoliczno\u015bciach,\r\nznanych jedynie Tezeuszowi, zobowi\u0105zanemu jednak pod przysi\u0119g\u0105 do absolutnego o\r\nnich milczenia). Doceniaj\u0105c szczeg\u00f3ln\u0105 intymno\u015b\u0107 tej nieodwracalnej\r\ni niezg\u0142\u0119bionej transformacji, dramatopisarze staro\u017cytni czynili j\u0105\r\nprzedmiotem widowiska scenicznego tylko w uzasadnionych wyj\u0105tkowymi wzgl\u0119dami\r\nartystycznymi przypadkach; st\u0105d taka szczup\u0142o\u015b\u0107 wyszczeg\u00f3lnionych wy\u017cej\r\nodst\u0119pstw od przyj\u0119tej konwencji. Malczewski w Marii<\/i> tak\u017ce jej nie\r\nnaruszy\u0142. Chwili \u015bmierci bohaterki nie przedstawi\u0142 \u201enaocznie\u201d, chocia\u017c wskaza\u0142\r\nt\u0119 chwil\u0119 w\u0142\u0105czaj\u0105c w tok narracji opis niesamowitego przeczucia Wac\u0142awa w\r\nzgie\u0142ku bitewnym akurat w\u00f3wczas, gdy sam rycerz otar\u0142 si\u0119 o \u015bmier\u0107. Ale nawet\r\nnajg\u0142\u0119biej uwewn\u0119trznione przeczucie nie dawa\u0142o pewno\u015bci, pozostawiaj\u0105c\r\nnadziej\u0119, kt\u00f3r\u0105 Wac\u0142aw karmi\u0142 si\u0119 a\u017c do momentu odnalezienia zw\u0142ok ma\u0142\u017conki w\r\nopustosza\u0142ej Miecznik\u00f3wce. Dzi\u0119ki umiej\u0119tnemu wykorzystaniu inwersji, pozwalaj\u0105cej\r\nuobecni\u0107 si\u0119 Maskom na pocz\u0105tku Pie\u015bni II<\/i>, poeta zdo\u0142a\u0142 bardzo wyra\u017anie\r\nzasygnalizowa\u0107 perypeti\u0119 i w dodatku precyzyjnie osadzi\u0107 j\u0105 w czasie akcji,\r\na jednocze\u015bnie \u2013 zgodnie z wymogami tragediowej konwencji \u2013 oszcz\u0119dzi\u0142\r\nodbiorcy ukazania w spos\u00f3b bezpo\u015bredni jej drastycznego przebiegu.<\/p>\r\n\r\n Natomiast \u2013 pozostaj\u0105c wci\u0105\u017c w ca\u0142kowitej\r\nzgodzie z antyczn\u0105 praktyk\u0105 dramatopisarsk\u0105 \u2013 uwzgl\u0119dni\u0142 w konstrukcji zdarze\u0144\r\npoematu jeszcze jeden z podstawowych sk\u0142adnik\u00f3w struktury fabularnej\r\ntragedii, jakim by\u0142o opisane przez Arystotelesa rozpoznanie (anagnorismòs<\/i>).\r\nStagiryta okre\u015bli\u0142 istot\u0119 tego elementu w zwi\u0119z\u0142ej formule:<\/p>\r\n\r\n <\/p>\r\n\r\n Rozpoznanie [...] jest to zwrot od\r\nnie\u015bwiadomo\u015bci ku poznaniu, ku przyja\u017ani lub wrogo\u015bci mi\u0119dzy osobami\r\nnaznaczonymi losem szcz\u0119\u015bcia lub nieszcz\u0119\u015bcia (Poetyka<\/i>, 1452a<\/sup>,\r\n29-31).<\/span><\/p>\r\n\r\n <\/p>\r\n\r\nAutor cytowanego dzie\u0142a uwa\u017ca\u0142, \u017ce element ten powinien\r\n\u0142\u0105czy\u0107 si\u0119 z perypeti\u0105 w ramach tzw. \u201eakcji zawik\u0142anej\u201d, a przy tym \u201e[...]\r\nwyrasta\u0107 na zasadzie konieczno\u015bci lub prawdopodobie\u0144stwa z samego uk\u0142adu fabu\u0142y\r\njako wynik poprzednich zdarze\u0144\u201d (Poetyka<\/i>, 1452a<\/sup>, 18-20). W Marii<\/i>\r\nrozpoznanie jest \u015bci\u015ble powi\u0105zane z perypeti\u0105 g\u0142\u00f3wnie dzi\u0119ki Pachol\u0119ciu, kt\u00f3re\r\njako naoczny \u015bwiadek zbrodni zdaje si\u0119 wiedzie\u0107 o niej wszystko\r\ni w odpowiednim momencie przekazuje t\u0119 wiedz\u0119 Wac\u0142awowi; zarazem anagnorismòs<\/i>\r\nwyrasta w spos\u00f3b naturalny \u2013 co tutaj oznacza: konieczny i prawdopodobny \u2013\r\nz zaprojektowanego przez Wojewod\u0119 scenariusza wydarze\u0144, kt\u00f3ry Miecznik i\r\nWac\u0142aw zrealizowali, nie zdaj\u0105c sobie sprawy z konsekwencji, jakie wynikn\u0105 z\r\nich podporz\u0105dkowania si\u0119 wojewodzi\u0144skim dyrektywom. Ukszta\u0142towanie fabu\u0142y w\r\npoemacie nie tylko potwierdza integralny zwi\u0105zek perypetii z rozpoznaniem, ale\r\nte\u017c dowodzi, \u017ce elementy te pe\u0142ni\u0105 w utworze Malczewskiego podobne funkcje,\r\njakie przypisywa\u0142 im Arystoteles, traktuj\u0105c perypeti\u0119 jako czynnik zmieniaj\u0105cy\r\nkierunek biegu akcji, rozpoznanie za\u015b jako sk\u0142adnik dodatkowy, powoduj\u0105cy\r\nzmian\u0119 stanu \u015bwiadomo\u015bci bohatera.<a href=\"#r4_edn28\" name=\"r4_ednref28\" title=\"\"><span\r\nclass=MsoEndnoteReference><span\r\nstyle='font-size:12.0pt;font-family:\"Times New Roman\",serif'>[28]<\/span><\/span><\/span><\/a>\r\nDoznania i \u201eodkrycia\u201d Wac\u0142awa podczas nocnego pobytu w domu Miecznika\r\nniew\u0105tpliwie zasadniczo odmieni\u0142y jego \u015bwiadomo\u015b\u0107. Proces ten przedstawi\u0142\r\nMalczewski w misternie udramatyzowanej \u201eods\u0142onie\u201d, b\u0119d\u0105cej zwie\u0144czeniem akcji\r\nw\u0142a\u015bciwej, a obejmuj\u0105cej fragmenty XV-XIX Pie\u015bni II<\/i>. Tragediowe\r\nrozpoznanie uleg\u0142o przy tym znamiennej modyfikacji dzi\u0119ki temu, \u017ce dokona\u0142o si\u0119\r\nw atmosferze i scenerii charakterystycznej dla powie\u015bci grozy oraz ze wzgl\u0119du\r\nna udzia\u0142 w nim Pachol\u0119cia, postaci o najbardziej tajemniczym rodowodzie i\r\nstatusie. Spajaj\u0105c w jednolit\u0105, harmonijn\u0105 ca\u0142o\u015b\u0107 elementy tych dwu konwencji\r\nliterackich, osi\u0105gn\u0105\u0142 poeta niezwyk\u0142y efekt artystyczny.<a href=\"#r4_edn29\"id=\"r4edn29\"\r\nname=\"r4_ednref29\" title=\"\"><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>[29]<\/span><\/span><\/span><\/a>\r\nWsp\u00f3\u0142tworzy go niesamowity nastr\u00f3j, jaki panuje ju\u017c w pierwszym ze wskazanych \r\nfragment\u00f3w, odzwierciedlaj\u0105cy zar\u00f3wno wewn\u0119trzny stan Wac\u0142awa w chwili,\r\ngdy dotar\u0142 on do siedziby Miecznika, jak i obiektywn\u0105 sytuacj\u0119 fabularn\u0105, kt\u00f3ra\r\nniebawem zostanie przeze\u0144 \u201erozpoznana\u201d. Do przyby\u0142ego rycerza nie wyszed\u0142 nikt\r\nz domowej za\u0142ogi, na jego pukanie do drzwi zareagowa\u0142o tylko echo jako jedyny\r\nznak ruchu lub \u017cycia<\/i> (w. 1223), b\u0142yszcz\u0105cy ksi\u0119\u017cyc przywita\u0142 go szyderskim\r\nu\u015bmiechem<\/i> (w. 1242); smutnie dumaj\u0105cemu m\u0142odzie\u0144cowi przysz\u0142o b\u0142\u0105ka\u0107\r\nsi\u0119 wok\u00f3\u0142 Miecznik\u00f3wki pogr\u0105\u017conej w martwej ciszy i przypominaj\u0105cej zakl\u0119te\r\nzamki arabskich powie\u015bci<\/i> (w. 1248); do wn\u0119trza ciemnego budynku dosta\u0142\r\nsi\u0119 przez przypadkiem dostrze\u017cone, otwarte okno. Takie okoliczno\u015bci\r\ntowarzyszy\u0142y odnalezieniu przez grafa zamordowanej ma\u0142\u017conki. We fragmencie XVI\r\nwojewodzic sprawia wra\u017cenie kogo\u015b, kto, mimo \u017ce patrzy na \u015blady przedzgonnych\r\ncierpie\u0144 Marii, nie mo\u017ce uwierzy\u0107 w jej \u015bmier\u0107; pie\u015bci j\u0105, cuci, przemawia do\r\nniej, w ko\u0144cu, wywa\u017cywszy drzwi, wybiega przed dom ze zw\u0142okami \u017cony na r\u0119kach <\/span>(a wi\u0119c jak w rozwi\u0105zaniach\r\ntragediowych \u2013 i to tych najsilniej dzia\u0142aj\u0105cych na widza!), wci\u0105\u017c wzywaj\u0105c\r\npomocy. Wtedy dopiero \u2013 na pocz\u0105tku kolejnego fragmentu \u2013 staje przed nim\r\nPachol\u0119, kt\u00f3re wyjawia mu prawd\u0119 o losie jego ukochanej. Nie oznacza to ko\u0144ca\r\nkrz\u0105taniny przy jej zw\u0142okach, przeci\u0105gaj\u0105cej si\u0119 a\u017c po fragment XIX, kiedy to\r\nWac\u0142aw z pomoc\u0105 Pachol\u0119cia wnosi je z powrotem do komnaty i na\r\nwymoszczonym pos\u0142aniu w porz\u0105dek uk\u0142ada<\/i> (w. 1412). D\u0142ugo te\u017c przygl\u0105da\r\nsi\u0119 martwej Marii z uwag\u0105 Rozpaczy, \/ Co ka\u017cdy rys Nieszcz\u0119\u015bcia w pami\u0119\u0107\r\nsobie znaczy<\/i> \r\n(w. 1416-1417), a narrator nie sk\u0105pi odbiorcy licznych szczeg\u00f3\u0142\u00f3w dotycz\u0105cych\r\nwygl\u0105du utopionej w stawie miecznik\u00f3wny. Cz\u0119sta i zamierzona rozci\u0105g\u0142o\u015b\u0107 scen\r\nukazuj\u0105cych rozpacz \u017cywych nad umar\u0142ymi ju\u017c w tragediach uwydatnia\u0142a strat\u0119\r\nzwi\u0105zan\u0105 ze \u015bmierci\u0105 kogo\u015b uosabiaj\u0105cego wysok\u0105 warto\u015b\u0107, kt\u00f3ra je\u015bli nawet nie\r\ngin\u0119\u0142a bezpowrotnie dla potomnych, to przecie\u017c niejako \u201ewygasa\u0142a\u201d w tym, kto\r\nko\u0144czy\u0142 sw\u00f3j ziemski \u017cywot. A to w\u0142a\u015bnie ma miejsce w Marii<\/i>. Je\u015bli wi\u0119c\r\nchodzi o tak poj\u0119t\u0105 funkcj\u0119 eksponowania zw\u0142ok bohaterki, to rzec mo\u017cna, \u017ce pod\r\ntym wzgl\u0119dem Malczewski wr\u0119cz prze\u015bcign\u0105\u0142 staro\u017cytnych tragik\u00f3w. Ca\u0142kiem\r\ninaczej ma si\u0119 sprawa z Pachol\u0119ciem, kt\u00f3re b\u0119d\u0105c informatorem Wac\u0142awa,\r\nprzypomina tragediowych pos\u0142a\u0144c\u00f3w, w istocie jednak bardzo r\u00f3\u017cni si\u0119 od tego\r\ntypu postaci wyst\u0119puj\u0105cych w sztukach antycznych. Przede wszystkim tragicy\r\ngreccy nie powierzali tej roli dzieciom. Ponadto wyartyku\u0142owana wprost cz\u0119\u015b\u0107\r\nrelacji Pachol\u0119cia na temat spowodowanej przez Maski \u015bmierci Marii jest\r\nzaskakuj\u0105co lakoniczna, ca\u0142\u0105 za\u015b reszt\u0119 komunikuje ono Wac\u0142awowi szeptem.\r\nTakiej formy przekazu zwi\u0105zanego z czyj\u0105\u015b \u015bmierci\u0105 pos\u0142a\u0144cy tragediowi nie\r\nznali. Tymczasem w poemacie tre\u015b\u0107 owego komunikatu zostaje przekazana odbiorcy\r\nwy\u0142\u0105cznie za po\u015brednictwem behawiorystycznej charakterystyki grafa, kt\u00f3rej\r\nnarrator dokonuje \u201ena gor\u0105co\u201d, gdy Pachol\u0119 szepce sw\u0105 powie\u015b\u0107<\/i>. I tylko\r\nna podstawie zasygnalizowanego w ten spos\u00f3b \u015bwiadectwa Pachol\u0119cia wiadomo, \u017ce\r\nWac\u0142aw dociek\u0142 ojcowskiej inspiracji w morderczym czynie Masek, co stanowi\r\nw Marii<\/i> kwintesencj\u0119 rozpoznania. Zatem informacji o rodzaju \u015bmierci\r\ni o egzekutorach wyroku na bohaterce Pachol\u0119 nie skrywa, reszt\u0119,\r\nzwi\u0105zan\u0105 z motywacyjn\u0105 stron\u0105 zbrodni, wi\u0119c z w\u0142a\u015bciwym jej sprawc\u0105, oraz,\r\nby\u0107 mo\u017ce, z chwilami konania ofiary \u2013 wyszeptuje rycerzowi do ucha. O tej\r\nreszcie czytelnik wie tyle, ile w oparciu o obserwacj\u0119 reakcji Wac\u0142awa zdo\u0142a\u0142\r\n\u201ewyrozumie\u0107\u201d narrator; oto, co w jego sprawozdaniu dzieje si\u0119 z\r\nwojewodzicem poznaj\u0105cym prawd\u0119 o tragicznych wydarzeniach, kt\u00f3re rozegra\u0142y si\u0119\r\nw dworze pod lipami o zachodzie s\u0142o\u0144ca:<\/p>\r\n\r\n <\/p>\r\n\r\n [.................................................]\r\nw twarzy rycerza,<\/span><\/p>\r\n\r\n Czarna, czarniejsza chmura, coraz si\u0119\r\nrozszerza;<\/span><\/p>\r\n\r\n I zn\u00f3w nagle, rozpacz\u0105 zaciemnione lica<\/span><\/p>\r\n\r\n Zapa\u0142 gniewu i wzgardy jak piorun o\u015bwi\u00e9ca:<\/span><\/p>\r\n\r\n A\u017c w nim powsta\u0142a wreszcie ta Ponuro\u015b\u0107 dzika,<\/span><\/p>\r\n\r\n Co patrzy w jeden przedmiot \u2013 w trunn\u0119\r\nprzeciwnika,<\/span><\/p>\r\n\r\n Kruszy naj\u015bwi\u0119tsze w\u0119z\u0142y w ogniu swego piek\u0142a,<\/span><\/p>\r\n\r\n Gdy i w najbli\u017cszym sercu trucizny dociek\u0142a!<\/span><\/p>\r\n\r\n A\u017c w nim powsta\u0142a wreszcie ta Chciwo\u015b\u0107 szalona<\/span><\/p>\r\n\r\n Krwi \u2013 krzyku \u2013 dzwon\u00f3w \u2013 p\u0142omie\u0144 popsutego\r\n\u0142ona,<\/span><\/p>\r\n\r\n Co domowej niezgody rozpala pochodni\u0119,<\/span><\/p>\r\n\r\n I w w\u0142asnym swoim gnie\u017adzie \u2013 zbrodni\u0105 karze\r\nzbrodni\u0119!<\/span><\/p>\r\n\r\n Lecz je\u015bli takie by\u0142y najwy\u017csze w nim m\u0119ki,<\/span><\/p>\r\n\r\n Zgon najdro\u017cszego szcz\u0119\u015bcia z b\u0142ogos\u0142awie\u0144stw\r\nr\u0119ki \u2013<\/span><\/p>\r\n\r\n O! jak bezecnej Zem\u015bcie co nim s\u0142usznie miota,<\/span><\/p>\r\n\r\n Towarzyszy okropnie Rozpacz i Zgryzota!<\/span><\/p>\r\n\r\n [........................................................................................]<\/span><\/p>\r\n\r\n Mniej straszna w swym nieszcz\u0119\u015bciu, od w\u0119\u017c\u00f3w\r\njedzona,<\/span><\/p>\r\n\r\n Wz\u00f3r najsro\u017cszych m\u0119czarni \u2013 posta\u0107 Laokona.<\/span><\/p>\r\n\r\n (w.\r\n1332-1347, 1350-1351)<\/span><\/p>\r\n\r\n <\/p>\r\n\r\nZatem obserwuj\u0105c Wac\u0142awa narrator wywnioskowa\u0142, \u017ce Pachol\u0119\r\nods\u0142oni\u0142o przed rycerzem kulisy zbrodniczej inicjatywy Wojewody i \u017ce w\r\nprzywiedzionym do rozpaczy m\u0142odzie\u0144cu wzbudzi\u0142o to \u017c\u0105dz\u0119 zemsty, nie zdoby\u0142 si\u0119\r\nnatomiast na dyskursywne o\u015bwietlenie wzajemnego stosunku stron zar\u00f3wno w\r\nukonstytuowanym wcze\u015bniej sojuszu ojca Wac\u0142awa z Maskami, jak i w zawi\u0105zanym\r\nw\u0142a\u015bnie w ko\u0144cowej \u201eods\u0142onie\u201d przymierzu Pachol\u0119cia z magnackim synem, jakby z\r\npr\u00f3b\u0105 zracjonalizowania wewn\u0119trznych odniesie\u0144 i wsp\u00f3\u0142zale\u017cno\u015bci w obr\u0119bie obu\r\ntych antytetycznych wobec siebie \u201ekoalicji\u201d wi\u0105za\u0142a si\u0119 jaka\u015b\r\nnieprzezwyci\u0119\u017calna aporia. We fragmencie XVIII Pachol\u0119 chwilowo znika z\r\nwizualno-refleksyjnego planu narracji; w centrum uwagi raz jeszcze staje Wac\u0142aw\r\n\u2013 najpierw poch\u0142oni\u0119ty \u017ca\u0142obnym kontemplowaniem widoku zdewastowanego w\r\nzapasach ze \u015bmierci\u0105 cia\u0142a Marii, potem, gdy zrozumia\u0142, \u017ce ich szcz\u0119\u015bcie, i\r\nsiebie \u2013 zagubi\u0142 z ni\u0105 razem<\/i> (w. 1369), p\u0142acz\u0105cy jak dzi\u00e9cie<\/i> nad jej\r\ntrupem, na koniec za\u015b scharakteryzowany przez narratora jako ten, kt\u00f3ry wskutek\r\nzatrucia ojcowsk\u0105 zdrad\u0105 zaczyna sprawia\u0107 wra\u017cenie \u017cywej ohydy ziemi<\/i> (w.\r\n1376). Tajemniczy ch\u0142opiec wy\u0142oniony z zaro\u015bli powraca wprawdzie na plan\r\nnarracyjny w XIX fragmencie, lecz przes\u0142anie ostatniej w uk\u0142adzie zdarzeniowym\r\nsceny z jego udzia\u0142em, prowokuj\u0105ce do pyta\u0144 o sens obecno\u015bci tej postaci przy\r\nWac\u0142awie zw\u0142aszcza w horyzoncie wykraczaj\u0105cej poza czas fabularny poakcji,\r\nstanowi jeden z najtrudniejszych problem\u00f3w interpretacyjnych Marii<\/i>. W\r\nanalizowanej \u201eods\u0142onie\u201d Pachol\u0119 okazuje si\u0119 nie tyle zwiastunem nieszcz\u0119\u015bcia \u2013\r\nje\u015bli poj\u0119cie to mia\u0142oby si\u0119 odnosi\u0107 do niego jako przekaziciela wie\u015bci o\r\ntragicznym u\u015bmierceniu bohaterki \u2013 bo przecie\u017c martw\u0105 \u017con\u0119 odnalaz\u0142 Wac\u0142aw bez\r\nniczyjej pomocy (szczeg\u00f3\u0142 ten \u015bwiadczy o starannie przemy\u015blanej przez poet\u0119\r\nkompozycji sceny rozpoznania), ile przede wszystkim pos\u0142em prawdy<\/span> powiadamiaj\u0105cym wojewodzica o zakulisowych\r\naspektach zbrodni. Tym niezast\u0105pionym sprzymierze\u0144cem w ustaleniu rzeczywistej\r\nprzyczyny i sprawstwa mordu na c\u00f3rce Miecznika jest w poemacie dziecko, kt\u00f3rego\r\nnie da\u0142o si\u0119 oszuka\u0107 i kt\u00f3re nigdy nie przyczyni\u0142o si\u0119 do wyrz\u0105dzenia\r\nkomukolwiek najmniejszej krzywdy. Potrafi\u0142o natomiast znale\u017a\u0107 si\u0119 w odpowiednim\r\nmiejscu i czasie, by m\u00f3c ujrze\u0107 fina\u0142 zbrodniczej intrygi i autorytatywnie\r\no nim za\u015bwiadczy\u0107, co po\u0142\u0105czy\u0142o je z Wac\u0142awem szczeg\u00f3ln\u0105 wi\u0119zi\u0105. \u015awiadectwo\r\nPachol\u0119cia jest z czytelniczego punktu widzenia roz\u0142amane, ale nie\r\n\u201efragmentaryczne\u201d, przeciwnie, z przekazu narratora wynika, \u017ce obejmuje ono\r\nca\u0142\u0105 istotn\u0105 prawd\u0119. Tak wi\u0119c w poemacie zachowane zosta\u0142o tragediowe\r\nrozwi\u0105zanie, gdy\u017c Wac\u0142aw, trac\u0105c Mari\u0119 na zawsze (przynajmniej w wymiarze\r\nludzkim), ograbiony zosta\u0142 z tego, co uwa\u017ca\u0142 za najcenniejszy dar \u017cycia,\r\nnajwi\u0119ksze ziemskie szcz\u0119\u015bcie<\/i> (w. 1276); doznawszy tej kl\u0119ski, odje\u017cd\u017ca\r\n\u2013 zdeterminowany wol\u0105 wype\u0142nienia swej ostatniej misji \u2013 w \u201epostfabularn\u0105\u201d\r\nprzysz\u0142o\u015b\u0107 z kim\u015b takim, jak Pachol\u0119, o kt\u00f3rego proweniencji i to\u017csamo\u015bci\r\nsam narrator nie umie powiedzie\u0107 nic pewnego. Nawet je\u015bli fakt ten nadaje\r\nzako\u0144czeniu akcji w\u0142a\u015bciwej Marii<\/i> tak znamienn\u0105 dla romantycznych\r\nprzedstawie\u0144 losu cz\u0142owieka w \u015bwiecie perspektyw\u0119 otwart\u0105, to u Malczewskiego\r\njej sens nie wi\u0105\u017ce si\u0119 bynajmniej z domnieman\u0105 konwersj\u0105 bohatera, lecz\r\nkoresponduje z katartyczn\u0105 funkcj\u0105 wyewokowanej w dziele wizji rzeczywisto\u015bci.<\/p>\r\n\r\n <\/p>\r\n\r\n <\/p>\r\n\r\n<br\r\nclear=all style='page-break-before:always'>\r\n<\/span>\r\n\r\nPRZYPISY\r\nDO ROZDZIA\u0141U CZWARTEGO<\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='font-size:16.0pt;line-height:150%'> <\/span><\/b><\/p>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<div> \r\n\r\n<hr align=left size=1 width=\"33%\">\r\n\r\n<div id=r4_edn1>\r\n\r\n<a href=\"#r4_ednref1\" name=\"r4_edn1\"\r\ntitle=\"\"><span\r\nstyle='font-size:10.0pt;font-family:\"Times New Roman\",serif'>[1]<\/span><\/span><\/span><\/a>\r\nJ. de Romilly<\/span><span\r\nlang=EN-US>: op. cit.<\/i>, s. 18.<\/span><\/p>\r\n\r\n<\/div>\r\n<div id=r4_edn2>\r\n\r\n<a href=\"#r4_ednref2\" name=\"r4_edn2\"\r\ntitle=\"\"><span\r\nstyle='font-size:10.0pt;font-family:\"Times New Roman\",serif'>[2]<\/span><\/span><\/span><\/a>\r\nT. Zieli\u0144ski<\/span>: Sofokles i tragedia\r\nbohaterska<\/i>. [W:] op. cit.<\/i>, s. 311-312.<\/p>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<div id=r4_edn3>\r\n\r\n<a href=\"#r4_ednref3\" name=\"r4_edn3\"\r\ntitle=\"\"><span\r\nstyle='font-size:10.0pt;font-family:\"Times New Roman\",serif'>[3]<\/span><\/span><\/span><\/a>\r\nJ. de Romilly<\/span><span\r\nlang=EN-US>: op. cit.<\/i>, s. 19.<\/span><\/p>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<div id=r4_edn4>\r\n\r\n<a href=\"#r4_ednref4\" name=\"r4_edn4\"\r\ntitle=\"\"><span\r\nstyle='font-size:10.0pt;font-family:\"Times New Roman\",serif'>[4]<\/span><\/span><\/span><\/a>\r\nZieli\u0144ski przypisywa\u0142 wizjom poetyckim najwi\u0119kszych dramatopisarzy greckich\r\n\u201eprzeczucie nowych, lepszych czas\u00f3w\u201d, zastrzegaj\u0105c, \u017ce te \u201e[...] przeczucia\r\nprzysz\u0142o\u015bci, poruszaj\u0105ce dusz\u0119 [ka\u017cdego] poety \u017cycia, mog\u0105 wcieli\u0107 si\u0119 tylko w\r\nobrazy przesz\u0142o\u015bci, lecz takiej [...], kt\u00f3ra mog\u0142aby si\u0119 z nimi z\u017cy\u0107, nie\r\ngro\u017c\u0105c ich zniszczeniem\u201d (Ten\u017ce<\/span>: Sofokles\r\ni tragedia bohaterska<\/i>. [W:] op. cit.<\/i>, s. 310-311). R\u00f3wnie\u017c Jan Kott\r\nzauwa\u017ca\u0142, \u017ce w fabu\u0142\u0119 tragedii zawsze wpisana jest jaka\u015b \u201eprognoza\u201d\r\nprzysz\u0142o\u015bci, rozumia\u0142 j\u0105 jednak ca\u0142kiem inaczej, tj. strukturalnie, jako\r\n\u201erozwi\u0105zanie akcji\u201d, przy czym \u2013 jak pisa\u0142 \u2013 \u201ePrognozy w tragedii sprawdzaj\u0105\r\nsi\u0119 albo si\u0119 nie sprawdzaj\u0105, albo sprawdzaj\u0105 si\u0119 inaczej, ni\u017cby\u015bmy mogli\r\noczekiwa\u0107. T\u0119 cz\u0119\u015b\u0107 prognozy, kt\u00f3ra si\u0119 sprawdza, proponuj\u0119 nazwa\u0107 niezmienn\u0105\r\nstruktur\u0105 danego modelu tragedii\u201d (J. Kott<\/span>:\r\nZjadanie bog\u00f3w i inne eseje<\/i>. Wyd. 2 poszerzone. Krak\u00f3w 1999 s. 250 i w\r\nog\u00f3le rozdzia\u0142 Elektra, Hamlet i Orestesy<\/i> \u2013 tam\u017ce, s. 248-275). <\/p>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<div id=r4_edn5>\r\n\r\n<a href=\"#r4_ednref5\" name=\"r4_edn5\"\r\ntitle=\"\"><span\r\nstyle='font-size:10.0pt;font-family:\"Times New Roman\",serif'>[5]<\/span><\/span><\/span><\/a>\r\nR. Zawadzki<\/span>: \u201ePoetyka\u201d\r\nArystotelesa i \u201eSztuka poetycka\u201d Horacego. Studium por\u00f3wnawcze<\/i>. Cz\u0119stochowa\r\n1996 s. 44-45.<\/p>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<div id=r4_edn6>\r\n\r\n<a href=\"#r4_ednref6\" name=\"r4_edn6\"\r\ntitle=\"\"><span\r\nstyle='font-size:10.0pt;font-family:\"Times New Roman\",serif'>[6]<\/span><\/span><\/span><\/a>\r\nTam\u017ce, s. 122.<\/p>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<div id=r4_edn7>\r\n\r\n<a href=\"#r4_ednref7\" name=\"r4_edn7\"\r\ntitle=\"\"><span\r\nstyle='font-size:10.0pt;font-family:\"Times New Roman\",serif'>[7]<\/span><\/span><\/span><\/a>\r\nTam\u017ce, s. 57.<\/p>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<div id=r4_edn8>\r\n\r\n<a href=\"#r4_ednref8\" name=\"r4_edn8\"\r\ntitle=\"\"><span\r\nstyle='font-size:10.0pt;font-family:\"Times New Roman\",serif'>[8]<\/span><\/span><\/span><\/a>\r\nTam\u017ce, s. 57.<\/p>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<div id=r4_edn9>\r\n\r\n<a href=\"#r4_ednref9\" name=\"r4_edn9\"\r\ntitle=\"\"><span\r\nstyle='font-size:10.0pt;font-family:\"Times New Roman\",serif'>[9]<\/span><\/span><\/span><\/a>\r\nTam\u017ce, s. 62, 65.<\/p>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<div id=r4_edn10>\r\n\r\n<a href=\"#r4_ednref10\" name=\"r4_edn10\"\r\ntitle=\"\"><span\r\nstyle='font-size:10.0pt;font-family:\"Times New Roman\",serif'>[10]<\/span><\/span><\/span><\/a>\r\nT. Zieli\u0144ski<\/span>: Sofokles i tragedia\r\nbohaterska<\/i>. [W:] op. cit.<\/i>, s. 358; podkr. \u2013 autora; dokonanie owej\r\n\u201edramatyzacji\u201d by\u0142o zadaniem wymagaj\u0105cym nie tylko dobrej znajomo\u015bci tradycji\r\nliterackiej i regu\u0142 sztuki, ale tak\u017ce niepo\u015bledniego talentu i gruntownej\r\nwiedzy o \u017cyciu. J. de Romilly obja\u015bnia\u0142a istot\u0119 tw\u00f3rczej pracy tragik\u00f3w\r\ngreckich nast\u0119puj\u0105co: \u201eLegendy te [zawarte w eposach] by\u0142y [...] szeroko znane.\r\n[...] Autor tragedii przejmowa\u0142 je z tradycji, a nast\u0119pny wraca\u0142 znowu do tego\r\nsamego tematu. Wynika z tego, \u017ce oryginalno\u015b\u0107 autor\u00f3w tkwi\u0142a w czym\u015b innym: nie\r\nsytuowa\u0142a si\u0119 na p\u0142aszczy\u017anie wydarze\u0144, akcji, rozwi\u0105za\u0144; polega\u0142a na\r\nindywidualnej interpretacji. Zjawia\u0142a si\u0119, gdy autor wydoby\u0142 uczucia,\r\nmotywacj\u0119, znaczenia, jakich nikt przed nim w tej fabule si\u0119 nie doczyta\u0142\u201d (<span\r\nstyle='letter-spacing:1.5pt'>Ta\u017c<\/span>: op. cit.<\/i>, s. 19-20). Gdzie\r\nindziej autorka kwitowa\u0142a t\u0119 kwesti\u0119 konkluzj\u0105: \u201ePrzecie\u017c tragedia to nie mit.\r\nJest dzie\u0142em poet\u00f3w, kt\u00f3rzy \u015bwiadomie przetransponowali mit, dla nadania mu\r\nw\u0142asnego znaczenia\u201d (tam\u017ce, s. 149). Zatem tragediowa \u201edramatyzacja\u201d to\r\ntw\u00f3rcze przetworzenie<\/span> mitu. <\/p>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<div id=r4_edn11>\r\n\r\n<a href=\"#r4_ednref11\" name=\"r4_edn11\"\r\ntitle=\"\"><span\r\nstyle='font-size:10.0pt;font-family:\"Times New Roman\",serif'>[11]<\/span><\/span><\/span><\/a>\r\nE. Feliksiak<\/span>: op. cit.<\/i>, s. 40.<\/p>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<div id=r4_edn12>\r\n\r\n<a href=\"#r4_ednref12\" name=\"r4_edn12\"\r\ntitle=\"\"><span\r\nstyle='font-size:10.0pt;font-family:\"Times New Roman\",serif'>[12]<\/span><\/span><\/span><\/a>\r\nPor. T. Zieli\u0144ski<\/span>: Sofokles i\r\ntragedia bohaterska<\/i>. [W:] op. cit.<\/i>, s. 402 oraz komentarz\r\nH. Podbielskiego w: Arystoteles<\/span>:\r\nPoetyka...<\/i> s. 87 (przypis 4).<\/p>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<div id=r4_edn13>\r\n\r\n<a href=\"#r4_ednref13\" name=\"r4_edn13\"\r\ntitle=\"\"><span\r\nstyle='font-size:10.0pt;font-family:\"Times New Roman\",serif'>[13]<\/span><\/span><\/span><\/a>\r\nJ. Kott<\/span>: Zjadanie bog\u00f3w...<\/i> s.\r\n248-249.<\/p>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<div id=r4_edn14>\r\n\r\n<a href=\"#r4_ednref14\" name=\"r4_edn14\"\r\ntitle=\"\"><span\r\nstyle='font-size:10.0pt;font-family:\"Times New Roman\",serif'>[14]<\/span><\/span><\/span><\/a>\r\nTam\u017ce, s. 248.<\/p>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<div id=r4_edn15>\r\n\r\n<a href=\"#r4_ednref15\" name=\"r4_edn15\"\r\ntitle=\"\"><span\r\nstyle='font-size:10.0pt;font-family:\"Times New Roman\",serif'>[15]<\/span><\/span><\/span><\/a>\r\nT. Zieli\u0144ski<\/span>: Sofokles i tragedia\r\nbohaterska<\/i>. [W:] op. cit.<\/i>, s. 379; podkr. \u2013 autora.<\/p>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<div id=r4_edn16>\r\n\r\n<a href=\"#r4_ednref16\" name=\"r4_edn16\"\r\ntitle=\"\"><span\r\nstyle='font-size:10.0pt;font-family:\"Times New Roman\",serif'>[16]<\/span><\/span><\/span><\/a>\r\nT. Zieli\u0144ski<\/span>: Elementy dramatyzmu\r\nw tragedii greckiej<\/i> [ pierwodruk \u2013 1925]. [W:] Ten\u017c<\/span>e: op. cit.<\/i>, s. 542; podkr. \u2013 autora.<\/p>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<div id=r4_edn17>\r\n\r\n<a href=\"#r4_ednref17\" name=\"r4_edn17\"\r\ntitle=\"\"><span\r\nstyle='font-size:10.0pt;font-family:\"Times New Roman\",serif'>[17]<\/span><\/span><\/span><\/a>\r\nT. Zieli\u0144ski<\/span>: Sofokles i tragedia\r\nbohaterska<\/i>. [W:] op. cit.<\/i>, s. 379-380.<\/p>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<div id=r4_edn18>\r\n\r\n<a href=\"#r4_ednref18\" name=\"r4_edn18\"\r\ntitle=\"\"><span\r\nstyle='font-size:10.0pt;font-family:\"Times New Roman\",serif'>[18]<\/span><\/span><\/span><\/a>\r\nM. Scheler<\/span>: O zjawisku\r\ntragiczno\u015bci<\/i>. Prze\u0142. R. Ingarden. [W:] Arystoteles.<\/i>\r\nDavid Hume. <\/i><\/span>Max Scheler. O tragedii i tragiczno\u015bci.<\/i> Prze\u0142.\r\nW. Tatarkiewicz, T. Tatarkiewiczowa, R. Ingarden. Wyb\u00f3r, przedmowa\r\ni oprac. W. Tatarkiewicz. Krak\u00f3w 1976 s. 92-93; wszystkie podkr. \u2013\r\nautora. <\/p>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<div id=r4_edn19>\r\n\r\n<a href=\"#r4_ednref19\" name=\"r4_edn19\"\r\ntitle=\"\"><span\r\nstyle='font-size:10.0pt;font-family:\"Times New Roman\",serif'>[19]<\/span><\/span><\/span><\/a>\r\nE. Feliksiak<\/span>: op. cit.<\/i>, s.\r\n51-52.<\/p>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<div id=r4_edn20>\r\n\r\n<a href=\"#r4_ednref20\" name=\"r4_edn20\"\r\ntitle=\"\"><span\r\nstyle='font-size:10.0pt;font-family:\"Times New Roman\",serif'>[20]<\/span><\/span><\/span><\/a>\r\nRodzi to zreszt\u0105 pewien paradoks, gdy\u017c w\u0142a\u015bnie ze wzgl\u0119du na determinuj\u0105c\u0105\r\nw\u0105tek fabularny Marii<\/i> metalogik\u0119 Bosk\u0105 poemat zdaje si\u0119 otwiera\u0107 na\r\ndyskurs wyrastaj\u0105cy z metodologicznych za\u0142o\u017ce\u0144 wsp\u00f3\u0142czesnego\r\ndekonstrukcjonizmu, bazuj\u0105cego g\u0142\u00f3wnie na poetyce poznawczej niepewno\u015bci,\r\nnierozstrzygalno\u015bci, niedocieczono\u015bci, kt\u00f3rej to orientacji, nawiasem m\u00f3wi\u0105c,\r\nnie traktuje si\u0119 w niniejszej pracy jako dyrektywy organizuj\u0105cej post\u0119powanie\r\nbadawcze, st\u0105d tylko kr\u00f3tka o niej wzmianka. O wci\u0105\u017c ewoluuj\u0105cych formach tragediowych\r\nw literaturze XX-wiecznej i najnowszej oraz o wp\u0142ywie tego zjawiska na teori\u0119\r\ndramatu zob.: A. Krajewska<\/span>: Dramat\r\nwsp\u00f3\u0142czesny. Teoria i interpretacja<\/i>. Pozna\u0144 2005.<\/p>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<div id=r4_edn21>\r\n\r\n<a href=\"#r4_ednref21\" name=\"r4_edn21\"\r\ntitle=\"\"><span\r\nstyle='font-size:10.0pt;font-family:\"Times New Roman\",serif'>[21]<\/span><\/span><\/span><\/a>\r\nO tym, jak przebiega\u0142 proces \u201eprzygotowania katastrofy\u201d w tragediach, zob.: <span\r\nstyle='letter-spacing:1.5pt'>T. Zieli\u0144ski<\/span>: Sofokles i tragedia\r\nbohaterska<\/i>. [W:] op. cit.<\/i>, s. 387 oraz Ten\u017ce<\/span>: Eschyl i jego \u201ePersowie\u201d<\/i> [pierwodruk \u2013 1930],\r\ntam\u017ce, s. 584.<\/p>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<div id=r4_edn22>\r\n\r\n<a href=\"#r4_ednref22\" name=\"r4_edn22\"\r\ntitle=\"\"><span\r\nstyle='font-size:10.0pt;font-family:\"Times New Roman\",serif'>[22]<\/span><\/span><\/span><\/a>\r\nPatrz: Arystoteles<\/span>: Poetyka...<\/i>\r\ns. 39 \u2013 tam komentarz H. Podbielskiego w przypisie 9.<\/p>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<div id=r4_edn23>\r\n\r\n<a href=\"#r4_ednref23\" name=\"r4_edn23\"\r\ntitle=\"\"><span\r\nstyle='font-size:10.0pt;font-family:\"Times New Roman\",serif'>[23]<\/span><\/span><\/span><\/a>\r\nJe\u015bli twarz aktora przys\u0142oni\u0119ta by\u0142a mask\u0105, to \u2013 jak zauwa\u017ca\u0142 Stanis\u0142aw\r\nWitkowski \u2013 \u201ena masce o\u015blepionego Edypa mo\u017cna by\u0142o uwydatni\u0107 krew i wyk\u0142ute\r\noczy\u201d (S. Witkowski<\/span>: Tragedia\r\ngrecka<\/i>. T. 1 z 11 rycinami w tek\u015bcie. Lw\u00f3w 1930 s. 128).<\/p>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<div id=r4_edn24>\r\n\r\n<a href=\"#r4_ednref24\" name=\"r4_edn24\"\r\ntitle=\"\"><span\r\nstyle='font-size:10.0pt;font-family:\"Times New Roman\",serif'>[24]<\/span><\/span><\/span><\/a>\r\nJako niemal \u201eba\u015bniow\u0105\u201d charakteryzowa\u0142 t\u0119 prowincj\u0119 \u0141anowski: \u201eTesalia od\r\nczas\u00f3w najdawniejszych uchodzi\u0142a za krain\u0119 czar\u00f3w, by\u0142a cz\u0119\u015bci\u0105 Grecji le\u017c\u0105c\u0105\r\nna kresach grecko\u015bci, dla reszty Hellen\u00f3w odznacza\u0142a si\u0119 swoistym egzotyzmem\u201d (<span\r\nstyle='letter-spacing:1.5pt'>Ten\u017ce<\/span>: [S\u0142owo wst\u0119pne do Alkestis<\/i>].\r\n[W:] Eurypides<\/span>: op. cit.<\/i>, t. 1\r\ns. 56), prawie jak dla p\u00f3\u0142nocno-zachodnich \u201ekoroniarzy\u201d poetycka i \u201edzika\u201d\r\nUkraina.<\/p>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<div id=r4_edn25>\r\n\r\n<a href=\"#r4_ednref25\" name=\"r4_edn25\"\r\ntitle=\"\"><span\r\nstyle='font-size:10.0pt;font-family:\"Times New Roman\",serif'>[25]<\/span><\/span><\/span><\/a>\r\nJ. Kott<\/span>: Zjadanie bog\u00f3w...<\/i> s.\r\n163.<\/p>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<div id=r4_edn26>\r\n\r\n<a href=\"#r4_ednref26\" name=\"r4_edn26\"\r\ntitle=\"\"><span\r\nstyle='font-size:10.0pt;font-family:\"Times New Roman\",serif'>[26]<\/span><\/span><\/span><\/a>\r\nTam\u017ce, s. 187-188, 189.<\/p>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<div id=r4_edn27>\r\n\r\n<a href=\"#r4_ednref27\" name=\"r4_edn27\"\r\ntitle=\"\"><span\r\nstyle='font-size:10.0pt;font-family:\"Times New Roman\",serif'>[27]<\/span><\/span><\/span><\/a>\r\nOczywi\u015bcie reakcje odbiorcy by\u0142y pochodn\u0105 reakcji bohater\u00f3w sztuk; niekiedy\r\nwidok by\u0142 tak straszny, \u017ce niekt\u00f3rym spo\u015br\u00f3d wyst\u0119puj\u0105cych postaci postanawiano\r\ngo oszcz\u0119dzi\u0107, jak o tym \u015bwiadczy zgoda Adrastosa w Eurypidesowych B\u0142agalnicach<\/i>\r\nna propozycj\u0119 Tezeusza, by do cia\u0142 m\u0119\u017c\u00f3w poleg\u0142ych pod Tebami nie dopuszcza\u0107\r\nkobiet, zanim nie zostanie dokonana kremacja, gdy\u017c \u2013 jak argumentuje przyw\u00f3dca\r\nAte\u0144czyk\u00f3w \u2013 \u201eumr\u0105, gdy ujrz\u0105 zw\u0142oki ca\u0142e w ranach\u201d (w. 944, t. 3).<\/p>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<div id=r4_edn28>\r\n\r\n<a href=\"#r4_ednref28\" name=\"r4_edn28\"\r\ntitle=\"\"><span\r\nstyle='font-size:10.0pt;font-family:\"Times New Roman\",serif'>[28]<\/span><\/span><\/span><\/a>\r\nPor. komentarz R. Zawadzkiego dotycz\u0105cy rozumienia obu tych poj\u0119\u0107 przez\r\nArystotelesa w: Ten\u017ce<\/span>: \u201ePoetyka\u201d\r\nArystotelesa...<\/i> s. 127-128.<\/p>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<div id=r4_edn29>\r\n\r\n<a href=\"#r4_ednref29\" name=\"r4_edn29\"\r\ntitle=\"\"><span\r\nstyle='font-size:10.0pt;font-family:\"Times New Roman\",serif'>[29]<\/span><\/span><\/span><\/a>\r\nPor. J. Kamionka-Straszakowa<\/span>: Zb\u0142\u0105kany\r\nw\u0119drowiec...<\/i> s. 137; na obecno\u015b\u0107 motyw\u00f3w \u201egotyckich\u201d w poemacie zwraca\u0142a\r\nuwag\u0119 te\u017c D. Zawadzka, \u0142\u0105cz\u0105c je jednak wy\u0142\u0105cznie z przestrzeni\u0105 zamku Wojewody\r\n(zob. Ta\u017c<\/span>: op. cit.<\/i>, s. 243).\r\nWp\u0142ywy \u201epoetyki\u201d tragedii i powie\u015bci grozy s\u0105 szczeg\u00f3lnie wyraziste w omawianej\r\n\u201eods\u0142onie\u201d, co naturalnie nie znaczy, \u017ce w ca\u0142ej fakturze poetyckiej Marii<\/i>\r\nnie mo\u017cna odnale\u017a\u0107 \u201einkrustacji\u201d pochodz\u0105cych r\u00f3wnie\u017c z innych obszar\u00f3w\r\ntradycji literackiej i z pozaliterackich \u017ar\u00f3de\u0142 kulturowych.<\/p>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<\/body>\r\n\r\n<\/html>\r\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-element elementor-element-ef176c8 elementor-widget elementor-widget-html\" data-id=\"ef176c8\" data-element_type=\"widget\" data-e-type=\"widget\" data-widget_type=\"html.default\">\n\t\t\t\t<div class=\"elementor-widget-container\">\n\t\t\t\t\t\r\n<html xmlns:v=\"urn:schemas-microsoft-com:vml\"\r\nxmlns:o=\"urn:schemas-microsoft-com:office:office\"\r\nxmlns:w=\"urn:schemas-microsoft-com:office:word\"\r\nxmlns:m=\"http:\/\/schemas.microsoft.com\/office\/2004\/12\/omml\"\r\nxmlns=\"http:\/\/www.w3.org\/TR\/REC-html40\">\r\n\r\n<head>\r\n<meta http-equiv=Content-Type content=\"text\/html; charset=windows-1250\">\r\n<meta name=ProgId content=Word.Document>\r\n<meta name=Generator content=\"Microsoft Word 15\">\r\n<meta name=Originator content=\"Microsoft Word 15\">\r\n<link rel=File-List href=\"Rozdzia\u0142%20III_pliki\/filelist.xml\">\r\n<title>ROZDZIA\u0141 PIERWSZY<\/title>\r\n\r\n<link rel=themeData href=\"Rozdzia\u0142%20III_pliki\/themedata.thmx\">\r\n<link rel=colorSchemeMapping href=\"Rozdzia\u0142%20III_pliki\/colorschememapping.xml\">\r\n\r\n<style>\r\n\r\n<\/style>\r\n\r\n<\/head>\r\n\r\n<body lang=PL style='tab-interval:35.4pt;word-wrap:break-word'>\r\n\r\n<div class=WordSection1>\r\n\r\nROZDZIA\u0141\r\nTRZECI<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='font-size:14.0pt;mso-bidi-font-size:12.0pt'><o:p> <\/o:p><\/span><\/b><\/p>\r\n\r\nW nurcie \u201eczasu tragicznego\u201d<\/p>\r\n\r\n<o:p> <\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<o:p> <\/o:p><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='font-size:16.0pt;mso-bidi-font-size:12.0pt;line-height:150%'>1<o:p><\/o:p><\/span><\/b><\/p>\r\n<span\r\nstyle='font-size:14.0pt;line-height:150%'>Glosa genologiczna<o:p><\/o:p><\/span><\/b><\/p>\r\n\r\n<o:p> <\/o:p><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>Donios\u0142a rola Masek \u2013 wymagaj\u0105ca\r\nzreszt\u0105 o\u015bwietlenia od innej jeszcze strony \u2013 oraz zwi\u0105zana z tymi postaciami\r\nsymbolika to w Marii<\/i> tylko jedna z cz\u0119\u015bci sk\u0142adowych pewnego zespo\u0142u\r\nelement\u00f3w wsp\u00f3\u0142tworz\u0105cych struktur\u0119 obrazu \u015bwiata, tych mianowicie, kt\u00f3re\r\nnajsilniej dramatyzuj\u0105 \u201eobszar fabulacyjny\u201d dzie\u0142a. Nadanie tragicznej\r\nmodalno\u015bci fabule poematu musia\u0142o odcisn\u0105\u0107 swe pi\u0119tno na biegu zdarze\u0144, tj.\r\ndoprowadzi\u0107 do katastrofy. Jak wiadomo, znalaz\u0142o to szczeg\u00f3lnie ekspresywny\r\nwyraz w zbrodniczym ciosie wymierzonym w Mari\u0119, b\u0119d\u0105cym w architektonice\r\nanegdoty fabularnej kulminacj\u0105 nieszcz\u0119\u015bcia. Ale opr\u00f3cz niego tak\u017ce szereg\r\ninnych czynnik\u00f3w wzmaga dramatyzm przedstawionej rzeczywisto\u015bci. Wszystkie one\r\nsprawiaj\u0105, \u017ce utw\u00f3r Malczewskiego pod wieloma wzgl\u0119dami nabiera kolorytu\r\ntragediowego, zdradzaj\u0105c g\u0142\u0119bokie powinowactwa z \u201epoetyk\u0105\u201d tragedii w\r\nog\u00f3le, a zw\u0142aszcza z jej star\u0105, szacown\u0105 form\u0105 egzemplifikowan\u0105 dzie\u0142ami\r\nwielkiej tr\u00f3jki tragik\u00f3w greckich z V wieku p.n.e. Wprawdzie zar\u00f3wno dawniej,\r\njak i w czasach nowszych badacze dostrzegali niekt\u00f3re z tych powinowactw,\r\nformu\u0142uj\u0105c tezy o g\u0142\u0119bszych zwi\u0105zkach Marii<\/i> z tragediopisarstwem\r\nantycznym, przede wszystkim z tw\u00f3rczo\u015bci\u0105 Sofoklesa, ich obserwacje mia\u0142y\r\njednak charakter badawczych akcydentali\u00f3w zaledwie sygnalizuj\u0105cych t\u0119\r\nproblematyk\u0119.<\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>W 1925 roku Aleksander Br\u00fcckner w\r\nwa\u017cnym do dzi\u015b, cho\u0107 kontrowersyjnym Wst\u0119pie<\/i> do swej edycji Marii<\/i>\r\ndokona\u0142 m.in. zestawienia poematu Malczewskiego z \u201eparadygmatem\u201d tragedii\r\nantycznej, wytyczaj\u0105c nowy nurt refleksji nad polskim arcydzie\u0142em. Istotne\r\nokaza\u0142y si\u0119 dla uczonego nie tylko analogie w zakresie kompozycji czy\r\nzachowania trzech klasycznych jedno\u015bci (\u201ejedno\u015b\u0107 miejsca\u201d w poemacie wyznacza\r\nprzestrze\u0144 nadbo\u017ca\u0144skich step\u00f3w z rozmieszczonymi w niej siedzibami Wojewody\r\ni Miecznika tudzie\u017c spalon\u0105 przez Tatar\u00f3w wsi\u0105, opodal kt\u00f3rej rozegra\u0142a\r\nsi\u0119 bitwa), ale tak\u017ce niezwyk\u0142e jak na powie\u015b\u0107 poetyck\u0105 walory \u201esceniczne\u201d Marii<\/i>:<\/p>\r\n\r\n<o:p> <\/o:p><\/p>\r\n\r\nPi\u0119cioaktow\u0105\r\ntragedi\u0119 o pysze i zniszczeniu [...] uj\u0105\u0142 poeta we dwie pie\u015bni. Pierwsza\r\nzawiera trzy ods\u0142ony, ekspozycj\u0119 i akcj\u0119 [...]; druga pie\u015b\u0144 daje akt czwarty,\r\nperypeti\u0119, i pi\u0105ty, katastrof\u0119. Powie\u015b\u0107 to, ale opowiadania nie ma; wszystko\r\nrozgrywa si\u0119 przed oczyma naszymi jak na scenie.<a style='mso-endnote-id:r3edn1'\r\nhref=\"#r3_edn1\" name=\"r3_ednref1\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference><span style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:\r\n12.0pt;font-family:\"Times New Roman\",serif;mso-fareast-font-family:\"Times New Roman\";\r\nmso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA'>1<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a><o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<o:p> <\/o:p><\/p>\r\n\r\nMimo\r\nakcentowanej \u201esceniczno\u015bci\u201d wraz z innymi cechami \u201ewysokiego\u201d gatunku Br\u00fcckner\r\nokre\u015bli\u0142 poemat terminem \u201etragedia\u201d raczej w potocznym tego s\u0142owa znaczeniu,\r\nuzasadniaj\u0105c to tym, \u017ce \u201e[...] poeta nie wystawi\u0142 zapas\u00f3w \u017cadnych; stron\u0119\r\nprzeciwn\u0105 zakry\u0142 cieniem zamkowym. Jest wprawdzie charakterystyka Wojewody, ale\r\nzupe\u0142nie zewn\u0119trzna; nie wchodzimy w jego pobudki i my\u015bli; jest to jednostronny\r\nakt oskar\u017cenia bez wys\u0142uchania winnego\u201d.<a style='mso-endnote-id:r3edn2'\r\nhref=\"#r3_edn2\" name=\"r3_ednref2\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>2<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a> O\r\nracjach winowajcy Malczewski nie zapomnia\u0142, cho\u0107 przekaza\u0142 je w formie daleko\r\nodbiegaj\u0105cej od znanych epice przedromantycznej standard\u00f3w. By\u0107 mo\u017ce jednak,\r\ngdyby poeta uczyni\u0142 z Wojewody posta\u0107 m\u00f3wi\u0105c\u0105 i w\u0142\u0105czy\u0142 do tekstu jaki\u015b\r\ndialogowy ust\u0119p o charakterze agonistycznym (czego zreszt\u0105, by nie\r\n\u201ezaprzepa\u015bci\u0107\u201d intrygi, zrobi\u0107 nie m\u00f3g\u0142 ani w \u201eods\u0142onie\u201d zamkowej, ani w \u017cadnym\r\ninnym fragmencie poprzedzaj\u0105cym \u015bmier\u0107 bohaterki), kto wie, czy w\u00f3wczas autor\r\nprzytoczonych s\u0142\u00f3w \u2013 przez wzgl\u0105d na wyb\u00f3r \u201esurowca\u201d fabularnego, a zw\u0142aszcza\r\njego artystyczn\u0105 obr\u00f3bk\u0119 \u2013 nie zakwestionowa\u0142by tradycyjnej kwalifikacji\r\ngenologicznej Marii<\/i>, kt\u00f3rej nowatorstwem formalnym by\u0142 wyra\u017anie\r\nzafascynowany.<\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>Bo te\u017c kontekstualne bogactwo pos\u0119pnego\r\nmalowid\u0142a<\/i> dowodzi mistrzostwa, z jakim jego tw\u00f3rca potrafi\u0142\r\nwykorzysta\u0107 moc asymilacyjn\u0105 tkwi\u0105c\u0105 w gatunkowej kubaturze powie\u015bci\r\npoetyckiej. St\u0105d tak wiele ponawianych przez badaczy pr\u00f3b \u0142\u0105czenia Marii<\/i>\r\nz r\u00f3\u017cnorodnymi zjawiskami kulturowymi odleg\u0142ych i bli\u017cszych epok oraz\r\npodkre\u015blanie imponuj\u0105cego zasi\u0119gu jej \u201ealians\u00f3w genologicznych\u201d.<a\r\nstyle='mso-endnote-id:r3edn3' href=\"#r3_edn3\" name=\"r3_ednref3\" title=\"\"><span\r\nclass=MsoEndnoteReference><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>3<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a> Tu\r\nwszak\u017ce chodzi o trop wskazany przez Br\u00fccknera \u2013 o unaocznione przeze\u0144\r\nkorelacje, dzi\u0119ki kt\u00f3rym poemat Malczewskiego mo\u017ce by\u0107 rozpatrywany na tle\r\nokre\u015blonego dziedzictwa literackiego, a nawet w \u015bcis\u0142ym z nim powi\u0105zaniu. Opcja\r\nta uzyska\u0142a ju\u017c pewien naukowy rezonans. Wsp\u00f3\u0142cze\u015bni komentatorzy zacz\u0119li\r\nbowiem zwraca\u0107 uwag\u0119 na obecno\u015b\u0107 w Marii<\/i> cech charakterystycznych\r\ndla \u201earchetypu\u201d struktury tragediowej. Pisano wi\u0119c, \u017ce akcja w\u0142a\u015bciwa mie\u015bci\r\nsi\u0119 w stosunkowo w\u0105skich ramach czasowych, niekiedy kojarz\u0105c \u00f3w wyr\u00f3\u017cnik\r\nformalny z praktyk\u0105 gospodarowania czasem w tragediach staro\u017cytnych.\r\nJ. Ma\u015blanka obliczy\u0142, \u017ce zdarzenia g\u0142\u00f3wnego w\u0105tku rozgrywaj\u0105 si\u0119 w ci\u0105gu\r\noko\u0142o 30 godzin.<a style='mso-endnote-id:r3edn4' href=\"#r3_edn4\" name=\"r3_ednref4\"\r\ntitle=\"\"><![if !supportFootnotes]><span\r\nstyle='font-size:7.0pt;font-family:\"Times New Roman\",serif;mso-fareast-font-family:\r\n\"Times New Roman\";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:\r\nAR-SA'>4<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a> Czes\u0142aw Mi\u0142osz \u2013 id\u0105c\r\ntropem Br\u00fccknera \u2013 zaokr\u0105gli\u0142 nawet ten czas do \u201eklasycznej\u201d doby, co mia\u0142o\r\nchyba stanowi\u0107 po\u015bredni\u0105 sugesti\u0119, by przy lekturze poematu nie traci\u0107 z pola\r\nwidzenia prawide\u0142 typowych dla tragedii antycznej.<a style='mso-endnote-id:\r\nr3edn5' href=\"#r3_edn5\" name=\"r3_ednref5\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>5<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a> W tym\r\nte\u017c kr\u0119gu tradycji pr\u00f3bowano szuka\u0107 korzeni sensu zarysowanej przez\r\nMalczewskiego wizji \u015bwiata i koresponduj\u0105cej z ni\u0105 koncepcji losu cz\u0142owieka.\r\nTak okre\u015blony kierunek poszukiwa\u0144 znalaz\u0142 odzwierciedlenie w wywodzie W.\r\nSzturca:<\/p>\r\n\r\n<o:p> <\/o:p><\/p>\r\n\r\nRama modalna opowie\u015bci [...] osnuta zosta\u0142a na tragediowym\r\nschemacie znanym z Sofoklesa i Racine\u2019a: w\u0142a\u015bnie wtedy, gdy co\u015b zmierza ku\r\npogodnemu rozwi\u0105zaniu nast\u0119puje zdarzenie, kt\u00f3re odwraca akcj\u0119 ku nieszcz\u0119\u015bciu.\r\nZasada ta [...] jest u Malczewskiego rozci\u0105gni\u0119ta na ca\u0142y \u015bwiat prze\u017cywany jako\r\nSofoklesowa tragedia losu, czemu Malczewski da\u0142 wyraz nie tylko w bezpo\u015brednich\r\nodwo\u0142aniach do wzor\u00f3w wanitatywnych, ale i w konstrukcji utworu (ironiczne\r\necha, zwierciad\u0142a temat\u00f3w wykrzywionych w wieloperspektywicznych narracjach, r\u00e9cit<\/i>\r\nPachol\u0119cia) i w memoratoriach funebralnych. Pachol\u0119 wprowadza w powie\u015b\u0107 [...]\r\ntemat skandalu egzystencji, w jego greckim, Sofoklesowym wymiarze.<a\r\nstyle='mso-endnote-id:r3edn6' href=\"#r3_edn6\" name=\"r3_ednref6\" title=\"\"><span\r\nclass=MsoEndnoteReference><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference><span style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:\r\n12.0pt;font-family:\"Times New Roman\",serif;mso-fareast-font-family:\"Times New Roman\";\r\nmso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA'>6<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a>\r\n<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<o:p> <\/o:p><\/p>\r\n\r\nZar\u00f3wno wi\u0119c\r\nwbudowana w fabu\u0142\u0119 perypetia z jej niwecz\u0105cym ludzkie trudy i nadzieje\r\nci\u0105\u017ceniem, jak i zabiegi w sferze konstrukcyjno-refleksyjnej, a nawet\r\nwprowadzona do utworu na specjalnych prawach posta\u0107, mia\u0142yby zbli\u017ca\u0107 ca\u0142o\u015b\u0107\r\nprzedstawienia do tragediowych uj\u0119\u0107 Sofoklesa. Znamienne, \u017ce z tym samym t\u0142em\r\npor\u00f3wnawczym zwi\u0105za\u0142a sw\u0105 analiz\u0119 i ocen\u0119 zwrotu akcji ku nieszcz\u0119\u015bciu i\r\nkatastrofie G. Halkiewicz-Sojak. Pisz\u0105c o przynoszonych przez pos\u0142a\u0144c\u00f3w lub\r\nch\u00f3ry nowinach zapowiadaj\u0105cych pomy\u015blny bieg zdarze\u0144 w tragediach Sofoklesa,\r\npodkre\u015bli\u0142a, i\u017c nowiny te s\u0105 zawsze \u201efragmentaryczne\u201d i tylko dzi\u0119ki temu mog\u0105\r\npozornie i chwilowo wydawa\u0107 si\u0119 dobrymi.<a style='mso-endnote-id:r3edn7'\r\nhref=\"#r3_edn7\" name=\"r3_ednref7\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>7<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a> Ich\r\nprzekaziciele albo sami co\u015b ukrywaj\u0105, albo nie s\u0105 \u015bwiadomi zmieniaj\u0105cej sens\r\nich relacji istotnej \u201ereszty\u201d (jak ma to miejsce np. w Trachinkach<\/i> \u2013\r\npierwszy przypadek, czy w Kr\u00f3lu Edypie<\/i> \u2013 drugi). Takie luki informacyjne\r\n\u015bci\u0105gaj\u0105 na bohater\u00f3w niespodziewane kl\u0119ski.<\/p>\r\n\r\n<o:p> <\/o:p><\/p>\r\n\r\nCz\u0142owiek\r\nw tragedii Sofoklesa \u2013 wed\u0142ug autorki \u2013 nie jest w stanie zrekonstruowa\u0107 praw\r\ndeterminuj\u0105cych jego los, staje wobec tajemnicy, Mojry, fatum, bog\u00f3w; s\u0142owem \u2013\r\nwobec przeznaczenia.<a style='mso-endnote-id:r3edn8' href=\"#r3_edn8\" name=\"r3_ednref8\"\r\ntitle=\"\"><![if !supportFootnotes]><span\r\nstyle='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:12.0pt;font-family:\"Times New Roman\",serif;\r\nmso-fareast-font-family:\"Times New Roman\";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:\r\nPL;mso-bidi-language:AR-SA'>8<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a><o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<o:p> <\/o:p><\/p>\r\n\r\nR\u00f3wnie\u017c w\r\nromantycznym poemacie list dostarczony przez kozaka jest zwodnicz\u0105 zapowiedzi\u0105\r\nzgody i szcz\u0119\u015bcia, naprawd\u0119 za\u015b kryje podst\u0119p, cho\u0107 pos\u0142aniec o tym nie wie.\r\nUdzia\u0142em tytu\u0142owej postaci utworu Malczewskiego staje si\u0119 wi\u0119c sytuacja podobna\r\ndo tej, w jakiej znalaz\u0142o si\u0119 wielu bohater\u00f3w ate\u0144skiego tragika. Z powodu\r\nwiecznie niepe\u0142nej wiedzy o \u015bwiecie i o sobie cz\u0142owiek nie potrafi istnie\u0107 poza\r\nwymiarem tragicznym i nie odmieniaj\u0105 tego stanu rzeczy \u017cadne osobiste zas\u0142ugi\r\nczy cnoty. Nawet wybra\u0144cy bog\u00f3w, powo\u0142ani do wielkich i \u015bwi\u0119tych misji, s\u0105\r\nwci\u0105\u017c lud\u017ami i wszystko, na co si\u0119 zdobywaj\u0105, poza t\u0119 ich ludzk\u0105 kondycj\u0119 nie\r\nwykracza. W podobny spos\u00f3b \u2013 w sensie kreacyjnym \u2013 potraktowa\u0142 swoich\r\nbohater\u00f3w Malczewski:<\/p>\r\n\r\n<o:p> <\/o:p><\/p>\r\n\r\nDuchowe\r\npredyspozycje Marii \u2013 pisa\u0142a Halkiewicz-Sojak \u2013 pozwalaj\u0105 jej widzie\u0107 wi\u0119cej od\r\ninnych, ale i tak jest ona bezradna wobec tajemnicy w\u0142asnego losu i losu\r\nnajbli\u017cszych.<a style='mso-endnote-id:r3edn9' href=\"#r3_edn9\" name=\"r3\"\r\ntitle=\"\"><![if !supportFootnotes]><span\r\nstyle='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:12.0pt;font-family:\"Times New Roman\",serif;\r\nmso-fareast-font-family:\"Times New Roman\";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:\r\nPL;mso-bidi-language:AR-SA'>9<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a><o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<o:p> <\/o:p><\/p>\r\n\r\nA jednak \u2013 co\r\nwarto szczeg\u00f3lnie podkre\u015bli\u0107 \u2013 raz zaistniawszy w dziele w swej niepowtarzalnej\r\npostaci, pozostaje wci\u0105\u017c \u017cyw\u0105, nieprzemijaj\u0105c\u0105 warto\u015bci\u0105.<\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>Obok wa\u017cnej analogii polegaj\u0105cej na\r\nzaktualizowaniu przez Malczewskiego schematu klasycznej perypetii jego poemat\r\nwykazuje zbie\u017cno\u015b\u0107 z dawnymi tragediami r\u00f3wnie\u017c pod wzgl\u0119dem zasady motywowania\r\nzdarze\u0144 \u2013 na co najmniej dw\u00f3ch poziomach czy planach fabularnych. By\u0142o to\r\nprawid\u0142em ju\u017c w eposach Homera, przej\u0119tym nast\u0119pnie przez wszystkich tragik\u00f3w.\r\nNa ludzki sens tocz\u0105cej si\u0119 akcji nak\u0142ada\u0142 si\u0119 wy\u017cszy \u2013 boski. Zdaniem\r\nHalkiewicz-Sojak, takiej \u201epodw\u00f3jnej przyczynowo\u015bci\u201d podporz\u0105dkowane s\u0105 tak\u017ce\r\nwydarzenia w obu Pie\u015bniach<\/i> Marii<\/i>:<\/p>\r\n\r\n<o:p> <\/o:p><\/p>\r\n\r\nJeden\r\n\u0142a\u0144cuch motywacyjny tworzy w \u015bwiecie przedstawionym Wojewoda i jego intrygi.\r\nMamy tu do czynienia z realistyczn\u0105, prawdopodobn\u0105 psychologicznie [...]\r\nmotywacj\u0105 przyczynowo-skutkow\u0105. Drugi \u0142a\u0144cuch motyw\u00f3w skupia si\u0119 wok\u00f3\u0142 Marii\r\n[...]. Ten drugi szereg jest nadrz\u0119dny i chronologicznie, i ze wzgl\u0119du na\r\nistot\u0119 problemu. Nie ma w nim jednak przyczynowo-skutkowej konsekwencji \u2013\r\nprzyczyny zdarze\u0144 s\u0105 jedynie hipotetyczne [...]. Taka konstrukcja pozwala\r\nunaoczni\u0107 [...] nieprzenikalno\u015b\u0107 transcendencji. W planie genologicznym\r\nnatomiast mo\u017cna dzi\u0119ki niej wyodr\u0119bni\u0107 dwa nurty poematu, charakterystyczne dla\r\nsynkretycznej struktury powie\u015bci poetyckiej: epicko-dramatyczny i liryczny.<a\r\nstyle='mso-endnote-id:r3edn10' href=\"#r3_edn10\" name=\"r3_ednref10\" title=\"\"><span\r\nclass=MsoEndnoteReference><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference><span style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:\r\n12.0pt;font-family:\"Times New Roman\",serif;mso-fareast-font-family:\"Times New Roman\";\r\nmso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA'>10<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a><o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<o:p> <\/o:p><\/p>\r\n\r\nSzczeg\u00f3lnej wagi\r\nw tym ust\u0119pie nabiera fakt, \u017ce dwa g\u0142\u00f3wne ci\u0105gi motywacyjne powi\u0105za\u0142a autorka z\r\npostaciami Wojewody i Marii, uwydatniaj\u0105c zasadniczo r\u00f3\u017cny charakter obydwu z\r\nnich. Pomimo, \u017ce wydaj\u0105 si\u0119 tak r\u00f3\u017cne, nie s\u0105 przecie\u017c ca\u0142kiem <span\r\nstyle='letter-spacing:1.5pt'>oddzielne<\/span>. Pozostaj\u0105 wobec siebie w\r\nstosunku \u2013 by si\u0119 tak wyrazi\u0107 \u2013 anamorficznej koincydencji. Skutki intrygi\r\nWojewody wplasowuj\u0105 si\u0119 bowiem ostatecznie w jaki\u015b wy\u017cej zorganizowany,<span\r\nstyle='mso-spacerun:yes'> <\/span>nie w pe\u0142ni przejrzysty, a zaledwie prze\u015bwiecaj\u0105cy\r\nprzez rzeczywiste wydarzenia scenariusz ludzkich dziej\u00f3w. Motywy skupione wok\u00f3\u0142\r\nmagnata i Marii zostaj\u0105 w ko\u0144cu skonfrontowane ze sob\u0105, tworz\u0105c finalny,\r\nnadrz\u0119dny \u201ezestr\u00f3j\u201d przybieraj\u0105cy kszta\u0142t tajemniczej teodycei. Ale to w\u0142a\u015bnie\r\nw r\u00f3\u017cnicach mi\u0119dzy tymi postaciami tkwi \u017ar\u00f3d\u0142o wzgl\u0119dno\u015bci oceny wydarze\u0144, w\r\njakich ka\u017cda z nich na sw\u00f3j spos\u00f3b uczestniczy. To wszystko, co wskutek\r\npowzi\u0119tego planu dzia\u0142ania niejako wprawia w ruch Wojewoda, znajduje\r\nwyt\u0142umaczenie na gruncie fabularnego realizmu, to natomiast, co w wyniku owej\r\nprzyczyny sprawczej spotyka Mari\u0119, przes\u0105dzaj\u0105c o jej losie i dog\u0142\u0119bnie\r\nprzeobra\u017caj\u0105c jej najbli\u017cszych, jak gdyby przerasta sw\u0105 ludzk\u0105 genez\u0119, wymyka\r\nsi\u0119 racjonalnej recepcji, osadza w innej ni\u017c oparta na tradycyjnym modelu\r\nprzyczynowo-skutkowym domenie rzeczywisto\u015bci i zdaje si\u0119 odsy\u0142a\u0107 ku niezbadanym\r\nwyrokom boskim, o kt\u00f3rych tylekro\u0107 wspominaj\u0105 r\u00f3wnie\u017c ch\u00f3ry w tragediach. Losy\r\nwyst\u0119puj\u0105cych w tych utworach bohater\u00f3w, kt\u00f3rzy gin\u0105, czyli \u2013 podobnie jak\r\nMaria \u2013 w ludzkim odczuciu ko\u0144cz\u0105 tragicznie, te\u017c w istocie podlegaj\u0105\r\nstrukturom motywacyjnym niemieszcz\u0105cym si\u0119 w ramach czytelnego dla cz\u0142owieka\r\nporz\u0105dku przyczynowo-skutkowego.<a style='mso-endnote-id:r3edn11' href=\"#r3_edn11\"\r\nname=\"r3_ednref11\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>11<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a> I\r\nchocia\u017c ukazane w wielu tragediach finalizacje \u017cywot\u00f3w ludzkich nosz\u0105 znamiona\r\n\u201ebankructwa\u201d czy \u201eskandalu\u201d egzystencji, to w perspektywie wy\u017cszego porz\u0105dku\r\nmotywacyjnego uzyskuj\u0105 ponadczasowy sens. Wypada zauwa\u017cy\u0107, i\u017c ta ostatnia\r\nokoliczno\u015b\u0107 niejako podmywa grunt dla tezy, jakoby bohater tragiczny by\u0142 w\r\nca\u0142ym tego s\u0142owa znaczeniu bezradny<\/span>\r\nwobec \u201etajemnicy losu\u201d.<\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>Fenomen cz\u0142owiecze\u0144stwa zar\u00f3wno w\r\n\u015bwiecie staro\u017cytnym, poddanym w\u0142adczym wp\u0142ywom bog\u00f3w greckich, jak i w\r\nnowo\u017cytnym, opartym na fundamencie cywilizacji chrze\u015bcija\u0144skiej, stanowi \u2013 jak\r\nsi\u0119 okazuje \u2013 wci\u0105\u017c ten sam rodzaj or\u0119\u017ca wobec egzystencjalnego wyzwania, z\r\nkt\u00f3rym cz\u0142owiek \u015bwiadomy \u201es\u0142abo\u015bci swych zmys\u0142\u00f3w\u201d (s\u0142\u00f3w tych u\u017cy\u0142 Malczewski w\r\ns\u0142ynnym \u201emontblanckim\u201d przypisie 4 do Marii<\/i>) musi si\u0119 zmierzy\u0107, je\u015bli ma\r\nzatriumfowa\u0107 nad sob\u0105. I w tragediach, i w poemacie Malczewskiego \u2013 oczywi\u015bcie\r\nprzy wszystkich r\u00f3\u017cnicach wynikaj\u0105cych z odmiennych uwarunkowa\u0144 historycznych i\r\nreligijnych tych utwor\u00f3w \u2013 rzeczywisto\u015b\u0107 ludzka jawi si\u0119 jako sfera bolesnych,\r\nlecz koniecznych do\u015bwiadcze\u0144, przybli\u017caj\u0105cych moment wielkiej przemiany, kt\u00f3ra\r\nwiedzie w tajemn\u0105 g\u0142\u0105b \u201enieprzenikalno\u015bci transcendencji\u201d, obszaru innego b\u0105d\u017a\r\ninaczej dost\u0119pnego uniwersum. Ta odwieczna \u201eodyseja\u201d przezwyci\u0119\u017cania przez\r\ncz\u0142owieka u\u0142omno\u015bci i ogranicze\u0144 w\u0142asnej natury i wznoszenia si\u0119 ku idea\u0142owi\r\n\u201epe\u0142ni bytu\u201d jest nieustannym procesem zmaga\u0144 z tragizmem jako kategori\u0105\r\nontologiczn\u0105. Oddaniu dramaturgii tych zapas\u00f3w, kt\u00f3rym zawsze towarzyszy groza\r\ni cierpienie (\u017ar\u00f3d\u0142a tragediowego patosu), s\u0142u\u017cy jaki\u015b \u201e[...] obraz ukazuj\u0105cy\r\nekstremy ludzkiego pogn\u0119bienia \u2013 motyw obsesyjny, istotny i bardzo grecki\u201d.<a\r\nstyle='mso-endnote-id:r3edn12' href=\"#r3_edn12\" name=\"r3_edn12\" title=\"\"><span\r\nclass=MsoEndnoteReference><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>12<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>Stworzon\u0105 przez staro\u017cytnych poet\u00f3w\r\nate\u0144skich z my\u015bl\u0105 o artystycznym przekazie okre\u015blonego typu problematyki form\u0119\r\ntragedii uzna\u0142 Malczewski \u2013 jak m.in. za\u015bwiadczaj\u0105 przedstawione tu wyrywkowo\r\nspostrze\u017cenia i diagnozy badawcze \u2013 za rodzaj wzorca mog\u0105cego wzbogaci\u0107 wybran\u0105\r\nprzez niego konwencj\u0119 powie\u015bci poetyckiej, kt\u00f3rej nada\u0142 \u201epojemno\u015b\u0107\u201d\r\nzdecydowanie dystansuj\u0105c\u0105 podejmowane wcze\u015bniej przez innych tw\u00f3rc\u00f3w pr\u00f3by jej\r\nliterackiej eksploatacji.<\/p>\r\n\r\n<o:p> <\/o:p><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='font-size:16.0pt;mso-bidi-font-size:12.0pt;line-height:150%'>2<o:p><\/o:p><\/span><\/b><\/p>\r\n<span\r\nstyle='font-size:14.0pt;line-height:150%'>Tragediowe standardy gospodarowania czasem<o:p><\/o:p><\/span><\/b><\/p>\r\n<o:p> <\/o:p><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>Zegar odmierzaj\u0105cy wst\u0119pn\u0105 faz\u0119\r\nakcji Marii<\/i> rusza ju\u017c przy pierwszych s\u0142owach skierowanych do\r\nuwidocznionej na planie fabularnym postaci: Ej! ty na szybkim koniu gdzie\r\np\u0119dzisz, kozacze?<\/i> Czytelnik zostaje natychmiast, z dramatycznym impetem\r\nwci\u0105gni\u0119ty w przestrze\u0144 rozpoczynaj\u0105cej poetyck\u0105 opowie\u015b\u0107 \u201eods\u0142ony\u201d, kt\u00f3rej\r\ndominant\u0105 jest \u00f3w \u017cywy, ruchomy punkt: mkn\u0105cy jak strza\u0142a<\/i> kozacki\r\npos\u0142aniec. Obraz ten uruchamiaj\u0105c czas, inauguruje zarazem tok zdarzeniowy\r\npoematu, w zasadzie oparty na porz\u0105dku linearnym poza dwiema rozmieszczonymi\r\nsymetrycznie inwersjami \u2013 w pocz\u0105tkowych segmentach obu Pie\u015bni<\/i>.<\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>Narrator \u2013 a\u017c do ko\u0144ca III fragmentu\r\nPie\u015bni I<\/i> \u2013 nie porzuca kozaka, lecz \u201eprowadzi\u201d go w czasie i przestrzeni\r\nna sporym odcinku jego szlaku mi\u0119dzy zamkiem a Miecznik\u00f3wk\u0105. Wiadomo\r\ndzi\u0119ki temu, \u017ce je\u017adziec przebywa najpierw drog\u0119, na kt\u00f3rej pozostawia za sob\u0105 d\u0142ugi\r\ntuman kurzu<\/i> (w. 8), nast\u0119pnie mija bezdni\u0119 i g\u0142\u0119bokie jary<\/i>\r\n(w. 31), dociera do figury<\/i> na wzg\u00f3rku, by wkr\u00f3tce potem znale\u017a\u0107 si\u0119\r\nnad Bohem snuj\u0105cym srebrne szarfy<\/i> (w. 39), pokona\u0107 niebezpieczny rejon\r\nobok m\u0142yna na odnodze<\/i> z szumi\u0105cym w \u0142ozie wrogiem<\/i> (w. 41),\r\ndalej przebiec zwinnie przez kwieciste \u0142\u0105ki<\/i> i ostre bodiaki<\/i> (w.\r\n43), a\u017c wreszcie wtapiaj\u0105c si\u0119 w puste bezdro\u017ca<\/i> (w. 47), zgin\u0105\u0107 sprzed\r\noczu narratora. Na pocz\u0105tku obaj synowie stepu<\/i>, ko\u0144 i kozak, p\u0119dz\u0105 w\u015brz\u00f3d\r\npromieni zni\u017conego s\u0142o\u0144ca<\/i> (w. 19), nied\u0142ugo potem narrator wspomina o ciemnym\r\nBohu<\/i> (w. 39), na koniec za\u015b stwierdza: step \u2013 ko\u0144 \u2013 kozak \u2013 ciemno\u015b\u0107 \u2013\r\njedna dzika dusza<\/i> (w. 48), daj\u0105c do zrozumienia, \u017ce podczas zrelacjonowanej\r\nprzeze\u0144 cz\u0119\u015bci przejazdu kozaka zd\u0105\u017cy\u0142 zapa\u015b\u0107 g\u0119sty, nocny mrok. Zdawa\u0107 by si\u0119\r\nmog\u0142o, \u017ce tak sprawnie uwijaj\u0105cy si\u0119 pos\u0142aniec, maj\u0105c w dodatku po\u015bpiech\r\nnakazany<\/i> (w. 51) oraz \u2013 jak mo\u017cna wcze\u015bniej przeczyta\u0107 \u2013 my\u015bl pana\r\nzgaduj\u0105c<\/i> (w. 40), lada chwila stanie u wr\u00f3t Miecznika. Tymczasem dociera on\r\ntam dopiero nazajutrz, i to bynajmniej nie z zarania, skoro najpierw narrator\r\nprzedstawi\u0142 m.in. scen\u0119 wyjazdu z zamku hufc\u00f3w wojewodzi\u0144skich pod wodz\u0105\r\nWac\u0142awa, kt\u00f3ry poprowadzi\u0142 w porz\u0105dku milcz\u0105ce szeregi<\/i> (w. 153) w porze,\r\ngdy na polu \u2013 <\/i>[...] ogromne ko\u0142o \/ Wytoczy\u0142o ju\u017c s\u0142o\u0144ce<\/i> (w.\r\n141-142), i kt\u00f3ry id\u0105c z wojskiem nad jar\u00f3w brzegi<\/i> (w. 157), po zaros\u0142ych\r\nprzepa\u015bciach<\/i> (w. 159) i dalej, poprzez wzg\u00f3rek, drog\u0105 za \u017cwawym kozakiem<\/i>\r\n(w. 162), zjawi\u0142 si\u0119 na Miecznikowym majdanie oko\u0142o po\u0142udnia, niemal tu\u017c po\r\nprzybyciu wys\u0142anego w poprzednim dniu pos\u0142a. Zatem droga, kt\u00f3r\u0105 Wac\u0142aw,\r\nprzewodz\u0105cy pot\u0119\u017cnemu oddzia\u0142owi, pokona\u0142 w ci\u0105gu paru dziennych<\/span> godzin, kozakowi, jad\u0105cemu samotnie, zaj\u0119\u0142a wi\u0119cej ni\u017c\r\njedn\u0105 <\/span>noc<\/span>.\r\nDysproporcja jest uderzaj\u0105ca, \u017ce jednak nie ma w niej \u017cadnej \u201eszczerby\u201d\r\nkompozycyjnej, dowi\u00f3d\u0142 ju\u017c Br\u00fcckner:<\/p>\r\n\r\n<o:p> <\/o:p><\/p>\r\n\r\n[...] Kozak si\u0119 sp\u00f3\u017ani\u0142\r\n[...]: wi\u0119c obecni\u015bmy przy \u017cyciu zwyk\u0142ym na Miecznik\u00f3wce [...]; widzimy, w\r\njakim przygn\u0119bieniu trawi\u0105 gorzkie chwile najszlachetniejsi i najniewinniejsi i\r\nmo\u017cemy si\u0119 przys\u0142uchiwa\u0107 ich wynurzeniom, skargom i \u017calom \u2013 wszystko niemo\u017cliwe,\r\ngdyby Kozak si\u0119 nie sp\u00f3\u017ani\u0142. Ale to sp\u00f3\u017anienie ma jeszcze i inne znaczenie.<\/p>\r\n\r\nZ zachowania si\u0119 Wojewody widzimy, \u017ce pogodzi\u0142 si\u0119 z synem\r\ntylko pozornie; gdyby szczerze, to noc \u2013 po tylu przej\u015bciach gwa\u0142townych by\u0142aby\r\nmu ukojeniem, nie piek\u0142em [...]. Nast\u0119puje [...] ostrze\u017cenie czytelnika: Kozak\r\nzwierza si\u0119, \u201e\u017ce czart na stepie tumany wyprawia\u0142\u201d, wi\u0119c miejcie si\u0119 na\r\nbaczno\u015bci; z\u0142owrogie jakie\u015b moce s\u0105 czynne; grozi niebezpiecze\u0144stwo.<a\r\nstyle='mso-endnote-id:r3edn13' href=\"#r3_edn13\" name=\"r3_edn13\" title=\"\"><span\r\nclass=MsoEndnoteReference><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference><span style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:\r\n12.0pt;font-family:\"Times New Roman\",serif;mso-fareast-font-family:\"Times New Roman\";\r\nmso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA'>13<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a><o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<o:p> <\/o:p><\/p>\r\n\r\nList od Wojewody\r\nodebra\u0142 Miecznik du\u017co p\u00f3\u017aniej ni\u017c powinien nie dlatego, \u017ce pchni\u0119ty\r\nz zamku goniec z w\u0142asnej winy zmitr\u0119\u017cy\u0142 co najmniej kilka nocnych godzin.\r\nNie ma w\u0105tpliwo\u015bci, jakiego rodzaju si\u0142a odpowiada za wyd\u0142u\u017cenie przejazdu\r\nkozaka, wszak on sam wyznaje, \u017ce<\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span><\/p>\r\n\r\n \u201e[.............................................] jeszcze list\r\nwczora<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>Odda\u0142by nim kur zapia\u0142, bo\r\n\u015bwisn\u0105\u0142 z wieczora,<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:5'> <\/span>(w.\r\n381-382)<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<o:p> <\/o:p><\/p>\r\n\r\n\r\n\u2013 do czego nie\r\ndosz\u0142o z b\u0105d\u017a co b\u0105d\u017a niezwyk\u0142ej przyczyny: oszuka\u0144czych \u201esztuczek\u201d czarta (jak\r\nsi\u0119 zdaje, zupe\u0142nie niezale\u017cnych od woli nadawcy listu, co zosta\u0142o ju\u017c gdzie\r\nindziej zaznaczone). Ofiar\u0105 ingerencji si\u0142 szata\u0144skich sta\u0142 si\u0119 wi\u0119c najpierw\r\nkozak, kt\u00f3ry czas potrzebny na przebycie drogi do Miecznika oszacowa\u0142 bardzo\r\nprecyzyjnie: zamierza\u0142 dotrze\u0107 do celu nim kur zapieje<\/i>, czyli jeszcze\r\nprzed p\u00f3\u0142noc\u0105, zatem planowa\u0142 zmie\u015bci\u0107 si\u0119 w takim samym kilkugodzinnym czasie,\r\nw jakim nast\u0119pnego dnia pokona\u0142 t\u0119 odleg\u0142o\u015b\u0107 Wac\u0142aw. W sp\u00f3\u017anieniu pos\u0142a\u0144ca jest\r\nrzeczywi\u015bcie \u2013 zgodnie z sugesti\u0105 Br\u00fccknera \u2013 co\u015b z\u0142owr\u00f3\u017cbnego, czemu\r\nprzy\u015bwiadczaj\u0105 s\u0142owa Miecznika (niestety, nieu\u015bwiadamiaj\u0105cego sobie ich\r\n\u201epodsk\u00f3rnej\u201d, przera\u017caj\u0105cej prawdy): \u201e\u017be Wasze mi z listami sp\u00f3\u017ani\u0142 si\u0119 \u2013 to\r\ngorz\u00e9j\u201d<\/i> (w. 385). Faryzejski list Wojewody ma w gruncie rzeczy jakby dw\u00f3ch\r\n\u201edor\u0119czycieli\u201d, z kt\u00f3rych tylko jeden jest... cz\u0142owiekiem! Malczewski niejako\r\ndope\u0142ni\u0142 zawarto\u015b\u0107 pisma<\/i> \u201etre\u015bci\u0105\u201d p\u0142yn\u0105c\u0105 z okoliczno\u015bci, w jakich by\u0142o\r\nono przewo\u017cone, a tak\u017ce ze znacznie wyd\u0142u\u017conego czasu, w jakim dociera\u0142o do\r\nadresata \u2013 a\u017c po znacz\u0105cy moment dor\u0119czenia. Tej cz\u0119\u015bci \u201eprzekazu\u201d Miecznik,\r\nmimo nurtuj\u0105cych go niepokoj\u00f3w i podejrze\u0144, nie odczyta\u0142, cho\u0107 Wac\u0142awowy\r\nwys\u0142annik bynajmniej jej przed nim nie zatai\u0142. Zaliczy\u0107 kozaka do ludzi\r\nstrachliwych z pewno\u015bci\u0105 nie mo\u017cna, a przecie\u017c narrator opisuj\u0105c go na\r\nMiecznikowym dziedzi\u0144cu, wtr\u0105ca z pozoru b\u0142ah\u0105 uwag\u0119: Na ogorza\u0142ej twarzy\r\nostrych chwil wspomnienie<\/i> (w. 367). Co si\u0119 w\u0142a\u015bciwie kryje za owymi ostrymi\r\nchwilami<\/i> w czasie nocnej jazdy przez step, nale\u017cy do jednej z najwi\u0119kszych\r\ntajemnic poematu. Lecz i ojca Marii \u2013 je\u015bli przyj\u0105\u0107 zdroworozs\u0105dkowy punkt\r\nwidzenia \u2013 trudno by\u0142oby obarcza\u0107 odpowiedzialno\u015bci\u0105 za niepe\u0142n\u0105 \u201elektur\u0119\u201d nie\r\ntyle samego listu Wojewody, ile w\u0142a\u015bnie okoliczno\u015bci towarzysz\u0105cych jego\r\nwiezieniu i odbiorowi. Nie powinno to jednak uj\u015b\u0107 uwagi czytelnika; w\r\nzarysowanym kontek\u015bcie wiadomo\u015b\u0107 z zamku nabiera bowiem dodatkowych\r\nznacze\u0144.<\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>Jest zrozumia\u0142e, \u017ce Wojewoda m\u00f3g\u0142\r\nspisa\u0107 sw\u0105 k\u0142amliw\u0105, pe\u0142n\u0105 cukrowych wyraz\u00f3w<\/i> episto\u0142\u0119 dopiero w\u00f3wczas,\r\ngdy wybadawszy Wac\u0142awa uczu\u0142 si\u0119 przymuszonym do wszcz\u0119cia zdradzieckiej\r\nintrygi. Ale kiedy kozak z powierzon\u0105 mu przesy\u0142k\u0105 zapada w step, nikt\r\njeszcze w siedzibie Miecznika nie wie o podj\u0119tych na zamku decyzjach i dzia\u0142aniach.\r\nAkcja ju\u017c si\u0119 toczy, lecz chwilowo nie obejmuje ca\u0142ej przestrzeni fabularnego theatrum<\/i>.\r\nWynikaj\u0105ce z tak naturalnej dyspozycji zagospodarowanie czasu umo\u017cliwi\u0142o poecie\r\nw\u0142\u0105czenie do fabu\u0142y ogniwa stanowi\u0105cego kompozycyjny ekwiwalent tragediowych\r\nprolog\u00f3w. A to w\u0142a\u015bnie prolog by\u0142 miejscem przeznaczonym na ekspozycj\u0119 akcji,\r\nczyli przedstawienie dramatycznych napi\u0119\u0107 i konflikt\u00f3w w punkcie wyj\u015bcia, w ich\r\nzawi\u0105zaniu. Malczewski nie wyodr\u0119bni\u0142 tej cz\u0105stki w osobnym fragmencie, lecz j\u0105\r\njakby ustopniowa\u0142 i rozci\u0105gn\u0105\u0142, wykorzystuj\u0105c celowo wyd\u0142u\u017cony czas przejazdu\r\nkozaka, dzi\u0119ki czemu zosta\u0142a ona w poemacie wtopiona w bie\u017c\u0105cy tok zdarze\u0144.\r\nJest to umiej\u0119tnie i pomys\u0142owo dopasowana do struktury powie\u015bci poetyckiej\r\nmodyfikacja \u201ekanonicznego\u201d sk\u0142adnika ka\u017cdej tragedii.<a style='mso-endnote-id:\r\nr3edn14' href=\"#r3_edn14\" name=\"r3_ednref14\" title=\"\"><span\r\nclass=MsoEndnoteReference><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>14<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>W tej wst\u0119pnej, zwiastuj\u0105cej\r\nnajbrzemienniejsze w skutki wydarzenia fazie akcji pomie\u015bci\u0142 poeta kilka\r\n\u201eods\u0142on\u201d, bez kt\u00f3rych w\u0142a\u015bciwy dramat nie m\u00f3g\u0142by si\u0119 rozwin\u0105\u0107. Wyszczeg\u00f3lni\u0142 je\r\nBr\u00fcckner: \u201e[...] ods\u0142ona pierwsza: Kozak na stepie, Wojewoda w zamku;\r\ndruga: Maria, Miecznik, w ko\u0144cu Kozak; trzecia: ci\u017c i Wac\u0142aw [...]\u201d.<a\r\nstyle='mso-endnote-id:r3edn15' href=\"#r3_edn15\" name=\"r3_ednref15\" title=\"\"><span\r\nclass=MsoEndnoteReference><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>15<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a>\r\nPodobnie, tyle \u017ce z silniejszym akcentem na rol\u0119 kozaka, pisa\u0142 o pocz\u0105tkowym\r\nstadium fabu\u0142y J. Maciejewski:<\/p>\r\n\r\n<o:p> <\/o:p><\/p>\r\n\r\nNajpierw\r\npowstaj\u0105 dwa obrazy wi\u0105\u017c\u0105ce przyczyn\u0119 i cel p\u0119du kozaka; wyjecha\u0142 on oto z\r\nzamku wojewody, a p\u0119dzi do sielankowej [sic!] siedziby Miecznika; jest\r\nzwiastunem mi\u0142o\u015bci i wojny w obronie ojczyzny. Obraz trzeci [...] to\r\npo\u017cegnanie mi\u0142uj\u0105cych si\u0119 kochank\u00f3w przed wypraw\u0105 rycerza na wojn\u0119.<a\r\nstyle='mso-endnote-id:r3edn16' href=\"#r3_edn16\" name=\"r3_ednref16\" title=\"\"><span\r\nclass=MsoEndnoteReference><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference><span style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:\r\n12.0pt;font-family:\"Times New Roman\",serif;mso-fareast-font-family:\"Times New Roman\";\r\nmso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA'>16<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a><o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<o:p> <\/o:p><\/p>\r\n\r\nJak wida\u0107, scen\u0119\r\nz udzia\u0142em Wac\u0142awa i witaj\u0105cej go \u017cony obaj badacze zespolili\r\nz \u201eprolegomenami\u201d zapowiadaj\u0105cymi dalszy rozw\u00f3j g\u0142\u00f3wnego w\u0105tku, w kt\u00f3rym\r\nnajczynniejsi b\u0119d\u0105 Miecznik i Wac\u0142aw, w Pie\u015bni II<\/i> tak\u017ce Pachol\u0119 i Maski\r\n(w wyznaczonym im czasie), natomiast Maria i Wojewoda pozostan\u0105 obecni w\r\ntle wydarze\u0144, nic zreszt\u0105 nie trac\u0105c ze swej wyrazisto\u015bci. Powa\u017cny b\u0142\u0105d\r\npolegaj\u0105cy na w\u0142\u0105czeniu sceny spotkania ma\u0142\u017conk\u00f3w w obr\u0119b owych \u201eprolegomen\u00f3w\u201d\r\ntrzeba z\u0142o\u017cy\u0107 na karb niedocenienia wagi kompozycyjnej obja\u015bnionego wprawdzie\r\nkr\u00f3tko i og\u00f3lnie, lecz przez to tym g\u0142\u0119bsz\u0105 owianego tajemnic\u0105 ca\u0142onocnego\r\nb\u0142\u0105dzenia kozaka po stepie. Nie przypadkiem znikn\u0105\u0142 on narratorowi z oczu w\r\nzapadaj\u0105cych ciemno\u015bciach, by \u201eodnale\u017a\u0107 si\u0119\u201d dopiero w przedpo\u0142udniowym blasku\r\nnast\u0119pnego dnia. Okres nieobecno\u015bci przekaziciela zawartej w wojewodzi\u0144skim pi\u015bmie<\/i>\r\nnowiny, kt\u00f3ra ostatecznie sk\u0142oni Miecznika wraz z m\u0142odym grafem do opuszczenia\r\nMarii i rzuci ich w wir walki z Tatarami, wyznacza zarazem dok\u0142adnie\r\nrozpi\u0119to\u015b\u0107 czasow\u0105, w jakiej zostanie wyeksponowane to wszystko, co dla\r\nuchwycenia logiki i sensu tych niedalekich ju\u017c rozstrzygni\u0119\u0107 fabularnych jest\r\nkonieczne. Ekspozycja obejmie wi\u0119c kolejno \u2013 by poprzesta\u0107 na samym wyliczeniu\r\njej komponent\u00f3w \u2013 opr\u00f3cz relacji zwi\u0105zanej z jazd\u0105 kozaka, niezwyk\u0142\u0105\r\nprezentacj\u0119 pejza\u017cu stepowego, ods\u0142oni\u0119cie wn\u0119trza nie tylko zamku, ale i duszy\r\njego w\u0142a\u015bciciela, opis Wac\u0142awa opromienionego nadludzkim szcz\u0119\u015bciem, gdy zd\u0105\u017ca\r\nna spotkanie z pozostawion\u0105 w domu te\u015bcia ma\u0142\u017conk\u0105, subtelnie wycieniowan\u0105\r\ncharakterystyk\u0119 Miecznika i Marii rozb\u0142\u0105kanych<\/i> w troskach pod\r\nbaldachimem starych lip, na koniec za\u015b \u201eods\u0142on\u0119\u201d z przyby\u0142ym nareszcie\r\nWac\u0142awowym kurierem umo\u017cliwiaj\u0105cym s\u0119dziwemu rycerzowi i jego c\u00f3rce zapoznanie\r\nsi\u0119 z \u201erewelacjami\u201d Wojewody \u2013 nie obejmie<\/span>\r\nnatomiast sceny z Wac\u0142awem, Mari\u0105 i jej ojcem, ta bowiem nale\u017cy ju\u017c do \r\n\u201epo-ekspozycyjnej\u201d akcji w\u0142a\u015bciwej. Wszelkie w\u0105tpliwo\u015bci rozwiewa poprzedzaj\u0105ca\r\nj\u0105, a nieoceniona dla psychologicznej prawdy zdarze\u0144, wypowied\u017a Miecznika,\r\nkt\u00f3ry b\u0119d\u0105c ju\u017c pod wra\u017ceniem wie\u015bci od magnata, umie jednak zachowa\u0107 rozwa\u017cny\r\ndystans, gdy zwraca si\u0119 do Marii: <\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span><\/p>\r\n\r\n\u201eCzekaj, czekaj \u2013 przed sieci\u0105 nie z\u0142apiesz szczupaka;<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>[...................................................................................]<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>Zobaczym tych rycerzy \u2013 mnie si\u0119\r\nwszystko roi,<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>\u017be jakie\u015b mataczyny Wojewoda\r\nstroi.\u201d<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:5'> <\/span>(w.\r\n425, 429-430)<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<o:p> <\/o:p><\/p>\r\n\r\nW tym kr\u00f3tkim momencie bieg akcji zostaje zawieszony;\r\nMiecznik po prostu wyczekuje, a\u017c zdarzy si\u0119 co\u015b, co potwierdzi lub zaprzeczy\r\nwiadomo\u015bciom zawartym w li\u015bcie. Dopiero nadci\u0105gaj\u0105ce \u201ejak na zawo\u0142anie\u201d (w\r\ntragediach to chwyt powszedni!) hufce wojewodzi\u0144skie i widok ich\r\nuszcz\u0119\u015bliwionego wodza przed wrotami daj\u0105 impuls do \u201eprzed\u0142u\u017cenia\u201d akcji albo\r\nraczej zapocz\u0105tkowania jej nowej jako\u015bciowo fazy.<\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>Tak ukszta\u0142towan\u0105 ekspozycj\u0119 nasyci\u0142\r\nMalczewski aur\u0105 wydarze\u0144 wcze\u015bniejszych ni\u017c te ukazane wprost (co prawda zrobi\u0142\r\nto i w innych miejscach, lecz tu bodaj najintensywniej). Nie\u0142atwo wskaza\u0107 ich terminus\r\na quo<\/i>. O ile bowiem historiozoficzne refleksje z II i VIII fragmentu Pie\u015bni\r\nI<\/i> zdaj\u0105 si\u0119 obejmowa\u0107 ca\u0142o\u015b\u0107 rycerskich dziej\u00f3w na Ukrainie, o tyle reszta\r\nnawi\u0105za\u0144 do przesz\u0142o\u015bci nie si\u0119ga tak daleko i \u2013 co wa\u017cniejsze \u2013 pozostaje w\r\nbezpo\u015brednim zwi\u0105zku z \u017cyciem bohater\u00f3w. Chocia\u017c dla Miecznika, kt\u00f3ry rozpocz\u0105\u0142\r\ns\u0142u\u017cb\u0119 ojczy\u017anie przed wieloma laty, czas \u015bwietnych uczu\u0107 ju\u017c sciemnia\u0142 \u2013\r\nej! min\u0105\u0142<\/i> (w. 191), to jednak w\u00f3wczas, gdy Maria wychodzi\u0142a za m\u0105\u017c, s\u0142u\u017cb\u0119\r\nt\u0119 wci\u0105\u017c pe\u0142ni\u0142 walcz\u0105c ze Szwedami, a i potem \u2013 baczny na cnoty kierunek<\/i>\r\n\u2013 o wojennym rzemio\u015ble przecie\u017c nie zapomnia\u0142. Ma\u0142\u017conka Wac\u0142awa w jednym tylko\r\nmiejscu wspomina czasy dzieci\u0144stwa (w rozmowie z ojcem \u2013 w wersach 285-290).\r\nPoza tym przywo\u0142ywana w poemacie przesz\u0142o\u015b\u0107 wi\u0105\u017ce si\u0119 przede wszystkim z\r\nseri\u0105 skumulowanych w stosunkowo kr\u00f3tkim czasie fakt\u00f3w, mianowicie: ze\r\n\u015blubem Wac\u0142awa z Mari\u0105, z bodaj zaraz po nim zapocz\u0105tkowan\u0105 roz\u0142\u0105k\u0105 ma\u0142\u017conk\u00f3w w\r\nwyniku nieodzownego przecie\u017c odjazdu wojewodzica na zamek dla \u201eprzejednania\u201d\r\nojca, z niewiele p\u00f3\u017aniejsz\u0105 \u015bmierci\u0105 pani miecznikowej, wreszcie \u2013 z powrotem\r\nMiecznika z wojny. Wszelako na pytanie, w jakim oddaleniu od zdarze\u0144\r\nrozgrywaj\u0105cych si\u0119 ju\u017c przed oczami czytelnika nale\u017cy te elementy przedakcji\r\nusytuowa\u0107, trudno odpowiedzie\u0107 ze \u015bci\u015ble \u201ekalendarzow\u0105\u201d dok\u0142adno\u015bci\u0105. Szereg\r\nreminiscencji zwi\u0105zanych z tym przedzia\u0142em czasu ogniskuje si\u0119 najpierw wok\u00f3\u0142\r\nWojewody. Wiadomo, \u017ce jest on z synem \r\n<\/span>od dawna<\/span><span\r\nstyle='mso-spacerun:yes'> <\/span>w rozprawie<\/i> (w. 53), \u017ce z\u0142udziwszy\r\nafektem dla synowej<\/i> nie tylko jego, ukaza\u0142 si\u0119 oczom ludzkim<span\r\nstyle='mso-spacerun:yes'> <\/span>d\u0142ugo<\/span><span\r\nstyle='mso-spacerun:yes'> <\/span>nie widziany<\/i> (w. 63), \u017ce wpatrzonemu we\u0144\r\nnarratorowi nie tajno, i\u017c W pieszczotach dawa\u0142 ulg\u0119<span\r\nstyle='mso-spacerun:yes'> <\/span>d\u0142ugiemu<\/span><span\r\nstyle='mso-spacerun:yes'> <\/span>cierpieniu<\/i> (w. 72), nie b\u0119d\u0105c w stanie\r\nukry\u0107 szybkiej, dzikiej rado\u015bci, \/ Jak kiedy \r\n<\/span>d\u0142ugim<\/span><span\r\nstyle='mso-spacerun:yes'> <\/span>ch\u0119ciom ju\u017c si\u0119 staje zado\u015b\u0107<\/i> (w. 75-76).\r\nZ kolei zadumanego Miecznika frasuj\u0105 zar\u00f3wno obecne zgryzoty<\/i>, jak\r\ni <\/span>przesz\u0142e<\/span><span\r\nstyle='mso-spacerun:yes'> <\/span>\u017cale<\/i> (w. 193), o kt\u00f3rych opowie\r\nnajobszerniej w XII fragmencie Pie\u015bni I<\/i>, gdzie m.in. nawi\u0105zuj\u0105c do\r\npowrotu z wojny szwedzkiej, wyrzuci z siebie tak\u0105 oto skarg\u0119: Bo c\u00f3\u017c to ja <span\r\nstyle='letter-spacing:2.5pt'>zasta\u0142em<\/span>? \u017bon\u0119<span\r\nstyle='mso-spacerun:yes'> <\/span>zmiot\u0142a<\/span><span\r\nstyle='mso-spacerun:yes'> <\/span>kosa \u2013 \/ A c\u00f3r\u0119 \u2013 szczep jedyny \u2013 z \u0142ez\r\npolewa rosa<\/i> (w. 349-350). Tak\u017ce i tej c\u00f3ry nie samo oblicze, ale i\r\npewne s\u0142owa \u015bwiadcz\u0105 o przesz\u0142ych<\/span>\r\nzgryzotach<\/i> (w. 223). Pragn\u0105c pocieszy\u0107 ojca, mimochodem wspomni jednak o zapartych\r\nczuciach <\/span>d\u0142ugim<\/span> <\/span>uci\u015bnieniem<\/i> (w.\r\n273), przyzna, \u017ce gorszka jej <\/span><span\r\nstyle='letter-spacing:2.5pt'>by\u0142a <\/span><span\r\nstyle='mso-spacerun:yes'> <\/span>dola<\/i> (w. 281) i nie zawaha si\u0119 powiedzie\u0107,\r\ni\u017c przy \u017cyciu utrzyma j\u0105 sama \u015bwiadomo\u015b\u0107 wierno\u015bci m\u0119\u017ca, gdy \u2013 jak przypuszcza\r\n\u2013 znik\u0142<\/span><span\r\nstyle='mso-spacerun:yes'> <\/span>pa\u0142ac szcz\u0119\u015bcia<\/i> (w. 310). Narrator za\u015b\r\nopatrzy te wyznania nadaj\u0105cym im pewn\u0105 perspektyw\u0119 czasow\u0105 komentarzem: Z\r\nserca jej wysz\u0142y czucia, co w \u0142zach d\u0142ugo\r\n<\/span>mok\u0142y<\/i> (w. 321). Poza \u201esekwencj\u0105 ekspozycyjn\u0105\u201d dodatkowej, acz r\u00f3wnie\r\nog\u00f3lnej wskaz\u00f3wki tycz\u0105cej okresu po\u015blubnego rozstania m\u0142odych, udziela\r\npatrz\u0105cy na nich mokrymi oczami<\/i> Miecznik, gdy decyduje si\u0119 wspom\u00f3c w\r\nboju Wac\u0142awa: ledwo wita\u0107 zd\u0105\u017cysz \u2013 \u017cegna\u0107 si\u0119 przychodzi! \/ T\u0105 raz\u0105<span\r\nstyle='mso-spacerun:yes'> <\/span>nie <\/span><span\r\nstyle='letter-spacing:2.5pt'>na<\/span> <\/span><span\r\nstyle='letter-spacing:2.5pt'>d\u0142ugo<\/span><\/i> (w. 460-461) \u2013 wi\u0119c nie tak, jak\r\nw poprzedniej po\u017cegnalnej chwili rozdzielenia si\u0119 ma\u0142\u017conk\u00f3w (kt\u00f3rej zreszt\u0105 niekoniecznie musia\u0142 by\u0107\r\n\u015bwiadkiem, by mie\u0107 o niej dok\u0142adne wyobra\u017cenie). Nadto o rozczulonym\r\nWac\u0142awie powiada narrator, \u017ce obejmuj\u0105c wzrokiem ukochan\u0105 \u2013 Jakby powaby\r\nliczy\u0142<\/i> (w. 489) i sprawdza\u0142, Czy mu \r\n<\/span>czas<\/span><span\r\nstyle='mso-spacerun:yes'> <\/span>w jego skarbie nie zrobi\u0142 kradzie\u017cy<\/i> (w.\r\n490). Zaraz potem sam graf, maj\u0105c na my\u015bli okres sp\u0119dzony bez \u017cony, sformu\u0142uje\r\nprzy niej niezwyk\u0142\u0105, retrospektywn\u0105 autodiagnoz\u0119: I mnie <span\r\nstyle='mso-spacerun:yes'> <\/span>wydarli<\/span><span\r\nstyle='mso-spacerun:yes'> <\/span>wszystko \u2013 i wi\u0119cej ni\u017c tobie \u2013 \/ Ty do\r\nnieba nale\u017cysz, <\/span>ja si\u0119 b\u0142\u0105ka\u0142 w grobie<\/span><\/i> <\/span>(w.\r\n513-514). Kiedy za\u015b po bitwie leci w ksi\u0119\u017cycowym \u015bwietle przez step do swego\r\n\u201eszcz\u0119\u015bcia\u201d, przypomina mu si\u0119, jak to gorszko<span\r\nstyle='mso-spacerun:yes'> <\/span>czas<\/span><span\r\nstyle='mso-spacerun:yes'> <\/span>zgryzot\u0105 liczy\u0107<\/i> (w. 1199). Rzecz godna\r\nuwagi, \u017ce ostatnie wzmianki zwi\u0105zane z przedakcj\u0105 padaj\u0105 jeszcze i w epilogowym\r\nfragmencie XX Pie\u015bni II<\/i>, co podkre\u015bla stopie\u0144 integralno\u015bci zdarze\u0144\r\nnale\u017c\u0105cych do r\u00f3\u017cnych stref czasowych fabu\u0142y. A zarazem jak\u017ce dramatyzuje\r\natmosfer\u0119 uczuciow\u0105 rzeczonego fragmentu ta zw\u0142aszcza refleksja narratora \u2013\r\nchyba najbole\u015bciwiej \u0142\u0105cz\u0105ca przesz\u0142o\u015b\u0107 z tera\u017aniejszo\u015bci\u0105 \u2013 na kt\u00f3r\u0105\r\nzdobywa si\u0119 on przy roz\u015bcielonym krzy\u017cem<\/i> w cerkwi Mieczniku: <\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span><\/p>\r\n\r\nNiedawno<\/span> \u017con\u0119 straci\u0142 \u2013 teraz c\u00f3r\u0119\r\nchowa;<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>Na to<span\r\nstyle='mso-spacerun:yes'> <\/span>hu\u015bta\u0142 <\/span>ko\u0142ysk\u0119,\r\nby w trumnie u\u015bpili,<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>Na to jej<span\r\nstyle='mso-spacerun:yes'> <\/span>wozi\u0142<\/span>\r\nlam\u0119, \u017ceby ca\u0142un szyli.<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:4'> <\/span>(w.\r\n1443-1445; podkr. tu i wcze\u015bniej \u2013 moje)<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<o:p> <\/o:p><\/p>\r\n\r\n\u017be przy tak\r\nniesk\u0105pych, powracaj\u0105cych w rozmaitych miejscach tekstu odwo\u0142aniach do czasu\r\nminionego mo\u017cna go odmierzy\u0107 jedynie w przybli\u017ceniu i \u017ce to jest <span\r\nstyle='letter-spacing:1.5pt'>funkcjonalne<\/span>, bo przecie\u017c jego rozci\u0105g\u0142o\u015b\u0107\r\nuwydatnia dramatycznie st\u0119\u017cony czas ukazanych bezpo\u015brednio na scenie fabularnej\r\ndziej\u00f3w g\u0142\u00f3wnych postaci, to wypada odpisa\u0107 na konto nieomylnej intuicji i\r\nniebywale troskliwej precyzji j\u0119zykowej poety. Wszak to wszystko, co zdarzy\u0142o\r\nsi\u0119 przed otrzymaniem przez Miecznika s\u0142awetnego listu od Wojewody, zw\u0142aszcza w\r\nczasie poprzedzaj\u0105cym akcj\u0119 w\u0142a\u015bciw\u0105, d\u0142ugo <\/span>\u201emierzone\u201d\r\nby\u0142o ludzk\u0105 rozpacz\u0105, gorycz\u0105, niepewno\u015bci\u0105, zgryzotami, ale te\u017c niepozbawionym nadziei rozt\u0119sknieniem i niez\u0142omnym trwaniem w wierno\u015bci, kt\u00f3rym\r\npatronowa\u0142a mi\u0142o\u015b\u0107. A w takich klimatach czas p\u0142ynie jakby poza beznami\u0119tnie\r\nodmierzaj\u0105cymi go godzinami, dniami, tygodniami...<a style='mso-endnote-id:\r\nr3edn17' href=\"#r3_edn17\" name=\"r3_ednref17\" title=\"\"><span\r\nclass=MsoEndnoteReference><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>17<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>Ostatni fragment, kt\u00f3rego epilogowy\r\nwyd\u017awi\u0119k wzmacnia tak\u017ce numeracja (powi\u0119kszona o to dodatkowe ogniwo w stosunku\r\ndo dziewi\u0119tnastu fragment\u00f3w Pie\u015bni I<\/i> i tylu\u017c \u2013\r\nwype\u0142nionych mas\u0105 zdarzeniow\u0105 akcji w\u0142a\u015bciwej \u2013 Pie\u015bni II<\/i>), przynosi\r\nostateczne roz\u0142adowanie napi\u0119\u0107 fabularnych, nie od razu jednak, a stopniowo, w\r\ntrzech etapach: pierwszym \u2013 eksponuj\u0105cym sceneri\u0119 i nastr\u00f3j pogrzebu Marii (z\r\nbardzo ekspresywnym obrazem rozkrzy\u017cowanego na ziemi Miecznika), drugim \u2013\r\nobejmuj\u0105cym schy\u0142ek \u017cycia pogr\u0105\u017conego w podw\u00f3jnej \u017ca\u0142obie starca, i trzecim \u2013\r\nukazuj\u0105cym w panoramicznym kadrze widokres<\/i> ukrai\u0144ski z trzema\r\nmogi\u0142ami w pos\u0119pnej dru\u017cynie<\/i>. T\u0119 tr\u00f3jcz\u0142onow\u0105 poakcj\u0119 okre\u015bla r\u00f3wnie trudny\r\ndo odmierzenia up\u0142yw czasu jak w przypadku przedakcji, tyle \u017ce teraz\r\nproblem polega na wytyczeniu granicy stanowi\u0105cej jej terminus ad quem<\/i>. I\r\nzn\u00f3w \u2013 wypada skonstatowa\u0107 \u2013 ma to zwi\u0105zek z ekstremalnym charakterem ludzkich\r\nprze\u017cy\u0107 i do\u015bwiadcze\u0144, jakim si\u0119 w tej poetyckiej kodzie daje \u015bwiadectwo.<\/p>\r\n\r\n<o:p> <\/o:p><\/p>\r\n\r\n<span style='font-size:16.0pt;mso-bidi-font-size:12.0pt;line-height:150%;\r\nfont-family:\"Times New Roman\",serif;mso-fareast-font-family:\"Times New Roman\";\r\nmso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA'><br\r\nclear=all style='page-break-before:always'>\r\n<\/span><\/b>\r\n\r\n<span\r\nstyle='font-size:16.0pt;mso-bidi-font-size:12.0pt;line-height:150%'>3<o:p><\/o:p><\/span><\/b><\/p>\r\n<span\r\nstyle='font-size:14.0pt;line-height:150%'>Pory dobowe a dramaturgia akcji<o:p><\/o:p><\/span><\/b><\/p>\r\n<o:p> <\/o:p><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-spacerun:yes'> <\/span> <\/span>Wszystko,\r\nco w ramach akcji doprowadzi\u0142o do tak wstrz\u0105saj\u0105cego fina\u0142u, skupia si\u0119 w\r\nobr\u0119bie kilkudziesi\u0119ciu godzin, przy czym wyrazisto\u015b\u0107 moment\u00f3w okalaj\u0105cych ten\r\nprzeci\u0105g czasu zosta\u0142a podkre\u015blona przez ich obrazowe podobie\u0144stwo: galopad\u0119\r\nnajpierw kozaka, potem Wac\u0142awa z Pachol\u0119ciem. Kozak wyrusza z zamku p\u00f3\u017anym\r\npopo\u0142udniem, Wac\u0142aw i Pachol\u0119 opuszczaj\u0105 dom Miecznika w \u015brodku nast\u0119pnej nocy.\r\nNajwa\u017cniejsze wydarzenia (z kulminacj\u0105 \u2013 zamordowaniem Marii) rozegraj\u0105 si\u0119 nie\r\npod os\u0142on\u0105 nocnego mroku, ale w jasno\u015bci dnia, w wyznaczonym godzinami\r\ndziennymi epicentrum czasowym poematu. Tak te\u017c si\u0119 dzia\u0142o w przyt\u0142aczaj\u0105cej\r\nwi\u0119kszo\u015bci tragedii greckich; dzie\u0144 by\u0142 naturalnym \u201eczasem tragicznym\u201d.<a\r\nstyle='mso-endnote-id:r3edn18' href=\"#r3_edn18\" name=\"r3_ednref18\" title=\"\"><span\r\nclass=MsoEndnoteReference><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>18<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a>\r\nOdczuwano to powszechnie, skoro najwi\u0119kszy staro\u017cytny teoretyk i znawca tych\r\nutwor\u00f3w, Arystoteles, w prawodawczej Poetyce<\/i> raz tylko poruszy\u0142 kwesti\u0119\r\nczasowej rozpi\u0119to\u015bci wypadk\u00f3w tragediowych:<\/p>\r\n\r\n<o:p> <\/o:p><\/p>\r\n\r\nTragedia\r\n[...] usilnie d\u0105\u017cy do tego, aby zmie\u015bci\u0107 si\u0119 w czasie jednego obiegu s\u0142o\u0144ca lub\r\ntylko nieznacznie go przekroczy\u0107, epopeja natomiast nie ma \u015bci\u015ble okre\u015blonych\r\ngranic czasu [...].<a style='mso-endnote-id:r3edn19' href=\"#r3_edn19\"\r\nname=\"r3_ednref19\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference><span style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:\r\n12.0pt;font-family:\"Times New Roman\",serif;mso-fareast-font-family:\"Times New Roman\";\r\nmso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA'>19<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a><o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<o:p> <\/o:p><\/p>\r\n\r\n\u201eJeden obieg\r\ns\u0142o\u0144ca\u201d wskazywa\u0142 dobitnie, z jak\u0105 por\u0105 doby powinna by\u0107 \u0142\u0105czona akcja\r\ntragedii. A przecie\u017c Stagiryta tego nie wymy\u015bli\u0142; zasada nazwana po wiekach\r\n\u201ejedno\u015bci\u0105 czasu\u201d ustali\u0142a si\u0119 du\u017co wcze\u015bniej w praktyce tw\u00f3rczej\r\nnajwybitniejszych mistrz\u00f3w greckiej sztuki dramatycznej. Nieporozumieniem\r\nby\u0142oby jednak s\u0105dzi\u0107, \u017ce obowi\u0105zywa\u0142a niezmiennie i sztywno. S\u0142usznie na proces\r\npermanentnej wewn\u0119trznej ewolucji tej formy literackiej k\u0142ad\u0142a akcent J. de\r\nRomilly:<\/p>\r\n\r\n<o:p> <\/o:p><\/p>\r\n\r\nPodczas\r\ngdy tragedia francuska XVII wieku nieustannie troszczy si\u0119 o regu\u0142y, o zgodno\u015b\u0107\r\nz regu\u0142ami \u2013 tragedia grecka jest stale w pogoni za innowacj\u0105, odkryciem,\r\nodkrywaniem nowych mo\u017cliwo\u015bci i tylko wewn\u0119trzny nap\u0119d rozja\u015bnia sens\r\nstruktury, na pierwszy rzut oka zaskakuj\u0105cej czy nielogicznej.<a\r\nstyle='mso-endnote-id:r3edn20' href=\"#r3_edn20\" name=\"r3_ednref20\" title=\"\"><span\r\nclass=MsoEndnoteReference><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference><span style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:\r\n12.0pt;font-family:\"Times New Roman\",serif;mso-fareast-font-family:\"Times New Roman\";\r\nmso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA'>20<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a><o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<o:p> <\/o:p><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>Cho\u0107 dzie\u0144 jako najstosowniejsza\r\npora ukazywania tragicznych obrot\u00f3w zdarze\u0144 by\u0142 przez tw\u00f3rc\u00f3w staro\u017cytnych\r\nwyra\u017anie preferowany, mimo to akcja ich tragedii cz\u0119sto rozpoczyna\u0142a si\u0119 \u201eprzed\r\n\u015bwitem\u201d. W prologu Agamemnona<\/i> Ajschylosa czuwaj\u0105cy na dachu pa\u0142acu\r\nAtryd\u00f3w Stra\u017cnik narzeka na niewygody s\u0142u\u017cby: <\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span><\/p>\r\n\r\nLe\u017c\u0119 tedy \u015br\u00f3d nocy na \u0142o\u017cu od rosy<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>wilgotnym... Widze\u0144 sennych nie\r\nzna moje \u0142o\u017ce,<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>bo wiecznie u wezg\u0142owia czuwa\r\nstrach, by czasem<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>sen mocniejszy na d\u0142u\u017cej nie\r\nzawar\u0142 mi powiek...<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>A gdy, szukaj\u0105c leku na sen, co\r\nmnie morzy,<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>za\u015bpiewam lub zamrucz\u0119 jak\u0105 pie\u015b\u0144\r\n\u2013 to w \u015bpiewie<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>p\u0142acz jeno i lamenty nad\r\nnieszcz\u0119snym losem<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>tego domu...<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:5'> <\/span>(w.\r\n11-18)<a style='mso-endnote-id:r3edn21' href=\"#r3_edn21\" name=\"r3_ednref21\" title=\"\"><span\r\nclass=MsoEndnoteReference><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference><span style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:\r\n12.0pt;font-family:\"Times New Roman\",serif;mso-fareast-font-family:\"Times New Roman\";\r\nmso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA'>21<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a><o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<o:p> <\/o:p><\/p>\r\n\r\nPo chwili milczenia nagle zauwa\u017ca z dawna wyczekiwany\r\nognisty sygna\u0142 oznaczaj\u0105cy zdobycie Troi: \u201eA witaj\u017ce mi, ogniu! \u015ar\u00f3d nocy\r\nzapalasz \/ s\u0142o\u0144ce dnia!\u201d (w. 21-22). Klitajmestra ze s\u0142u\u017cebnymi zd\u0105\u017cy jeszcze\r\nz\u0142o\u017cy\u0107 ofiary dzi\u0119kczynne bogom i dopiero podczas wst\u0119pnej pie\u015bni Ch\u00f3ru \u201erobi\r\nsi\u0119 dzie\u0144\u201d. Wtedy te\u017c ma\u0142\u017conka kr\u00f3lewska po raz pierwszy zabiera g\u0142os (dot\u0105d\r\nnie odpowiada\u0142a na zapytania Ch\u00f3rzyst\u00f3w), zespalaj\u0105c pocz\u0105tek akcji z jej nocn\u0105\r\n\u201egenez\u0105\u201d: <\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span><\/p>\r\n\r\nNiechaj\u017ce dzie\u0144 ten z nocy-matki narodzony<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>wierny b\u0119dzie tej wie\u015bci, kt\u00f3r\u0105\r\nnoc przynios\u0142a!<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:5'> <\/span>(w.\r\n274-275)<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<o:p> <\/o:p><\/p>\r\n\r\nNast\u0119pnie\r\nodtwarza \u201edrog\u0119\u201d, jak\u0105 przeby\u0142 um\u00f3wiony znak \u015bwietlny spod Troi do Argos \u2013\r\nrozumie si\u0119, i\u017c w porze nocnej ogie\u0144 rozb\u0142yskuj\u0105cy na kolejnych stra\u017cnicach by\u0142\r\nlepiej widoczny. Przyniesiona przez \u00f3w sygna\u0142 wiadomo\u015b\u0107 o powrocie Agamemnona z\r\nwojny jest jednak przede wszystkim zapowiedzi\u0105 jego \u015bmierci, kt\u00f3r\u0105 kr\u00f3lowa od\r\ndawna zaprzysi\u0119g\u0142a mu w sercu. Czas w szczeg\u00f3lny spos\u00f3b okre\u015bla tu zar\u00f3wno\r\ncharakter przysz\u0142ych wydarze\u0144, jak i z\u0142owieszczy realizm zarysowanej na wst\u0119pie\r\nsytuacji. W Ajasie<\/i> Sofoklesa Odyseusz trwo\u017cliwie podchodzi pod\r\nnamiot tytu\u0142owego olbrzyma \u201enied\u0142ugo przed \u015bwitem\u201d, trafnie podejrzewaj\u0105c\r\nTelamo\u0144czyka o nocn\u0105 rze\u017a byd\u0142a \u201ewraz z trz\u00f3d tych str\u00f3\u017cami\u201d (w. 27).<a\r\nstyle='mso-endnote-id:r3edn22' href=\"#r3_edn22\" name=\"r3_ednref22\" title=\"\"><span\r\nclass=MsoEndnoteReference><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>22<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a>\r\nZjawiaj\u0105ca si\u0119 przed nim Atena przyznaje, \u017ce to ona porazi\u0142a \u201esza\u0142em\u201d Ajasa, by\r\nocali\u0107 naczelnego wodza i reszt\u0119 greckich \u201esztabowc\u00f3w\u201d od niechybnej zag\u0142ady.\r\nAjas bowiem nie mog\u0105c \u015bcierpie\u0107 zniewagi, jak\u0105 by\u0142a uchwalona przez Atryd\u00f3w i\r\nstarszyzn\u0119 odmowa przyznania mu zbroi po Achillesie, umy\u015bli\u0142 w akcie zemsty\r\nwyr\u017cn\u0105\u0107 ich wszystkich \u015br\u00f3d nocy \u2013 wstaj\u0105cy dzie\u0144 przywraca go rzeczywisto\u015bci,\r\nale oprzytomniawszy, nieszcz\u0119sny pogromca pasterzy i zwierz\u0105t czuje si\u0119 tak\r\nstraszliwie zha\u0144biony dokonanym w za\u015blepieniu czynem, \u017ce jedyny \u201eratunek\u201d dla\r\nsiebie widzi w samob\u00f3jczej \u015bmierci. W Antygonie<\/i> prologowa noc kryje\r\ntytu\u0142ow\u0105 bohaterk\u0119, gdy ta urz\u0105dza symboliczny pogrzeb poleg\u0142emu bratu\r\nPolinikowi, obsypuj\u0105c piaskiem jego zw\u0142oki, i dopiero kiedy zmuszona jest\r\npowt\u00f3rzy\u0107 obrz\u0119d po tym, jak \u201eprzep\u0142oszeni gro\u017abami\u201d Kreona stra\u017cnicy \u201ezmietli\r\nz trupa ziemi\u0119\u201d (w. 407-408), wpada w ich r\u0119ce, co nast\u0119puje ju\u017c w ci\u0105gu dnia\r\n(przed oblicze w\u0142adcy zostaje doprowadzona w drugim epejsodion). Na pocz\u0105tku\r\nSofoklesowej Elektry<\/i> \u201ewstaje \u015bwit\u201d, akcja rozwija si\u0119 jednak pod wp\u0142ywem\r\n\u201enocnych widziade\u0142\u201d Klitajmestry, o kt\u00f3rych opowiada siostrze (r\u00f3wnie\u017c dopiero\r\nw drugim epejsodion) Chryzotemis wys\u0142ana przez matk\u0119, by ofiarami \u201ezrosi\u0142a gr\u00f3b\r\nojca\u201d (w. 406): <\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span><\/p>\r\n\r\nM\u00f3wi\u0105, \u017ce ona naszego rodzica<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>Widzia\u0142a posta\u0107, zjawion\u0105\r\npowt\u00f3rnie<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>Na \u015bwiat\u0142o ziemi; \u017ce on przy\r\nognisku<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>Zatkn\u0105\u0142 to ber\u0142o, kt\u00f3re sam\r\npiastowa\u0142<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>Niegdy\u015b, za\u015b Egist dzi\u015b dzier\u017cy;\r\n\u017ce z niego<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>Bujna latoro\u015bl strzeli\u0142a, od\r\nkt\u00f3rej<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>Cie\u0144 pad\u0142 na ca\u0142\u0105 krain\u0119 Myken\u00f3w.<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:5'> <\/span>(w.\r\n417-423)<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<o:p> <\/o:p><\/p>\r\n\r\nNocny koszmar\r\nspe\u0142ni si\u0119 na jawie dnia, bo \u201ebujna latoro\u015bl\u201d ze snu to przyby\u0142y w\u0142a\u015bnie\r\nOrestes, kt\u00f3ry z nakazu bog\u00f3w dokona krwawej zemsty na matce-m\u0119\u017cob\u00f3jczyni.\r\nAgamemnon z Ifigenii w Aulidzie<\/i> Eurypidesa od chwili, gdy wieszczek\r\nKalchas wyjawi\u0142 mu przyczyn\u0119 gniewu Artemidy wstrzymuj\u0105cej powiew wiatr\u00f3w, a\r\ntym samym flot\u0119 greck\u0105 w drodze pod Troj\u0119, i \u017c\u0105daj\u0105cej ofiary z jego c\u00f3rki, nie\r\nmo\u017ce spa\u0107. Wys\u0142a\u0142 ju\u017c \u2013 podobnie jak Wojewoda (jemu te\u017c z gor\u0105cych ocz\u00f3w Sen\r\ntrwo\u017cny odlata<\/i>) Miecznikowi \u2013 k\u0142amliwy list \u017conie, by przywioz\u0142a do obozu\r\nIfigeni\u0119 niby w celu wydania jej za Achillesa, dr\u0119czony jednak wyrzutami\r\nsumienia pisze drugi list z odwo\u0142aniem dyspozycji wydanych w pierwszym,\r\npowierzaj\u0105c go s\u0142udze, kt\u00f3remu w \u201egodzinie przed \u015bwitem\u201d ka\u017ce rusza\u0107 w drog\u0119.\r\nAle list przejmuje Menelaos, a matka z c\u00f3rk\u0105 zjawiaj\u0105 si\u0119 w obozie. Noc\r\nrozj\u0105trza w wodzu straszn\u0105 w\u0105tpliwo\u015b\u0107, czy cena krwi niewinnej dziewczyny,\r\nkt\u00f3rej jest ojcem, \u201ezr\u00f3wnowa\u017cy\u201d interes Grecji.<a style='mso-endnote-id:r3edn23'\r\nhref=\"#r3_edn23\" name=\"r3_ednref23\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>23<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a> Na\r\ndomiar z\u0142ego brak tu ju\u017c czasu na zmian\u0119 decyzji, dzie\u0144 nieub\u0142aganie piecz\u0119tuje\r\nprzyj\u0119ty pierwotnie przez kr\u00f3la plan dzia\u0142ania. W Hekabe<\/i> Eurypides,\r\nwykorzystuj\u0105c rzadki w tragediach greckich motyw naocznie ukazuj\u0105cego si\u0119 ducha\r\nzmar\u0142ego cz\u0142owieka, nakaza\u0142 wprawdzie zjawie Polydora wyst\u0105pi\u0107 w prologu \u201eo\r\n\u015bwicie\u201d; najm\u0142odszy z Priamid\u00f3w, zamordowany podst\u0119pnie przez swego \u201eopiekuna\u201d\r\nPolymestora, \u201ewzlatuje ku matce\u201d (w. 31, t. 2), by doczeka\u0107 si\u0119 w\u0142asnego\r\npogrzebu; ona jednak\u017ce, cho\u0107 jeszcze nie wie o jego zgonie, przeczuwa\r\nnieszcz\u0119\u015bcie po \u017ale wr\u00f3\u017c\u0105cych snach ostatniej nocy: <\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span><\/p>\r\n\r\n[...........................] O Pani Ziemio,<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>Matko sn\u00f3w czarnoskrzyd\u0142ych,<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>Odpycham sen tej nocy<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>O synu moim strze\u017conym w\u015br\u00f3d\r\nTrak\u00f3w,<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>O c\u00f3rce mej, mi\u0142ej Polyksenie \u2013\r\nbo w snach<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>Straszne rzeczy widzia\u0142am,\r\npozna\u0142am.<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>[....................................................................]<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>Widzia\u0142am \u0142ani\u0119 pstr\u0105 w pazurach\r\nkrwawych wilka<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>Duszon\u0105, niemi\u0142osiernie od kolan\r\nmych odci\u0105gni\u0119t\u0105.<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:5'> <\/span>(w.\r\n70-76, 90-91, t. 2)<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<o:p> <\/o:p><\/p>\r\n\r\nI tu wi\u0119c na\r\nrzeczywisto\u015b\u0107 \u201e\u015bwitu\u201d pada czarny cie\u0144 zm\u00f3r nocnych, kt\u00f3re nabior\u0105 realnych\r\nkszta\u0142t\u00f3w w dziennej scenerii akcji. S\u0105 jednak w kanonie zachowanych sztuk\r\nprzyk\u0142ady odst\u0119pstw od najcz\u0119stszych rozwi\u0105za\u0144, potwierdzaj\u0105ce elastyczny\r\nstosunek tw\u00f3rc\u00f3w staro\u017cytnych do regu\u0142 maj\u0105cych decydowa\u0107 o jednolitej\r\nstrukturze tragedii. Albo \u2013 inaczej rzecz ujmuj\u0105c \u2013 owe regu\u0142y okazywa\u0142y si\u0119 na\r\ntyle elastyczne, \u017ce umo\u017cliwia\u0142y tw\u00f3rcom modyfikowanie, w zale\u017cno\u015bci od potrzeb\r\nartystycznych, nawet najbardziej trwa\u0142ych \u201elicencji\u201d poprzednik\u00f3w. Sofokles\r\nopracowuj\u0105c w\u0105tek Elektry m\u00f3g\u0142 \u2013 jak to zosta\u0142o uwidocznione \u2013 zakorzeni\u0107 akcj\u0119\r\nw sennych widzeniach Klitajmestry, ale przebieg dzia\u0142a\u0144 bohater\u00f3w zwi\u0105za\u0142 z\r\nczasem dnia. Pewnie dlatego, \u017ce doskonale zdawa\u0142 sobie spraw\u0119, i\u017c opracowuj\u0105cy\r\nten sam temat (ponad czterdzie\u015bci lat wcze\u015bniej) w Ofiarnicach<\/i>\r\nAjschylos poszed\u0142 inn\u0105 drog\u0105, umieszczaj\u0105c wydarzenia nie samego prologu, lecz\r\nprawie ca\u0142ej sztuki w g\u0142\u0119bokiej nocy. Oparcie fabu\u0142 na jednym micie (czerpanie\r\nze wsp\u00f3lnej skarbnicy prehelle\u0144skich poda\u0144 by\u0142o oczywist\u0105 norm\u0105) da\u0142o tylko\r\nog\u00f3ln\u0105 zbie\u017cno\u015b\u0107 tematyczn\u0105 obydwu dzie\u0142, natomiast ich koncepcje artystyczne\r\npozosta\u0142y bardzo r\u00f3\u017cne. U Ajschylosa Ch\u00f3r na pocz\u0105tku oznajmia: <\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span><\/p>\r\n\r\n[...] duch zion\u0105cy gniewem z g\u0142\u0119bin snu<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>w \u015bmiertelnym l\u0119ku straszny krzyk\r\n[Klitajmestry]<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>z komory wyrzuci\u0142 w czarn\u0105 noc...<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:5'> <\/span>(w.\r\n47-49)<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<o:p> <\/o:p><\/p>\r\n\r\nW epejsodion\r\npierwszym Przodownica Ch\u00f3ru powiadamia Orestesa o tym, co przy\u015bni\u0142o si\u0119 jego\r\nmatce, dzi\u0119ki czemu przysz\u0142y m\u015bciciel utwierdza si\u0119 w swym zamiarze: <\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span><\/p>\r\n\r\nO, zaprawd\u0119, to senne widzenie co\u015b znaczy!<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>[....................................................................]<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>Je\u015bli w\u0105\u017c wyszed\u0142 z \u0142ona, kt\u00f3re\r\nmnie zrodzi\u0142o,<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>je\u015bli w moje pieluchy spowi\u0142a go\r\nmatka,<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>je\u015bli ssa\u0142 pier\u015b, co moj\u0105 by\u0142a\r\nkarmicielk\u0105<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>i z czarnej krwi strumieniem\r\nbia\u0142e zmiesza\u0142 mleko,<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>ona zasi\u0119 krzykn\u0119\u0142a z bole\u015bci i\r\ntrwogi \u2013<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>to znaczy, \u017ce gadzin\u0119 wykarmi\u0142a\r\nstraszn\u0105<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>i straszn\u0105 zginie \u015bmierci\u0105... Ja,\r\nzmieniony w w\u0119\u017ca,<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>zabij\u0119 j\u0105! Tak wie\u015bci sen\r\ndzisiejszej nocy.<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:5'> <\/span>(w.\r\n534, 543-550)<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<o:p> <\/o:p><\/p>\r\n\r\nBy zawi\u0105zana\r\nintryga co rychlej przynios\u0142a oczekiwany skutek, Orestes ponagla Od\u017awiernego:<\/p>\r\n\r\n<o:p> <\/o:p><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>Oznajmij, \u017cem tu przyby\u0142, panom\r\ntego domu:<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>[......................................................................]<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>A \u015bpiesz si\u0119, bo i nocy ju\u017c\r\nczarne rumaki<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>po\u015bpieszaj\u0105, [...]<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:5'> <\/span>(w.\r\n654, 656-657)<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<o:p> <\/o:p><\/p>\r\n\r\nZwabiony w\r\npu\u0142apk\u0119 Aigistos, mimo tak p\u00f3\u017anej pory wychodzi do cudzoziemc\u00f3w przyby\u0142ych z\r\nFokidy, by przekona\u0107 si\u0119, czy nowina o \u015bmierci Orestesa jest prawdziwa \u2013 wtedy\r\nginie; zjawiaj\u0105cy si\u0119 chwil\u0119 potem na scenie S\u0142uga wo\u0142a:<\/p>\r\n\r\n<o:p> <\/o:p><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>Biada, o biada! Pan nasz zabity!\r\nNa pomoc!<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>[....................................................................]<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>G\u0142uchym krzycz\u0119, do \u015bpi\u0105cych\r\ngadam nadaremno,<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>nie s\u0142ysz\u0105 nic... gdzie pani?\r\nGdzie jest Klitajmestra?<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:5'> <\/span>(w.\r\n897, 904-905)<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<o:p> <\/o:p><\/p>\r\n\r\nDopiero kiedy\r\nobok Aigistosa pada kr\u00f3lowa, gdy zatem dzie\u0142o zemsty jest ju\u017c dope\u0142nione, scen\u0119\r\nrozja\u015bnia \u015bwiat\u0142o dnia; i w tej dziennej oprawie rozgrywa si\u0119 ostatnia\r\nsekwencja tragedii (Exodos<\/i>), bezkrwawa, ale wa\u017cna, bo stanowi\u0105ca\r\nkompozycyjny pomost \u0142\u0105cz\u0105cy Ofiarnice<\/i> z Eumenidami<\/i>, trzeci\u0105\r\ncz\u0119\u015bci\u0105 Orestei<\/i>. Nie spos\u00f3b na koniec tych uwag, egzemplifikuj\u0105cych\r\nznaczenie \u201eczasu nocy\u201d w tragediach greckich, nie wspomnie\u0107 o Resosie<\/i>,\r\nkt\u00f3ry na tle ocala\u0142ych sztuk jest dramatycznym curiosum<\/i>; nie do\u015b\u0107\r\nbowiem, \u017ce w jego Eurypidesowe autorstwo w\u0105tpi \u2013 w spadku po staro\u017cytnych \u2013\r\nwi\u0119kszo\u015b\u0107 wsp\u00f3\u0142czesnych badaczy, \u017ce utw\u00f3r zadziwia kr\u00f3tko\u015bci\u0105, obfituj\u0105c\r\nzarazem w nietypowe, przynajmniej dla Eurypidesa, elementy formy i tre\u015bci\r\n(interwencja b\u00f3stwa w \u015brodku dramatu, akcenty orfickie), \u017ce osnuty zosta\u0142 na\r\nepizodzie zaczerpni\u0119tym z dziesi\u0105tej ksi\u0119gi Iliady<\/i>, czyli z dzie\u0142a\r\ntylko sporadycznie wykorzystywanego przez dramatopisarzy jako \u017ar\u00f3d\u0142o budulca\r\nfabu\u0142y, to jeszcze od pocz\u0105tku do ko\u0144ca dzieje si\u0119 p\u00f3\u017an\u0105 noc\u0105, a czas ten nie\r\nwynika z dobrowolnie przyj\u0119tej przez autora koncepcji tw\u00f3rczej (jak w przypadku\r\nOfiarnic<\/i> Ajschylosa), lecz jest wymuszony w\u0142a\u015bnie wyborem materii\r\nfabularnej, gdy\u017c za dnia zdarzenia tworz\u0105ce akcj\u0119<span\r\nstyle='mso-spacerun:yes'> <\/span>nie by\u0142yby\r\nw og\u00f3le mo\u017cliwe<\/span>.<a style='mso-endnote-id:r3edn24' href=\"#r3_edn24\"\r\nname=\"r3_ednref24\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>24<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a>\r\nGdyby nie ciemno\u015bci nocne, zwiadowcy greccy, Odys i Diomedes, nie mogliby si\u0119\r\nprzedosta\u0107 do obozu troja\u0144skiego, by tam dzi\u0119ki informacjom uzyskanym od Dolona\r\n\u2013 Troja\u0144czyka tak\u017ce udaj\u0105cego si\u0119 na zwiad do Grek\u00f3w, kt\u00f3rego uj\u0119li,\r\nprzes\u0142uchali i z zimn\u0105 krwi\u0105 zabili \u2013 oraz dzi\u0119ki czynnej pomocy Ateny podje\u015b\u0107\r\ndo stanowisk zajmowanych przez \u015bwie\u017co przyby\u0142ych pod Troj\u0119 Trak\u00f3w i wymordowa\u0107\r\nkilkunastu \u015bpi\u0105cych rycerzy ze \u015bwity dow\u00f3dczej w\u0142\u0105cznie z wodzem tych\r\nsprzymierzonych z Trojanami wojsk, kr\u00f3lem Resosem, ani nie byliby w stanie\r\nuwie\u0144czy\u0107 wyprawy uprowadzeniem \u201eja\u015bniejszych od \u015bniegu\u201d (w. 304, t. 3) koni\r\nkr\u00f3lewskich niezwyk\u0142ej warto\u015bci i urody. I mimo, \u017ce tragedia o nies\u0142awnej\r\n\u015bmierci m\u0142odego Resosa marz\u0105cego o pogromie nie tylko Grek\u00f3w oblegaj\u0105cych\r\nTroj\u0119, ale i \u2013 w odwecie \u2013 ca\u0142ej Grecji, nie dor\u00f3wnuje naj\u015bwietniejszym sztukom\r\nklasycznego kanonu, jest to jednak utw\u00f3r o niezaprzeczalnych zaletach\r\nartystycznych: zwartej kompozycji, emocjonuj\u0105cych scenach (bez jakichkolwiek\r\nzb\u0119dnych \u201eimplantacji\u201d z Homerowej \u201eDolonei\u201d), wyrazistych charakterach\r\ng\u0142\u00f3wnych i pobocznych postaci, znakomicie pomy\u015blanej roli Ch\u00f3ru (sk\u0142adaj\u0105cego\r\nsi\u0119 z \u017co\u0142nierzy troja\u0144skich pe\u0142ni\u0105cych czwart\u0105, przedostatni\u0105 zmian\u0119 warty\r\nnocnej), wreszcie specyficznej, ale daj\u0105cej si\u0119 bez trudu wy\u0142uska\u0107 koncepcji\r\ntragizmu ludzkiego losu i wielkiej historii. Szczeg\u00f3lnym za\u015b wyr\u00f3\u017cnikiem dzie\u0142a\r\njest owa \u201ekonieczna\u201d ze wzgl\u0119du na tworzywo fabularne noc, kt\u00f3ra zyskawszy\r\nrang\u0119 conditionis sine qua non<\/i> akcji, sta\u0142a si\u0119 elementem wzbogacaj\u0105cym\r\nwewn\u0119trzn\u0105 struktur\u0119 schematu tragediowego.<\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>Cho\u0107 zatem sceneria dzienna\r\nzdecydowanie w tragediach greckich dominuje, faktem jest, i\u017c niekiedy autorzy\r\nsztuk nadawali r\u00f3wnie\u017c porze nocnej istotne funkcje, \u0142\u0105cz\u0105c z ni\u0105 albo\r\nzarodkowy etap powik\u0142a\u0144 tragicznych, rzutuj\u0105cy na ich p\u00f3\u017aniejszy rozw\u00f3j, albo \u2013\r\nje\u015bli to by\u0142o uzasadnione g\u0142\u0119bszymi racjami artystycznymi lub wynika\u0142o\r\nz obiektywnych w\u0142a\u015bciwo\u015bci wykorzystanego w\u0105tku \u2013 osadzaj\u0105c w niej\r\nwi\u0119kszo\u015b\u0107 czy nawet ca\u0142o\u015b\u0107 wydarze\u0144 fabularnych. Malczewski tak ustali\u0142 ramy\r\nczasowe Marii<\/i>, jak gdyby zna\u0142 stosowane w tym zakresie przez tragik\u00f3w\r\nstarogreckich rozwi\u0105zania tradycyjne i \u201eeksperymentalne\u201d, orientowa\u0142 si\u0119 w\r\nzasadach budowy fabu\u0142 w eposach, a jednocze\u015bnie mia\u0142 na wzgl\u0119dzie\r\nArystotelesowski \u201ejeden obieg s\u0142o\u0144ca\u201d, wiedzia\u0142 o mo\u017cliwo\u015bci \u201enieznacznego\r\njego przekroczenia\u201d i pami\u0119ta\u0142 o klauzuli filozofa odnosz\u0105cej si\u0119 do epopei.\r\nOklamrowanie dwiema nocami jedynego dnia, w kt\u00f3rym rozegra\u0142a si\u0119 fabularna\r\ntragedia poematu, pozwoli\u0142o mu nie tylko umie\u015bci\u0107 ekspozycj\u0119 z elementami\r\nprzedakcji w kilkunastu pocz\u0105tkowych fragmentach Pie\u015bni I<\/i> oraz ukaza\u0107\r\ndramaturgi\u0119 skutk\u00f3w katastrofy przez pryzmat reakcji Wac\u0142awa we fragmentach\r\nXV-XIX Pie\u015bni II<\/i>, ale tak\u017ce wytworzy\u0107 niepowtarzalny klimat ciemn\u0105\r\nfarb\u0105 zakre\u015blonych obraz\u00f3w<\/i>, wyznaczaj\u0105cy \u201enocny\u201d aspekt jego stosunku do\r\n\u015bwiata i zwi\u0105zanego z ziemsk\u0105 scen\u0105 cz\u0142owieka.<\/p>\r\n\r\n<o:p> <\/o:p><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='font-size:16.0pt;mso-bidi-font-size:12.0pt;line-height:150%'>4<o:p><\/o:p><\/span><\/b><\/p>\r\n<span\r\nstyle='font-size:14.0pt;line-height:150%'>Antynomiczna dynamika nocnych stron istnienia<o:p><\/o:p><\/span><\/b><\/p>\r\n<o:p> <\/o:p><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-spacerun:yes'> <\/span> <\/span>Z\r\npewno\u015bci\u0105 w\u015br\u00f3d interpretator\u00f3w Marii<\/i> palma pierwsze\u0144stwa w badaniach\r\nnad zagadnieniem \u201eciemnej strony istnienia\u201d przys\u0142uguje H. Krukowskiej, kt\u00f3rej\r\nosi\u0105gni\u0119\u0107 w obszarze tej problematyki nie spos\u00f3b przeceni\u0107.<a\r\nstyle='mso-endnote-id:r3edn25' href=\"#r3_edn25\" name=\"r3_ednref25\" title=\"\"><span\r\nclass=MsoEndnoteReference><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>25<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a> W\r\nopinii autorki, \u201epowie\u015b\u0107 Malczewskiego ma [...] wyr\u00f3\u017cniaj\u0105cy si\u0119 na tle innych\r\nutwor\u00f3w romantycznych sw\u00f3j styl nocy\u201d.<a style='mso-endnote-id:r3edn26'\r\nhref=\"#r3_edn26\" name=\"r3_ednref26\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>26<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a> Nie\r\nsamo skomasowanie w porze nocnej epizod\u00f3w przesyconych atmosfer\u0105 zdradliwych omam\u00f3w i mataczyn<\/i>,\r\naur\u0105 bole\u015bci udr\u0119czonego sumienia b\u0105d\u017a groz\u0105 unaocznionej ohydy zbrodni\r\nukonstytuowa\u0142o ten styl. Swoistej oryginalno\u015bci nabra\u0142 on dzi\u0119ki przypisanej\r\nprzez poet\u0119 wielu obrazom i motywom rozleg\u0142ej symbolice z jej \u201enocn\u0105\u201d g\u0142\u0119bi\u0105,\r\nkt\u00f3ra odzwierciedla jego filozofi\u0119 bytu, historii i cz\u0142owieka. W \u015bwiecie\r\nprzedstawionym w Marii<\/i> Krukowska wyodr\u0119bni\u0142a w\u0142a\u015bciwie dwie Noce:\r\nkosmiczn\u0105 i mistyczn\u0105. Istot\u0105 tej pierwszej \u201e[...] jest przede wszystkim\r\nz\u0142o, w znaczeniu autonomicznej wobec \u015bwiata ludzkiego, demonicznej mocy,\r\nprzejawiaj\u0105cej si\u0119 w naturze jako \u015bmier\u0107, a w duszy ludzkiej \u2013 jako z\u0142o\r\nmoralne\u201d.<a style='mso-endnote-id:r3edn27' href=\"#r3_edn27\" name=\"r3_ednref27\"\r\ntitle=\"\"><![if !supportFootnotes]><span\r\nstyle='font-size:7.0pt;font-family:\"Times New Roman\",serif;mso-fareast-font-family:\r\n\"Times New Roman\";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:\r\nAR-SA'>27<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a> Ta niszczycielska si\u0142a\r\nemanuj\u0105ca z kosmosu zatruwa ca\u0142e ziemskie uniwersum, ws\u0105czaj\u0105c swe jady i\r\nw ludzkie wn\u0119trza m.in. za po\u015brednictwem licznych w Marii<\/i> personifikacji\r\n(na pewno jednak \u2013 wbrew twierdzeniu badaczki \u2013 nie wszystkich, lecz tych\r\npejoratywnie nasemantyzowanych). Ponadto jej z\u0142owrogie oddzia\u0142ywanie ujawnia\r\nsymbolika wiatru, mg\u0142y, echa, cienia, czerni, ciszy czy pustki. Atakowany przez\r\nirracjonalne z\u0142o, cz\u0142owiek albo sam nie potrafi mu si\u0119 oprze\u0107, albo pada ofiar\u0105\r\ntych, kt\u00f3rymi ono w jakim\u015b stopniu zaw\u0142adn\u0119\u0142o. Ilustracj\u0105 tego procesu jest nie\r\ntylko w\u0105tek zdarzeniowy, ale te\u017c rodzaj \u015brodk\u00f3w u\u017cytych do jego ewokacji.\r\nSkrajnie nieprzyjazna ludziom i innym tworom ziemi Noc dwukrotnie\r\nw poemacie \u015bciera zazdro\u015bnym palcem<\/i> (w. 801) \u015blady dobroczynnego\r\npanowania Dnia. Podobnie wi\u0119c jak szarzej\u0105 farby<\/i> natury pozbawionej\r\nblasku s\u0142o\u0144ca, tak cz\u0142owiekowi brakuje \u201e\u015bwiat\u0142a\u201d, kt\u00f3re mog\u0142oby radykalnie\r\nrozproszy\u0107 ciemno\u015bci \u201enocnej\u201d strony \u017cycia. Asymetrii kurczenia si\u0119 i ga\u015bni\u0119cia\r\nDnia przy jednoczesnej ekspansji Nocy nada\u0142a Krukowska rang\u0119 metafory\r\npo\u015bwiadczaj\u0105cej szczeg\u00f3ln\u0105 dwoisto\u015b\u0107 bytu \u2013 nacechowan\u0105 przewag\u0105 pierwiastk\u00f3w\r\nnocnych nad dziennymi. Taki kontekst ontologiczny okre\u015bla \u2013 jej zdaniem \u2013\r\njako\u015b\u0107 istnienia wszystkich postaci wyst\u0119puj\u0105cych w Marii<\/i> poza\r\nPachol\u0119ciem i Maskami; za ich bowiem jednolicie \u201enocnym\u201d rodowodem ma\r\nprzemawia\u0107 b\u0105d\u017a bezpo\u015brednie sprawstwo zbrodni (Maski), b\u0105d\u017a zwi\u0105zek z miejscem\r\ntej tragedii tudzie\u017c z miotanym bezecn\u0105 Zemst\u0105<\/i> (w. 1346) i\r\npogr\u0105\u017conym w poczuciu druzgoc\u0105cej kl\u0119ski po zniknieniu Marii<\/i> (w. 1359)\r\nWac\u0142awem (Pachol\u0119). Z rozwa\u017ca\u0144 uczonej wynika, \u017ce zakres uprawnie\u0144 Nocy jako\r\nkreatorki los\u00f3w indywidualnych i zbiorowych jest z perspektywy ludzkiej\r\nrozpaczliwie szeroki, a zarazem w granicach \u015bwiata ziemskiego niepodwa\u017calny,\r\ngdy\u017c to ziemia stanowi domen\u0119 jej wp\u0142yw\u00f3w inspirowanych nieokie\u0142znan\u0105 \u017c\u0105dz\u0105\r\nrozsiewania \u015bmierci. Nic dziwnego, \u017ce i pole semantyczne wyrazu \u201enocny\u201d uleg\u0142o\r\nw tej koncepcji niezwyk\u0142emu poszerzeniu, anektuj\u0105c znaczenia takich okre\u015ble\u0144,\r\njak: bezkresny, niesko\u0144czony; niepoj\u0119ty, irracjonalny, niezg\u0142\u0119biony; straszny,\r\nprzera\u017caj\u0105cy, makabryczny; bezcelowy, zb\u0119dny, obcy; samotny, bezdomny,\r\nbezimienny; bezsilny; z\u0142owieszczy, \u015bmierciono\u015bny; \u201ebezpomnikowy\u201d, \u017ca\u0142obny;\r\nrzewny, melancholijny. Ca\u0142a ta gama znacze\u0144 (obejmuj\u0105ca nie tylko ich\r\nwymienion\u0105 cz\u0119\u015b\u0107) wi\u0105\u017ce si\u0119 z charakterem relacji, w jakiej pozostaje cz\u0142owiek\r\nwobec Nocy kosmicznej. Pod jej czarnym tchnieniem<\/i> robaczywieje i\r\nobumiera wszystko, co na kr\u00f3tki czas zdo\u0142a\u0142o zaistnie\u0107 na tym \u015bwiecie<\/i> \u2013\r\nwarto zaznaczy\u0107, \u017ce koncepcja ta jest merytorycznie bardzo bliska \u201edoktrynie\u201d\r\nMasek, wydobywa bowiem ciemne pok\u0142ady metafizyki \u015bwiata Marii<\/i>.<\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>Niemo\u017cno\u015b\u0107 zaznania szcz\u0119\u015bcia w\r\nprzestrzeni zdominowanej wp\u0142ywem wrogich cz\u0142owiekowi i naturze hipostaz z\u0142a\r\nkosmicznego znajduje w poemacie przeciwwag\u0119 w dost\u0119pnym tylko wybranym\r\n(sugestia Krukowskiej, \u017ce odnosi si\u0119 to wy\u0142\u0105cznie do postaci tytu\u0142owej, nie\r\njest do ko\u0144ca s\u0142uszna) do\u015bwiadczeniu nocy mistycznej, wyzwalaj\u0105cym z poczucia\r\nprzyrodzonych s\u0142abo\u015bci i ogranicze\u0144 jako skutku ugrz\u0119\u017ani\u0119cia w pu\u0142apce cia\u0142a i\r\notwieraj\u0105cym perspektyw\u0119 na inny wymiar bytu. Uczestnictwo w tym wewn\u0119trznym\r\nmisterium wymaga g\u0142\u0119bokiej przemiany, w wyniku kt\u00f3rej zmys\u0142\u00f3w zamkni\u0119cie<\/i>\r\n(w. 552) uaktywnia w\u0142adze duchowe, co pozwala dzi\u0119ki przedziwnej symbiozie\r\n\u0142aski Bo\u017cej i ludzkiej pokory osi\u0105ga\u0107 nieraz<\/i> stany uzdatniaj\u0105ce\r\ncz\u0142owieka do wzlotu ku rzeczywisto\u015bci co prawda tak\u017ce \u201enocnej\u201d, waloryzowanej\r\njednak ca\u0142kiem odmiennie, tj. w kategoriach nie kosmicznych, ale mistycznych.\r\nNawet za\u015b najczarniejsz\u0105 noc, kt\u00f3r\u0105 w g\u0142\u0119bi duszy prze\u017cywaj\u0105 mistycy, rozp\u0119dza\r\nblask \u015bwiat\u0142a Absolutu, oczywi\u015bcie najzupe\u0142niej niezale\u017cnie od panuj\u0105cej\r\nw\u00f3wczas na zewn\u0105trz pory dobowej. Analizuj\u0105c spos\u00f3b przedstawienia sylwetki\r\nMarii oraz jej prze\u017cy\u0107 we fragmentach X-XI Pie\u015bni I<\/i> w kontek\u015bcie\r\nprzypisu \u201emontblanckiego\u201d (Malczewski komentowa\u0142 w nim wersy 231-232: A \u017ce\r\nnad przepych \u015bwiata i blask\u00f3w pozory, \/ Widniejsze pi\u00f3ra bia\u0142e zni\u017conej Pokory<\/i>),\r\nKrukowska wykaza\u0142a, \u017ce wstrz\u0105s poznawczy, jakiego \u2013 w znaczeniu kosmicznym \u2013\r\ndo\u015bwiadczy\u0142 przysz\u0142y poeta na Bia\u0142ej G\u00f3rze, znalaz\u0142 odbicie \u2013 ale w\u0142a\u015bnie w\r\nporz\u0105dku iluminacji mistycznych \u2013 w prze\u017cyciach tytu\u0142owej bohaterki poematu.\r\nTym samym mi\u0119dzy obydwiema wyr\u00f3\u017cnionymi nocami uczona uchwyci\u0142a wyra\u017anie\r\nzarysowuj\u0105c\u0105 si\u0119 antynomiczn\u0105 zale\u017cno\u015b\u0107:<\/p>\r\n\r\n<o:p> <\/o:p><\/p>\r\n\r\nNale\u017cy\r\npodkre\u015bli\u0107, \u017ce skrajne w do\u015bwiadczeniu mistycznym widzenie tego, co ziemskie,\r\njako pozoru i nico\u015bci, potrzebne by\u0142o Malczewskiemu do wyt\u0142umaczenia koncepcji\r\njego Nocy kosmicznej, jej martwej ciszy i pustki. W tym sensie noc mistyczna\r\npor\u0119cza ontologiczn\u0105 wag\u0119 obraz\u00f3w Nocy kosmicznej.<a style='mso-endnote-id:\r\nr3edn28' href=\"#r3_edn28\" name=\"r3_ednref28\" title=\"\"><span\r\nclass=MsoEndnoteReference><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference><span style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:\r\n12.0pt;font-family:\"Times New Roman\",serif;mso-fareast-font-family:\"Times New Roman\";\r\nmso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA'>28<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a><o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<o:p> <\/o:p><\/p>\r\n\r\nNie wydaje si\u0119\r\nwprawdzie, by prze\u017cycia Marii w zmys\u0142\u00f3w zamkni\u0119ciu<\/i> a\u017c tak bardzo\r\ntransformowa\u0142y w jej oczach obraz \u015bwiata, by przywodzi\u0107 j\u0105 do \u201ewidzenia tego,\r\nco ziemskie, jako pozoru i nico\u015bci\u201d, ale w jakim\u015b sensie noc mistyczna\r\nrzeczywi\u015bcie \u201epor\u0119cza ontologiczn\u0105 wag\u0119 obraz\u00f3w Nocy kosmicznej\u201d. Znajduje to\r\nwyraz w pewnym jednak przewarto\u015bciowaniu stosunku cz\u0142owieka do tzw. \u201e\u015bwiatowych\r\ngodno\u015bci\u201d, do tego, co zamyka go w kr\u0119gu d\u0105\u017ce\u0144 do \u201eszcz\u0119\u015bcia\u201d odpowiadaj\u0105cego\r\nczysto ludzkim wyobra\u017ceniom i aspiracjom, zaciemniaj\u0105c jego w\u0142a\u015bciwe powo\u0142anie\r\ndo spe\u0142nienia si\u0119 w innym wymiarze \u017cycia.<\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>Charakterystycznemu dla \u015bwiata\r\nstworze\u0144 \u201eruchowi opadania\u201d przeciwstawi\u0142a badaczka \u201esymbolik\u0119 wst\u0119powania\u201d\r\nokre\u015blaj\u0105c\u0105 stany wy\u017cszej \u015bwiadomo\u015bci tych, kt\u00f3rzy osi\u0105gn\u0119li je dzi\u0119ki\r\nobjawieniom pozazmys\u0142owym. To duchowe wznoszenie si\u0119, pozwalaj\u0105ce uczu\u0107 lekko\u015b\u0107\r\ni b\u0142ogo\u015b\u0107 istnienia uwolnionego od balastu cia\u0142a, zbli\u017ca cz\u0142owieka do wiecznie\r\n\u017cywej Transcendencji, chocia\u017c zarazem nie zrywa na trwa\u0142e jego zwi\u0105zk\u00f3w z\r\nrzeczywisto\u015bci\u0105 ziemsk\u0105, wi\u0119c te\u017c nie wybawia od sm\u0119tnej my\u015bli o ukrytej za jej\r\nzjawiskow\u0105 fasad\u0105 metafizycznej otch\u0142ani, w kt\u00f3rej ka\u017cde <span\r\nstyle='letter-spacing:1.5pt'>tymczasowo<\/span> o\u017cywione na scenie tego\r\n\u015bwiata<\/i> jestestwo musi pr\u0119dzej czy p\u00f3\u017aniej znale\u017a\u0107 sw\u00f3j kres \u2013 warunek\r\n\u201epocezuralnego\u201d pocz\u0105tku. Powstaj\u0105ce na styku sko\u0144czono\u015bci z niesko\u0144czono\u015bci\u0105\r\nnapi\u0119cie nadaje egzystencji ludzkiej szczeg\u00f3lny odcie\u0144 tragizmu.<\/p>\r\n\r\n<o:p> <\/o:p><\/p>\r\n\r\n[...]\r\nMarii zosta\u0142a dana \u0142aska o\u015bwiecenia wewn\u0119trznego, do\u015bwiadczenie Boga, widzenie\r\nduchem \u015bwiat\u0142a w ciemno\u015bciach, czyli na ziemi. Z perspektywy tej najwy\u017cszej\r\nwarto\u015bci, jaka zosta\u0142a jej udzielona, tytu\u0142owa bohaterka bardziej ni\u017c inni\r\nodczuwa ci\u0119\u017car egzystencji ziemskiej, skutki Nocy kosmicznej, Nocy istnienia.\r\n\u0141aska wybrania przez Boga jest bowiem bolesnym do\u015bwiadczeniem egzystencjalnym,\r\npodcinaj\u0105cym, podobnie jak Noc kosmiczna, \u017cywotno\u015b\u0107 si\u0142 Marii, pogr\u0105\u017caj\u0105cym j\u0105\r\nw samotno\u015bci, pustce i pr\u00f3\u017cni.<a style='mso-endnote-id:r3edn29' href=\"#r3_edn29\"\r\nname=\"r3_ednref29\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference><span style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:\r\n12.0pt;font-family:\"Times New Roman\",serif;mso-fareast-font-family:\"Times New Roman\";\r\nmso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA'>29<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a><o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<o:p> <\/o:p><\/p>\r\n\r\nKontemplacyjna\r\nreligijno\u015b\u0107, postawa wiary oparta na bezgranicznej ufno\u015bci i pokorze, wreszcie\r\nprze\u017cycia w sferze \u201epozazmys\u0142owej\u201d \u2013 razem wzi\u0119te, nie pomniejszaj\u0105c\r\nw niczym, a wr\u0119cz pot\u0119guj\u0105c mi\u0142osn\u0105 t\u0119sknot\u0119 za Wac\u0142awem, r\u00f3wnocze\u015bnie\r\noswajaj\u0105 bohaterk\u0119 ze \u015bmierci\u0105 \u201e[...] jako upragnion\u0105 drog\u0105 przekroczenia\r\nludzkiego sposobu bytowania\u201d.<a style='mso-endnote-id:r3edn30' href=\"#r3_edn30\"\r\nname=\"r3_ednref30\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>30<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a>\r\nMaria jest coraz bli\u017csza okre\u015blaj\u0105cemu cel jej ziemskiej w\u0119dr\u00f3wki przeznaczeniu\r\n\u2013 powrotowi szlachetnej duszy do swojego \u017arz\u00f3d\u0142a<\/i> (w. 242). Pr\u00f3buj\u0105c\r\nu\u015bmierzy\u0107 najdotkliwszy b\u00f3l z powodu roz\u0142\u0105ki z m\u0119\u017cem, miewa chwile niezwyk\u0142ych\r\nrozmodle\u0144, gdy trwa Zni\u017cona ca\u0142ym czuciem przed Stworcy pot\u0119g\u0105<\/i> (w. 553).\r\nWed\u0142ug Krukowskiej, takie \u201e[...] zni\u017cenie nie jest tylko d\u017awiganiem ci\u0119\u017caru\r\nNocy kosmicznej, ale jej przyj\u0119ciem i, moc\u0105 pozazmys\u0142owego aktu wiary,\r\nprzekroczeniem jej fatalizmu opadania\u201d.<a style='mso-endnote-id:r3edn31'\r\nhref=\"#r3_edn31\" name=\"r3_ednref31\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>31<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a> Nie\r\nsama zatem Noc kosmiczna i wp\u0142yw zwi\u0105zanych z ni\u0105 si\u0142 stanowi czynnik\r\ndecyduj\u0105cy o losie miecznik\u00f3wny, kt\u00f3rej spos\u00f3b prze\u017cywania \u015bwiata jest pr\u00f3b\u0105\r\nwype\u0142nienia \u2013 wbrew czy mimo \u201eciemnych stron\u201d egzystencji \u2013 pos\u0142annictwa\r\nmi\u0142o\u015bci. Dla tej w\u0142a\u015bnie idei zabrak\u0142o miejsca w przed\u0142o\u017conej przez uczon\u0105\r\n\u201enocnej\u201d interpretacji poematu, st\u0105d ko\u0144cowe wnioski uzyska\u0142y tak g\u0142\u0119boko\r\npesymistyczn\u0105 wymow\u0119. Krukowska uzna\u0142a bowiem ostatecznie, \u017ce \u201epr\u00f3cz duszy i\r\njej bezpo\u015bredniego kontaktu z Bogiem wszystko na tej ziemi jest pozorem\u201d,\r\na i \u00f3w kontakt, \u201e[...] chocia\u017c otwiera jednostk\u0119 na wymiar warto\u015bci Boskich, to\r\njednak nie zmniejsza ci\u0119\u017caru jej losu na ziemi\u201d, \u017ce wobec tego \u015bwiat\r\nprzedstawiony przez poet\u0119 to \u201ekraina z\u0142udze\u0144, \u015bmierci i z\u0142a\u201d, gdzie \u201enad\r\nwszystkim, co ziemskie \u2013 indywidualne i historyczne \u2013 ci\u0105\u017cy Noc jako ciemne,\r\nirracjonalne przekle\u0144stwo\u201d i gdzie cz\u0142owiekowi przypada rola nie gospodarza,\r\nlecz wygna\u0144ca, za\u015b \u201eniepoj\u0119t\u0105 dominacj\u0119 z\u0142a nad dobrem\u201d, b\u0119d\u0105c\u0105 istot\u0105 Nocy\r\nkosmicznej, \u201e[...] nale\u017cy interpretowa\u0107 jako symbol metafizycznego losu\r\ncz\u0142owieka\u201d.<a style='mso-endnote-id:r3edn32' href=\"#r3_edn32\" name=\"r3_ednref32\"\r\ntitle=\"\"><![if !supportFootnotes]><span\r\nstyle='font-size:7.0pt;font-family:\"Times New Roman\",serif;mso-fareast-font-family:\r\n\"Times New Roman\";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:\r\nAR-SA'>32<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>Je\u017celi zale\u017cno\u015bci\u0105 mi\u0119dzy Noc\u0105\r\nkosmiczn\u0105 a mistyczn\u0105 rz\u0105dzi antynomia, to poza znaczeniami zbie\u017cnymi musz\u0105\r\nujawni\u0107 si\u0119 i sensy r\u00f3\u017cnicuj\u0105ce oba te porz\u0105dki poznawania \u015bwiata i zg\u0142\u0119biania\r\ntajemnicy \u017cycia i \u015bmierci. Na Mont Blanc Malczewski, uderzony widokiem \u201ewy\u017cszym\r\nnad poj\u0119cie\u201d,<a style='mso-endnote-id:r3edn33' href=\"#r3_edn33\" name=\"r3_ednref33\"\r\ntitle=\"\"><![if !supportFootnotes]><span\r\nstyle='font-size:7.0pt;font-family:\"Times New Roman\",serif;mso-fareast-font-family:\r\n\"Times New Roman\";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:\r\nAR-SA'>33<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a> przekona\u0142 si\u0119, \u201e[...] i\u017c\r\nopr\u00f3cz innych przyczyn, nawet dla niezmiernej r\u00f3\u017cnicy tego dziwnie g\u00f3rnego\r\nwidoku a s\u0142abo\u015bci naszych zmys\u0142\u00f3w, nikt by go d\u0142ugo znie\u015b\u0107 nie potrafi\u0142\u201d\r\n(przypis 4 poety do Marii<\/i>, w. 69-71). Monumentalizm wznios\u0142ej w swym\r\npi\u0119knie i grozie, surowej, \u201edzikiej\u201d natury, wra\u017cenie uniesienia ponad ziemi\u0119 w\r\nmitycznym czasie, \u201egdy B\u00f3g chaos utwarza\u0142\u201d (tam\u017ce, w. 63), utrata wizualnego i\r\nmy\u015blowego kontaktu z \u201edziedzin\u0105, na kt\u00f3rej panuje cz\u0142owiek\u201d (tam\u017ce, w. 50-51)\r\noraz niemal zmys\u0142owo wyczuwalna obecno\u015b\u0107 Stw\u00f3rcy w miejscu, gdzie szczyt\r\nwidnokr\u0119gu styka si\u0119 z niebem w nocno-dziennym \u015bwietle \u201eprzy\u0107mionego s\u0142o\u0144ca\u201d\r\n(tam\u017ce, w. 66) nape\u0142ni\u0142y podr\u00f3\u017cnika z Ukrainy \u201enadludzkim jakim\u015b czuciem i\r\nuczuciem\u201d (tam\u017ce, w. 68) granicz\u0105cym z przera\u017ceniem, tote\u017c pragn\u0105c zn\u00f3w znale\u017a\u0107\r\nsi\u0119 w przestrzeni wsp\u00f3lnoty ludzkiej, schodzi\u0142 na d\u00f3\u0142 nie bez wewn\u0119trznego\r\npop\u0142ochu, by \u2013 jak to uj\u0105\u0142 w li\u015bcie do profesora Picteta \u2013 \u201e[...] w\r\nwielkich przemianach, kt\u00f3re dzia\u0107 si\u0119 maj\u0105, poch\u0142onionym nie zosta\u0142\u201d.<a\r\nstyle='mso-endnote-id:r3edn34' href=\"#r3_edn34\" name=\"r3_ednref34\" title=\"\"><span\r\nclass=MsoEndnoteReference><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>34<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a>\r\nMo\u017cna powiedzie\u0107, \u017ce instynktownie podda\u0142 si\u0119 naturalnemu imperatywowi d\u0105\u017cenia\r\nw d\u00f3\u0142. Zar\u00f3wno w sprawozdaniu przes\u0142anym redaktorom genewskiej\r\n\u201eBibliothèque Universelle\u201d, jak i w p\u00f3\u017aniejszym przypisie do Marii<\/i>\r\nMalczewski ani s\u0142owem nie wspomnia\u0142 o \u201epozorach\u201d czy \u201emarno\u015bci\u201d tego, co ujrza\u0142\r\ni odczu\u0142; natomiast niecodzienny wyczyn, zapisany z\u0142otymi zg\u0142oskami w\r\nhistorii alpinizmu, \u015bwiadcz\u0105cy o wielkiej odwadze i jakim\u015b szczeg\u00f3lnym g\u0142odzie\r\npoznawczym 25-letniego krzemie\u0144czanina, dowi\u00f3d\u0142 mu prawdy o skali fizycznej i\r\npsychicznej wytrzyma\u0142o\u015bci cz\u0142owieka postawionego w obliczu pot\u0119gi natury\r\nzale\u017cnej od Boskiej \u201er\u0119ki przeznaczenia\u201d. Maria r\u00f3wnie\u017c po \u201estromiznach\u201d trosk\r\ni cierpie\u0144 pnie si\u0119 na sw\u0105 \u201eBia\u0142\u0105 G\u00f3r\u0119\u201d, co tak\u017ce zostaje uwie\u0144czone\r\nwyniesieniem jej w sferze ducha wysoko nad ziemi\u0119. Lecz wst\u0105piwszy na te\r\nduchowe wy\u017cyny, m\u0142oda niewiasta<\/i> nie tylko nie odczuwa \u017cadnego\r\nwewn\u0119trznego niepokoju czy l\u0119ku, kt\u00f3ry budzi\u0142by w niej nagl\u0105c\u0105 potrzeb\u0119 powrotu\r\n\u201edo \u015bwiata\u201d, w bezpieczny rejon ludzkiej wsp\u00f3lnoty, ale zaczyna postrzega\u0107 t\u0119\r\ndomen\u0119 jako obszar zam\u0119tu<\/i>, doznaj\u0105c zarazem rozkoszy bycia bli\u017cej nieba<\/i>,\r\nz kt\u00f3rym czuje si\u0119 zwi\u0105zana drz\u0105c\u0105 nici\u0105 serca<\/i> (w. 233) i z kt\u00f3rego\r\nsp\u0142ywa na ni\u0105 \u2013 jako znak wsp\u00f3\u0142czuj\u0105cej wyrozumia\u0142o\u015bci i dobroci \u2013 kropla\r\ns\u0142odkiej rosy<\/i> (w. 234).<\/p>\r\n\r\n<o:p> <\/o:p><\/p>\r\n\r\nWarto\r\nprzy tym zauwa\u017cy\u0107 \u2013 pisa\u0142a Feliksiak \u2013 \u017ce o ile obraz nici, na kt\u00f3rej\r\nzawieszone s\u0105 ludzkie sprawy, \u0142\u0105czy si\u0119 z regu\u0142y z tematem vanitas<\/i>, to u\r\nMalczewskiego \u2013 na odwr\u00f3t \u2013 nie jest to \u201es\u0142aba\u201d ni\u0107 doczesnego \u017cycia, lecz\r\n\u201emocna\u201d wi\u0119\u017a, kt\u00f3ra niby drabina Jakubowa jest dla serca<\/i> znakiem\r\npewno\u015bci i zawierzenia.<a style='mso-endnote-id:r3edn35' href=\"#r3_edn35\"\r\nname=\"r3_ednref35\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference><span style='font-size:8.0pt;mso-bidi-font-size:\r\n12.0pt;font-family:\"Times New Roman\",serif;mso-fareast-font-family:\"Times New Roman\";\r\nmso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA'>35<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a><o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<o:p> <\/o:p><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>Wst\u0119pn\u0105 prezentacj\u0119 Miecznika\r\nzmie\u015bci\u0142 Malczewski we fragmencie IX Pie\u015bni I<\/i>, jednym z\r\nkr\u00f3tszych w poemacie; na zaprezentowanie Marii potrzebowa\u0142 dw\u00f3ch znacznie\r\nd\u0142u\u017cszych: X i XI. Fragment X przynosi portret miecznik\u00f3wny zgaszonej smutkiem\r\npo odje\u017adzie Wac\u0142awa na zamek, mo\u017ce nawet pogodzonej z perspektyw\u0105 jego utraty;\r\nnast\u0119pny ukazuje j\u0105 w chwili, gdy prze\u017cywa \u201epociech\u0119\u201d inn\u0105 ni\u017c ziemskie\r\nszcz\u0119\u015bcie, dzi\u0119ki kt\u00f3rej wznosi si\u0119 ponad doczesne l\u0119ki i ch\u0119ci<\/i>, co jej\r\nod nich wprawdzie nie uwalnia, pozwala jednak uczu\u0107 \u201esmak\u201d odmiennej formy\r\nistnienia \u2013 przedmiotu t\u0119sknoty duszy. Oczywi\u015bcie oba fragmenty s\u0105 wa\u017cne, ale\r\nwyakcentowanie w drugim z nich owej g\u0142\u0119bokiej, duchowej \u201epociechy\u201d\r\nsprawia, \u017ce Maria jawi si\u0119 w nadzwyczajnym uniesieniu, znajduj\u0105cym\r\nfizyczny wyraz w jej twarzy promienistej<\/i> (w. 245). Jedyny\r\nw poemacie tego typu obraz zwi\u0105zany z Mari\u0105 wskazuje, \u017ce istot\u0105 ujawnionej\r\nprzez Krukowsk\u0105 antynomii mi\u0119dzy Noc\u0105 kosmiczn\u0105 a mistyczn\u0105 jest r\u00f3\u017cnica w\r\nrodzaju reakcji na to, co najpierw ods\u0142oni\u0142o si\u0119 przed Malczewskim na Mont Blanc,\r\na co potem \u2013 poetycko przetworzone \u2013 \u201euczu\u0142a\u201d jego bohaterka w szczytowym\r\nmomencie duchowego wzniesienia. Wydaje si\u0119, \u017ce \u201eradykalizmem\u201d przyj\u0119tych\r\nostatecznie wniosk\u00f3w Krukowska zdezawuowa\u0142a cz\u0119\u015b\u0107 swych wcze\u015bniejszych ustale\u0144,\r\nzw\u0142aszcza dotycz\u0105cych \u201ezni\u017cenia\u201d jako znaku \u201ewst\u0119powania\u201d. Natomiast prze\u017cycia\r\nduchowe Marii, niepozostaj\u0105ce przecie\u017c bez zwi\u0105zku z jej \u201ecielesno\u015bci\u0105\u201d, ze\r\nsfer\u0105 \u201esomy\u201d, r\u00f3wnie\u017c o tyle por\u0119cza\u0142yby \u201eontologiczn\u0105 wag\u0119 obraz\u00f3w Nocy\r\nkosmicznej\u201d, o ile stanowi\u0142yby przyczyn\u0119 jej nadszarpni\u0119tych si\u0142 i dziwnie\r\nanemicznego wygl\u0105du. Dla Miecznika jest to symptom trawi\u0105cej c\u00f3rk\u0119 zgryzoty\r\nspowodowanej jej \u201erozmazanym\u201d statusem: ni to panny, ni \u017cony, ni wdowy,\r\nWac\u0142awowi za\u015b, dostrzegaj\u0105cemu na obliczu ma\u0142\u017conki pos\u0119pn\u0105 rado\u015b\u0107<\/i> (w.\r\n493), plamy \u2013 co \u0142zy wymacza\u0142y<\/i> (w. 496) oraz cie\u0144 mg\u0142y smutku<\/i>\r\n(w. 509-510), objaw ten kojarzy si\u0119 wr\u0119cz ze \u015bmierteln\u0105 chorob\u0105, st\u0105d jego\r\npe\u0142ne troski i trwogi pytanie:<\/p>\r\n\r\n<o:p> <\/o:p><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>Mario! czy\u015b ty nie chora? bo masz\r\ntak\u0105 posta\u0107,<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>Jakby\u015b si\u0119 do Anio\u0142\u00f3w pragn\u0119\u0142a\r\nju\u017c dosta\u0107;<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:5'> <\/span>(w.\r\n537-538)<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<o:p> <\/o:p><\/p>\r\n\r\nMartwi go jednak\r\nnie tylko jej w\u0105t\u0142o\u015b\u0107 i blade lica. Gdy z okropn\u0105 tr\u0105by zagra\u0142y \u017ca\u0142ob\u0105<\/i>\r\n(w. 587), Wac\u0142aw, kt\u00f3remu rycerski obowi\u0105zek ka\u017ce zn\u00f3w oddali\u0107 si\u0119 od \u017cony,\r\nmusi si\u0142\u0105, przemagaj\u0105c wewn\u0119trzny op\u00f3r, z jej smutnych pieszczot wydziera\u0107\r\nsw\u0105 wol\u0119<\/i> (w. 593), co czyni w g\u0142\u0119bokiej, pos\u0119pnej \u017ca\u0142o\u015bci<\/i> (w. 597),\r\na kiedy w zam\u0119cie uczu\u0107 wreszcie wyrwie si\u0119 z obj\u0119\u0107 ma\u0142\u017conki i wskoczy na ko\u0144 \u2013\r\nb\u0119dzie trosk\u0119 mia\u0142 w oku<\/i> (w. 613). Nie jest on pewny bezpiecze\u0144stwa\r\nMarii i ten przenikaj\u0105cy jego dusz\u0119, \u201enocny\u201d niepok\u00f3j nie opu\u015bci go ju\u017c ani\r\npodczas tropienia Tatar\u00f3w po stepowych bezdro\u017cach, ani nawet w czasie\r\nnajdramatyczniejszych moment\u00f3w bitwy. Wac\u0142aw zostanie poddany udr\u0119ce\r\nkoszmarnych przeczu\u0107, a\u017c w ko\u0144cu zacznie \u017cycia si\u0119 obawia\u0107<\/i> (w. 1055),\r\nczyli \u2013 podobnie jak Maria, tyle \u017ce w nieco innym stanie ducha \u2013 zapragnie\r\n\u015bmierci, lecz ta nie jego dosi\u0119gnie. W tym, co dzieje si\u0119 z wojewodzicem,\r\ncoraz natarczywiej n\u0119kanym obaw\u0105 o Mari\u0119, z kt\u00f3rej losem tak \u015bci\u015ble\r\nzwi\u0105za\u0142 w\u0142asny los, mo\u017cna widzie\u0107 jeszcze jeden przejaw por\u0119czania przez czucia\r\nw<\/i> naj\u017cywszym przesileniu<\/i> (w. 902) ontologicznej wagi tego\r\nwszystkiego, co jest istot\u0105 rzeczywisto\u015bci ziemskiej.<\/p>\r\n\r\n<o:p> <\/o:p><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='font-size:16.0pt;mso-bidi-font-size:12.0pt;line-height:150%'>5<o:p><\/o:p><\/span><\/b><\/p>\r\n<span\r\nstyle='font-size:14.0pt;line-height:150%'>Dzie\u0144 zmieniaj\u0105cy wszystko<o:p><\/o:p><\/span><\/b><\/p>\r\n<o:p> <\/o:p><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-spacerun:yes'> <\/span> <\/span>Trudno\r\npowiedzie\u0107, jak sp\u0119dzi\u0142 Wac\u0142aw noc poprzedzaj\u0105c\u0105 dzie\u0144 bitwy; wiadomo jednak,\r\n\u017ce kilka godzin wcze\u015bniej, przej\u0105wszy ojcowski list o znanej mu tre\u015bci,\r\npowierzy\u0142 go jednemu ze swych kozak\u00f3w i natychmiast, jeszcze przy zni\u017conym\r\ns\u0142o\u0144cu<\/i>, wyprawi\u0142 swego umy\u015blnego w drog\u0119 do Miecznik\u00f3wki (je\u015bli nawet\r\nkozaka wybra\u0142 Wojewoda, to m\u0142ody graf musia\u0142 o tym wiedzie\u0107 i wyb\u00f3r\r\nzaakceptowa\u0107, bo kozak jemu bezpo\u015brednio podlega\u0142). Pocz\u0105wszy od \u015bwitu i szybko\r\nnast\u0119puj\u0105cego po nim wschodu s\u0142o\u0144ca, akcja poematu zar\u00f3wno w fazie\r\n\u201eekspozycyjnej\u201d, jak i w dalszym rozwini\u0119ciu, a\u017c do zako\u0144czenia bitwy,\r\nprzebiega podczas bardzo pogodnego dnia, pod prawie bezob\u0142ocznym niebem \u2013 raz\r\ntylko, na kr\u00f3tko, gdy Maria pr\u00f3buje wypatrzy\u0107 odje\u017cd\u017caj\u0105cego z wojskiem\r\nWac\u0142awa, pokrytym przez nagnane wiatrem szare chmury<\/i>, cho\u0107 przedtem, w\r\nczasie rozmowy ma\u0142\u017conk\u00f3w, ods\u0142oni\u0119tym, skoro mog\u0142a ona zapyta\u0107 m\u0119\u017ca: Widzisz\r\nten jasny promie\u0144? co z li\u015bci osnowy \/ Ci\u0105gnie sw\u00f3j drz\u0105cy po\u0142ysk mi\u0119dzy nasze\r\ng\u0142owy?<\/i> \r\n(w. 558-559) \u2013 przy czym chwilami, nie wy\u0142\u0105czaj\u0105c pory zachodniej, dzie\u0144 ten\r\nzdaje si\u0119 niemal nadnaturalnie \u015bwietlisty. O poranku, gdy s\u0142o\u0144ce \u017cywymi\r\nstrumieniami \u015bwiat\u0142a<\/i> (w. 144) obla\u0142o ziemi\u0119, wynios\u0142y m\u0142odzieniec<\/i>\r\nwyprowadzi\u0142 z zamku husari\u0119 Wojewody na rozleg\u0142e stepowe niwy. Mieni\u0105ce si\u0119\r\ntysi\u0105cami farb<\/i> hufce s\u0105 wdzi\u0119cznym igrzyskiem dla oka. Lecz przewodz\u0105cy\r\nszykom Wac\u0142aw czerpie ca\u0142y sw\u00f3j blask nie z uroku wielobarwnie roziskrzonej\r\ns\u0142onecznym \u015bwiat\u0142em natury ani nie z chwa\u0142y nale\u017cnej mu jako wodzowi, kt\u00f3ry\r\nwiedzie swe roty na zwyci\u0119ski b\u00f3j z grasuj\u0105cymi w okolicy Bisurmanami<\/i>,\r\nale z przepe\u0142nionego mi\u0142o\u015bci\u0105 serca i z nadziei na bliskie ju\u017c spotkanie\r\nz ukochan\u0105. Bo dla niego to w\u0142a\u015bnie ona uciele\u015bnia urod\u0119 \u015bwiata, nadaj\u0105c\r\nzarazem warto\u015b\u0107 i sens jego \u017cyciu. Uszcz\u0119\u015bliwiaj\u0105ca my\u015bl, \u017ce niebawem j\u0105 ujrzy,\r\nsprowadza na twarz m\u0142odzie\u0144ca u\u015bmiech \u2013 w kt\u00f3rym mo\u017ce cho\u0107 cz\u0119\u015b\u0107\r\nzachwycenia, \/ Z jakim wybrani s\u0142ysz\u0105 Cherubin\u00f3w pienia<\/i> (w. 155-156). W\r\ntamtej chwili wizje jakichkolwiek zagro\u017ce\u0144 czy nieszcz\u0119\u015b\u0107 nie maj\u0105 do niego\r\nprzyst\u0119pu. Jest to wizerunek \u2013 zn\u00f3w jedyny w utworze \u2013 Wac\u0142awa \u201edziennego\u201d,\r\n\u201es\u0142onecznego\u201d, wyswobodzonego z wszelkich trosk\u00f3w \u2013 kolc\u00f3w \u2013 bol\u00f3w<\/i> (w.\r\n927), nape\u0142nionego niezm\u0105con\u0105 rado\u015bci\u0105 i szcz\u0119\u015bciem. Natomiast niepokoj\u0105ca nuta\r\nrozrzewnionej melancholii pobrzmiewa tu\u017c potem w refleksji narratora, kt\u00f3ry\r\nstraciwszy z oczu rycerzy, wyczuwa jakby wywo\u0142an\u0105 ich obecno\u015bci\u0105 i utrzymuj\u0105c\u0105\r\nsi\u0119 po nich jak\u0105\u015b w powietrzu rozterk\u0119<\/i> (w. 172), za\u015b na stepowej ziemi i\r\npod jej powierzchni\u0105 My\u015bl przesz\u0142o\u015bci<\/i> nie mo\u017ce spocz\u0105\u0107 na \u017cadnym pomniku\r\nojc\u00f3w<\/i>, natrafiaj\u0105c jedynie na kurhany, szcz\u0105tki ludzkie, zardzewia\u0142e zbroje\r\ni robactwo tocz\u0105ce \u015bwie\u017ce trupy. T\u0119 refleksj\u0119 snuje narrator w porze, gdy Na\r\nrozci\u0105gni\u0119te niwy s\u0142o\u0144ce z kosa \u015bwieci<\/i> (w. 169). Na podstawie tego\r\ng\u0142\u00f3wnie wersu M. Maciejewski zwi\u0105za\u0142 fragment VIII Pie\u015bni I<\/i> z czasem\r\nbliskim zachodowi s\u0142o\u0144ca, co jest ewidentnym nieporozumieniem.<a\r\nstyle='mso-endnote-id:r3edn36' href=\"#r3_edn36\" name=\"r3_ednref36\" title=\"\"><span\r\nclass=MsoEndnoteReference><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>36<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a> Po\r\nniewidocznych ju\u017c rycerzach, kt\u00f3rzy w promieniach wschodz\u0105cego<\/span> s\u0142o\u0144ca bujali weso\u0142o<\/i> (w. 142) we fragmencie\r\nVII, pozosta\u0142y ciche, puste pola<\/i> (w. 165); te pocz\u0105tkowe s\u0142owa fragmentu\r\nVIII, odnosz\u0105ce si\u0119 do obrazu z poprzedniej sekwencji, wskazuj\u0105 na ci\u0105g\u0142o\u015b\u0107\r\nczasu fabu\u0142y. Dopiero teraz, gdy je\u017ad\u017acy znale\u017ali si\u0119 poza zasi\u0119giem wzroku\r\nnarratora, mo\u017ce on w skupieniu wpatrzy\u0107 si\u0119 i ws\u0142ucha\u0107 w opustosza\u0142\u0105,\r\nniezmierzon\u0105 przestrze\u0144 stepu, by wypowiedzie\u0107 o niej my\u015bli, kt\u00f3re zdaj\u0105 si\u0119\r\nmie\u0107 wymow\u0119 zarazem historiozoficzno-kulturow\u0105 i egzystencjalno-metafizyczn\u0105.<a\r\nstyle='mso-endnote-id:r3edn37' href=\"#r3_edn37\" name=\"r3_ednref37\" title=\"\"><span\r\nclass=MsoEndnoteReference><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>37<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a> Gdy\r\npod stare lipy<\/i> przybywa Wac\u0142aw z wojskiem, co nast\u0119puje zaraz po\r\n\u201eods\u0142onach\u201d wprowadzaj\u0105cych do akcji Miecznika i Mari\u0119, s\u0142o\u0144ce nie \u015bwieci ju\u017c z\r\nkosa<\/i>, bo przecie\u017c przejazd rycerzy trwa\u0142 jaki\u015b czas, lecz raczej \u201ez pionu\u201d,\r\nmusia\u0142o bowiem wzbi\u0107 si\u0119 wysoko i je\u015bli jeszcze nie stoi w zenicie, to\r\nniezad\u0142ugo si\u0119 w nim znajdzie; jest wi\u0119c oko\u0142o po\u0142udnia. Miecznik nie zostawi\u0142\r\nma\u0142\u017conkom zbyt wiele czasu na powitalno-po\u017cegnalne karesy, zak\u0142adaj\u0105c, \u017ce po\r\nrozprawie z Tatarami b\u0119d\u0105 mogli nacieszy\u0107 si\u0119 sob\u0105 do woli. A bitw\u0119 nale\u017ca\u0142o\r\nstoczy\u0107 za dnia. Stary szlachcic przewidywa\u0142, \u017ce zanim zapadnie zmierzch,\r\nb\u0119dzie ju\u017c wesp\u00f3\u0142 z \u201edzie\u0107mi\u201d \u015bwi\u0119towa\u0142 w domu ich weso\u0142e gody<\/i>:<\/p>\r\n\r\n<o:p> <\/o:p><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>[............................]\r\nm\u0119\u017cnie si\u0119 postawim,<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>[............................] i\r\ngdy w onym stawie,<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>S\u0142o\u0144ce ju\u017c b\u0142ogi \u017cywot zatopi\r\njaskrawie,<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>Je\u015bli mnie nie zawiod\u0105 moje\r\nprzedsi\u0119wzi\u0119cia,<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>Tatar ros\u0119 pi\u0107 b\u0119dzie \u2013 ja za\r\nzdrowie zi\u0119cia!<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:4'> <\/span>(w.\r\n461, 473-476)<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<o:p> <\/o:p><\/p>\r\n\r\nTymczasem\r\nWac\u0142awa zacz\u0119\u0142o opanowywa\u0107 bolesne roztargnienie ju\u017c w momencie \u017cegnania si\u0119 z\r\nMari\u0105, potem jego uwag\u0119 przez pewien czas zaj\u0105\u0142 Miecznik, obja\u015bniaj\u0105c sposoby\r\npodchodzenia Tatar\u00f3w oraz strategi\u0119 walki z nimi, ale dopiero po umy\u015blnym\r\nfortelu<\/i> rozdzielaj\u0105cym po\u0142\u0105czone dot\u0105d oddzia\u0142y, kiedy wojewodzic pozosta\u0142\r\nsam na czele swych rot (poeta celowo nie wyodr\u0119bni\u0142 spo\u015br\u00f3d rycerzy nikogo, z\r\nkim graf pozostawa\u0142by w bli\u017cszej komitywie, co by zreszt\u0105 z jego funkcj\u0105 i z\r\nsytuacj\u0105 fabularn\u0105 wybitnie nie licowa\u0142o), odmalowany wcze\u015bniej \u201es\u0142oneczny\u201d\r\nobraz bohatera gwa\u0142townie czarnieje od poch\u0142aniaj\u0105cej go \u201enocy\u201d najgorszych\r\nprzeczu\u0107, cho\u0107 oczywi\u015bcie akcja przez kilka nast\u0119pnych godzin rozgrywa si\u0119\r\nnadal w ci\u0105gu dnia. Po szarych chmurach<\/i>, kt\u00f3re zawis\u0142y nad domem\r\nMiecznika, gdy rycerze wyruszali w pole \u2013 jakby dla podkre\u015blenia aury\r\npsychicznej rozstaj\u0105cych si\u0119 ma\u0142\u017conk\u00f3w, a mo\u017ce nawet jako wr\u00f3\u017cba z\u0142ej\r\nprzysz\u0142o\u015bci \u2013 \u015blad nie pozosta\u0142, skoro o ludziach Wac\u0142awa m\u00f3wi si\u0119 najpierw, \u017ce\r\nw \u015bklni\u0105cej goni\u0105 fali<\/i> (w. 951), co przywodzi na my\u015bl ich rozmigotany w\r\ns\u0142o\u0144cu, pstry<\/i> wizerunek z VII fragmentu Pie\u015bni I<\/i>, zaraz potem, \u017ce\r\nwjechawszy na wzniesienie stan\u0119li naprzeciwko jasnego ob\u0142oku<\/i> (w. 964),\r\nsk\u0105d wida\u0107 by\u0142o grabi\u0105cych wie\u015b Tatar\u00f3w, wreszcie, \u017ce skomenderowani przez\r\nWac\u0142awa do szturmu, wpadli na wroga z b\u0142yszcz\u0105cym szumem<\/i> (w. 976).\r\nTe \u201eefekty \u015bwietlne\u201d nie by\u0142yby mo\u017cliwe przy s\u0142o\u0144cu zas\u0142oni\u0119tym chmurami. Im\r\njednak ja\u015bniej na zewn\u0105trz, tym ciemniej w Wac\u0142awowej duszy. Ca\u0142y fragment VI Pie\u015bni\r\nII<\/i> to relacja z owego procesu coraz bardziej g\u0119stniej\u0105cych ciemno\u015bci we\r\nwn\u0119trzu bohatera, kt\u00f3remu S\u0142awa, \/ \u0141zami Marii sp\u0142akana przed oczami stawa<\/i>\r\n(w. 892-893), kieruj\u0105c jego my\u015bli, a raczej czucia<\/i> ku \u015bmierci:<\/p>\r\n\r\n<o:p> <\/o:p><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>Tak Wac\u0142aw nie cofni\u0119ty w swym\r\nciemnym zawodzie<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>Rozdar\u0142szy t\u0142o przysz\u0142o\u015bci co mu\r\nna przeszkodzie,<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>[...................................................................................]<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>Gro\u017anym pewno\u015bci wzrokiem w sw\u00f3j\r\nor\u0119\u017c poziera.<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>A jednak, g\u0142os straszliwy (cho\u0107\r\nspojrzenie dumne)<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>Brzmi w ca\u0142ym jego ciele \u2013\r\n\u201ezdob\u0119dziesz ty trumn\u0119!\u201d<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:5'> <\/span>(w.\r\n921-922, 924-926)<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<o:p> <\/o:p><\/p>\r\n\r\nU\u017cyta tu forma\r\nczasu przysz\u0142ego \u015bwiadczy, \u017ce w tym momencie akcji to, co bohater \u201eczuje\u201d, jest\r\ndopiero zapowiedzi\u0105<\/span> maj\u0105cego\r\nnast\u0105pi\u0107 wydarzenia: najprawdopodobniej \u2013 jak mo\u017cna by s\u0105dzi\u0107 \u2013 jego zgonu\r\npodczas bitwy, co kilkana\u015bcie wers\u00f3w wcze\u015bniej sam w\u0142a\u015bciwie sugerowa\u0142, bo\r\nnarrator pos\u0142u\u017cy\u0142 si\u0119 mow\u0105 pozornie zale\u017cn\u0105: mo\u017ce on w boju legnie?<\/i> (w.\r\n913). Ale gdy za nied\u0142ug\u0105 chwil\u0119 bitwa ju\u017c si\u0119 toczy, a graf \u2013 mimo \u017ce walczy w\r\nca\u0142kowitym osamotnieniu, bez wsparcia \u2013 nadziei \u2013 \u015bwiadka \u2013 przyjaciela<\/i>\r\n(w. 1038) \u2013 nie ginie, w\u00f3wczas staje si\u0119 jasne, \u017ce je\u015bli jego przeczucie by\u0142o\r\nprawdziwe, to musia\u0142o dotyczy\u0107 kogo\u015b innego. Dla Wac\u0142awa ta \u015bwiadomo\u015b\u0107 jest\r\nstraszna, poniewa\u017c nie mo\u017ce nie zwr\u00f3ci\u0107 jego my\u015bli w stron\u0119 Marii. Tym\r\nbardziej, \u017ce w najkrytyczniejszym momencie walki, gdy znalaz\u0142 si\u0119 w\r\nnat\u0142oku wrog\u00f3w zdany wy\u0142\u0105cznie na siebie, nagle uczu\u0142 w serca g\u0142\u0119bi \/ Pisk,\r\ntaki jak go\u0142\u0119bia pod dziobem jastrz\u0119bi<\/i> (w. 1041-1042). Maria ju\u017c w Pie\u015bni\r\nI<\/i> nazwana zosta\u0142a trwo\u017cn\u0105 go\u0142\u0119bic\u0105<\/i> (w. 228), potem Maski w\r\ndrugiej strofie swego \u201e\u015bpiewu\u201d o \u015bmierci przywo\u0142uj\u0105 obraz, kt\u00f3ry zdaje si\u0119\r\nantycypowa\u0107 w\u0142a\u015bnie jej los: Albo gdy nieba cud nad chorob\u0105, \/ Go\u0142\u0105b\u2019 \u2013 od\r\nprzekle\u0144stw odleci...<\/i> (w. 746-747 i nast\u0119pne) \u2013 wi\u0119c zar\u00f3wno sytuacja\r\nszczeg\u00f3lnego napi\u0119cia fabularnego, jak i daj\u0105cy si\u0119 odnie\u015b\u0107 tylko do\r\nmiecznik\u00f3wy sygna\u0142 s\u0142owny (dodatkowo o precyzji poety \u015bwiadczy liczba mnoga w\r\nwyrazie jastrz\u0119bi<\/i> \u2013 metonimicznym okre\u015bleniu Masek) wskazuj\u0105, \u017ce \u00f3w pisk<\/i>\r\ngo\u0142\u0119biego konania b\u0119d\u0105cy harmoni\u0105 my\u015bli<\/i> Wac\u0142awa w \u015brodku bitewnego\r\nzgie\u0142ku (tutaj wyra\u017cenie to ma ju\u017c form\u0119 praesens historicum<\/i>) wyznacza\r\nczas bardzo bliski czy wr\u0119cz dok\u0142adnie odpowiadaj\u0105cy chwili \u015bmierci tytu\u0142owej\r\nbohaterki.<\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>Wojewodzica wybawi\u0142 ze \u015bmiertelnych\r\nopresji przyby\u0142y z odsiecz\u0105 \u201ew sam\u0105 por\u0119\u201d Miecznik. Jego szybko rozstrzygni\u0119ty,\r\nzwyci\u0119ski pojedynek z Hanem tatarskim<\/i>, praktycznie bior\u0105c, zako\u0144czy\u0142\r\nbitw\u0119. Wkr\u00f3tce, uporawszy si\u0119 z niedobitkami, rycerze polscy wybrali na\r\nspoczynek miejsce na wzg\u00f3rku w pobli\u017cu \u201eposennia\u0142ych\u201d ju\u017c brz\u00f3z. Dzie\u0144 si\u0119\r\nnachyli\u0142, ale wci\u0105\u017c jeszcze ca\u0142kiem nie sko\u0144czy\u0142:<\/p>\r\n\r\n<o:p> <\/o:p><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>Z ty\u0142u \u2013 s\u0142o\u0144ce ju\u017c w\u00f3wczas\r\nschowane za borem,<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>Pal\u0105cego si\u0119 lasu dziwi\u0142o\r\npozorem:<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>Szarza\u0142y wszystkie farby \u2013 [...]<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:5'> <\/span>(w.\r\n1332-1334)<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<o:p> <\/o:p><\/p>\r\n\r\nNiskiego s\u0142o\u0144ca\r\nnie wida\u0107, bo przes\u0142ania je las, lecz nie zd\u0105\u017cy\u0142o ono jeszcze zupe\u0142nie zapa\u015b\u0107\r\nza horyzont. Najp\u00f3\u017aniej o tej porze, je\u015bli nie wcze\u015bniej, Miecznik powinien by\u0107\r\nw domu, jak to przed wyjazdem zapowiedzia\u0142. Pami\u0119ta\u0142 o tym narrator, kt\u00f3ry\r\n\u201eupomina\u0142 si\u0119\u201d o niego ju\u017c w ko\u0144cz\u0105cym drug\u0105 w poemacie inwersyjn\u0105 wolt\u0119\r\nfragmencie III Pie\u015bni II<\/i>, zaraz po \u201e\u015bpiewach\u201d Masek i po ich wst\u0105pieniu\r\nw progi Miecznikowej posiad\u0142o\u015bci, nakre\u015bliwszy wpierw \u2013 kontrapunktowo wobec\r\ndanej w Pie\u015bni I<\/i> czarownej impresji o wstaj\u0105cym s\u0142o\u0144cu w r\u00f3\u017cowej\r\npo\u015bcieli<\/i> (w. 121) \u2013 przepi\u0119kny obraz zachodu:<\/p>\r\n\r\n<o:p> <\/o:p><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>S\u0142o\u0144ce ju\u017c w\u00f3wczas \u0142uk sw\u00f3j\r\nzbiegaj\u0105c szeroki,<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>Czerwonym blaskiem szare barwi\u0142o\r\nob\u0142oki;<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>A \u017c\u00f3\u0142tym drgaj\u0105c \u015bwiat\u0142em po\r\nziemi i wodzie,<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>Na swym bogatym tronie p\u0142on\u0119\u0142o w\r\nzachodzie:<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>Ju\u017c jego pe\u0142ne dziw\u00f3w nie razi\r\nspojrzenie,<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>Lecz \u0142agodne, widome, rozsiewa\r\npromienie;<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>I w kr\u00f3tkim po\u017cegnaniu, nim w\r\ng\u0142\u0105b\u2019 si\u0119 zagrzebie,<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>\u015amiertelnym oczom patrze\u0107 pozwala\r\nna siebie:<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>Jeszcze \u2013 w chwili ostatniej nie\r\nznika z po\u015bpiechem,<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>By wszystkie twory, \u017cycia napoi\u0107\r\nu\u015bmiechem;<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>[...............................................................................]<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>Lecz gdzie\u017c bawi Pan Miecznik? <span\r\nstyle='letter-spacing:1.5pt'>W\u0142a\u015bnie to jest pora<\/span>,<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>W kt\u00f3rej przyrzek\u0142 po bitwie\r\nwzi\u0105\u0107 si\u0119 do g\u0105siora;<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>I mia\u0142 \u017cywej rado\u015bci w sercu nie\r\nuchowa\u0107,<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>Dom zebra\u0107, c\u00f3r\u0119 szcz\u0119\u015bci\u0107 \u2013 bo\r\nzi\u0119cia cz\u0119stowa\u0107;<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:5'> <\/span>(w.\r\n787-796, 803-806; podkr. \u2013 moje)<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<o:p> <\/o:p><\/p>\r\n\r\nS\u0142o\u0144ce, kt\u00f3re\r\nzst\u0119puje z bogatego tronu<\/i>, by zanurzy\u0107 swe czyste \u0142ono w tajniki\r\nNatury<\/i> (w. 800), opisane nast\u0119pnie, po dziesi\u0119ciu fragmentach, jako schowane\r\nza borem<\/i> \u2013 jest oczywi\u015bcie tym samym s\u0142o\u0144cem, ogl\u0105danym przez narratora w\r\ntym samym czasie, tyle \u017ce w r\u00f3\u017cnych miejscach. Z przeprowadzonej analizy\r\nwynika, \u017ce ten w\u0142a\u015bnie czas, ten moment przypatrywania si\u0119 naturze opuszczanej\r\nprzez uciekaj\u0105ce w podr\u00f3\u017c<\/i> (w. 798) s\u0142o\u0144ce nadszed\u0142 wkr\u00f3tce po\r\nnajwyrazi\u015bciej, najbardziej ekspresywnie wyartyku\u0142owanym w narracji przeczuciu\r\nWac\u0142awa \u2013 us\u0142yszanym przeze\u0144 w sercu<\/i> pisku zabijanego go\u0142\u0119bia. Jest to w\r\nistocie spe\u0142nienie raczej bezwiednie wypowiedzianej przez Mari\u0119 w rozmowie\r\nz m\u0119\u017cem przepowiedni, kt\u00f3ra wtedy, w XVII fragmencie Pie\u015bni I<\/i>, nie\r\nmog\u0142a by\u0107 w ca\u0142ym jej tragizmie i grozie do ko\u0144ca u\u015bwiadomiona ani przez sam\u0105\r\nbohaterk\u0119, ani przez Wac\u0142awa (nie m\u00f3wi\u0105c ju\u017c o \u015bledz\u0105cym po raz pierwszy rozw\u00f3j\r\nw\u0105tku fabularnego czytelniku), ale kt\u00f3ra w \u015bwietle zdarze\u0144 z Pie\u015bni II<\/i>\r\nnabiera przejmuj\u0105cej klarowno\u015bci:<\/p>\r\n\r\n<o:p> <\/o:p><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>Ah! w\u015brz\u00f3d uniesie\u0144 bitwy i\r\nzwyci\u0119stwa wrzawy,<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>Przypomnij sobie drogi, \u017ce\r\npromie\u0144 twej s\u0142awy<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>Tak czysty, taki \u015bwietny, jak\r\ns\u0142o\u0144ca na niebie,<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>Jaskrawym swym wieczorem noc\r\nspu\u015bci na ciebie \u2013<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>Oh! niechaj pierwej Mari\u0105 w\r\nciemno\u015bciach zagrzebie!<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n <\/span>(w.\r\n564-568)<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<o:p> <\/o:p><\/p>\r\n\r\nW\u0142a\u015bnie podczas uniesie\u0144\r\nbitwy<\/i> Wac\u0142aw do\u015bwiadcza tak straszliwych katuszy wewn\u0119trznych, \u017ce gdy\r\nostatecznie, dzi\u0119ki interwencji Miecznika, uchodzi z \u017cyciem, jedynym skutkiem\r\ntej dziwnej korzy\u015bci<\/i> jest ogarniaj\u0105cy go smutek, wyraz egzystencjalnej\r\nboja\u017ani, za\u015b s\u0142awa<\/i> \u2013 w przepowiedzianej przez \u017con\u0119 porze jaskrawego\r\nwieczoru<\/i>, czyli przy o\u015bwietlonym ostatnimi promieniami s\u0142o\u0144ca, umieraj\u0105cym\r\ndniu \u2013 rzeczywi\u015bcie spuszcza na\u0144 noc<\/i>, kt\u00f3ra wobec Niezmienno\u015bci\r\nWyroku<\/i> (w. 1349) poniesionej straty, nied\u0142ugo potem odkrytej,\r\nunaoczniaj\u0105cej mu zdradliw\u0105 wrogo\u015b\u0107, zak\u0142amanie i okrucie\u0144stwo \u015bwiata,\r\ns\u0142owem: ca\u0142\u0105 jego \u201eohyd\u0119\u201d, pogr\u0105\u017ca go w otch\u0142ani tragizmu istnienia.<\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='mso-tab-count:1'> <\/span>Miecznik zrobi\u0142 wszystko, co by\u0142o w\r\njego mocy, by nada\u0107 sprawom bieg \u201eku \u017cyciu i szcz\u0119\u015bciu\u201d, ale na stepie, o\r\nkt\u00f3rym Malczewski \u2013 jak sugerowa\u0142a Feliksiak \u2013 by\u0107 mo\u017ce wiedzia\u0142, \u017ce jest\r\n\u201eStepem Umar\u0142ych\u201d, wi\u0142y si\u0119 zbyt liczne \u201eDrogi niedojrzane\u201d,<a\r\nstyle='mso-endnote-id:r3' href=\"#r3_edn38\" name=\"r3_ednref38\" title=\"\"><span\r\nclass=MsoEndnoteReference><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>38<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a> by\r\nnawet najwytrawniejszy znawca stepowej topografii m\u00f3g\u0142 si\u0119 w\u015br\u00f3d owych manowc\u00f3w<\/i>\r\ni od\u0142og\u00f3w<\/i> porusza\u0107 bez obawy o to, \u017ce w kt\u00f3rym\u015b momencie straci\r\nw\u0142a\u015bciwy trop, \u017ce mimo swej ludzkiej wiedzy i do\u015bwiadczenia \u201ezb\u0142\u0105dzi\u201d w\u00f3wczas,\r\nkiedy b\u0119dzie najbardziej pewny prawid\u0142owo obranego kierunku, w czym go zreszt\u0105\r\n\u2013 do czasu \u2013 utwierdzi \u015bwiadomo\u015b\u0107 najpomy\u015blniej osi\u0105gni\u0119tych cel\u00f3w.\r\nWystarczy\u0142o, by step \u201eprzytrzyma\u0142\u201d Miecznika \u2013 podobnie jak wcze\u015bniej kozaka,\r\ncho\u0107 nie w nocy, a w jasny dzie\u0144 \u2013 nieco d\u0142u\u017cej, ni\u017c to sobie \u00f3w stepowy\r\n\u201ewojennik\u201d zaplanowa\u0142. Podj\u0119te przeze\u0144 przedsi\u0119wzi\u0119cia<\/i> nie zawiod\u0142y go\r\njedynie w tej cz\u0119\u015bci, kt\u00f3ra \u015bci\u015ble wi\u0105za\u0142a si\u0119 z jego osobistym uczestnictwem w\r\nwybranych zdarzeniach akcji, przynios\u0142y natomiast \u2013 w ludzkiej ocenie fakt\u00f3w \u2013\r\nca\u0142kowite fiasko tam, gdzie chwilowo nie m\u00f3g\u0142 by\u0107 obecny, gdy\u017c s\u0142u\u017cba \u2013 tym razem\r\nnie tylko \u201eojczy\u017anie\u201d, ale przede wszystkim najbli\u017cszym mu ludziom \u2013 zmusi\u0142a go\r\ndo oddalenia si\u0119 od domu co prawda nier\u00f3wnie bli\u017cej, ni\u017c gdy rusza\u0142 na Szwed\u00f3w,\r\nbo zaledwie w rejon okolicznych p\u00f3l, jak si\u0119 jednak mia\u0142o okaza\u0107, dostatecznie\r\ndaleko, by nie mo\u017cna by\u0142o stamt\u0105d powr\u00f3ci\u0107 \u201ena czas\u201d, to znaczy zanim posadami\r\ntego domu nie wstrz\u0105\u015bnie zdrada i zbrodnia. \u015awiat zagospodarowany przez\r\ncz\u0142owieka, odpowiedzialnego za kszta\u0142t historii nie tylko w jej wymiarze\r\nog\u00f3lnoludzkim, ale te\u017c narodowym i \u201edomowym\u201d, wymaga w Marii<\/i> sta\u0142ej\r\nczujno\u015bci i obrony. To bowiem, co dla jednych jest \u0142adem, standardem\r\ncywilizacyjnym, r\u0119kojmi\u0105 godnego trwania w historycznym \u201eteraz\u201d i\r\nzadatkiem na szcz\u0119\u015bliwsze \u201ejutro\u201d, dla drugich staje si\u0119 \u201eha\u0144b\u0105\u201d, kamieniem\r\nobrazy, ruin\u0105 i przekle\u0144stwem ich egzystencji, oznacza katastrof\u0119 k\u0142ad\u0105c\u0105 kres\r\nwszelkiej nadziei, a jeszcze innym \u2013 poniek\u0105d paradoksalnie \u2013 daje asumpt do\r\nzb\u00f3jeckich najazd\u00f3w i grabie\u017cy. Ludzkie d\u0105\u017cenie do dobra, pi\u0119kna i szcz\u0119\u015bcia\r\nnieustannie natrafia na przeszkody w postaci r\u00f3\u017cnych przejaw\u00f3w \u201ebarbarzy\u0144stwa\u201d,\r\nwcale nie tylko ze strony Tatar\u00f3w, cho\u0107 to akurat przeciwko nim wyprawi\u0142 si\u0119\r\nMiecznik wraz z zi\u0119ciem, bynajmniej nie dlatego, by w imi\u0119 obrony ojczyzny\r\n\u201esia\u0107 zniszczenie\u201d oraz \u201e\u00bbpomaga\u0107\u00ab i tak wszechobecnej w poemacie \u015bmierci\u201d \u2013\r\njak to zinterpretowa\u0142a M. Kalinowska<a style='mso-endnote-id:r3edn39'\r\nhref=\"#r3_edn39\" name=\"r3_ednref39\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>39<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a> \u2013\r\nale po prostu pragn\u0105c zapewni\u0107 bezpiecze\u0144stwo sobie i bliskim, zatem z pobudek\r\npragmatycznych, zarazem jednak g\u0142\u0119boko zakorzenionych w ethosie \u2013 fundamencie\r\nzdobyczy cywilizacyjnych i warto\u015bci istotnych dla kultury narodowej. To, \u017ce\r\nstary szlachcic wskutek p\u00f3\u017aniejszego ni\u017c przewidywa\u0142 zako\u0144czenia bitwy nie m\u00f3g\u0142\r\ndotrzyma\u0107 obietnicy i wr\u00f3ci\u0107 do domu przed noc\u0105, trudno uzna\u0107 za jego \u201eb\u0142\u0105d\u201d\r\nczy \u201ewin\u0119\u201d \u2013 wszak nie tylko, najszybciej jak potrafi\u0142, przechyli\u0142 w niej szal\u0119\r\nzwyci\u0119stwa na polsk\u0105 stron\u0119, ale r\u00f3wnie\u017c bez zw\u0142oki \u201eodes\u0142a\u0142\u201d do Marii niemal\r\ncudem ocalonego, a jednak \u2013 mimo takich szczodrot Fortuny<\/i> \u2013 dziwnie\r\nzgryzionego i ponurego Wac\u0142awa. O nieszcz\u0119\u015bciu zdecydowa\u0142y si\u0142y, kt\u00f3rym\r\nMiecznik nie by\u0142 w stanie si\u0119 przeciwstawi\u0107, bo zar\u00f3wno z przyczyn ich\r\n\u015bmierciono\u015bnej aktywno\u015bci, jak i z utajonej w nich mocy \u2013 czyli tak\u017ce\r\nwytyczonego przez nie zakresu dzia\u0142ania w okre\u015blonej fazie akcji \u2013 nie zdawa\u0142\r\nsobie sprawy. Czas, kt\u00f3ry tak niepostrze\u017cenie wymkn\u0105\u0142 mu si\u0119 spod kontroli\r\n(akurat wtedy, gdy siwy w\u00f3dz<\/i> mia\u0142 szczeg\u00f3lne powody mniema\u0107, \u017ce panuje\r\nnad sytuacj\u0105), jest przecie\u017c w poemacie \u201eczasem tragicznym\u201d. Ale to w\u0142a\u015bnie w\r\nowym osobliwie \u201ewyskalowanym\u201d czasie nabieraj\u0105 solennej powagi i g\u0142\u0119bokiego\r\nsensu czyny cz\u0142owieka najrzetelniej wype\u0142niaj\u0105cego swe \u017cyciowe powinno\u015bci. <\/p>\r\n\r\n \r\n<\/span>\r\n\r\n<span\r\nstyle='font-size:16.0pt;mso-bidi-font-size:12.0pt;line-height:150%'> PRZYPISY DO\r\nROZDZIA\u0141U TRZECIEGO<\/span><\/p>\r\n\r\n<span\r\nstyle='font-size:16.0pt;mso-bidi-font-size:12.0pt;line-height:150%'><o:p> <\/o:p><\/span><\/b><\/p>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<div style='mso-element:endnote-list'><![if !supportEndnotes]> \r\n\r\n<hr align=left size=1 width=\"33%\">\r\n\r\n<![endif]>\r\n\r\n<div style='mso-element:endnote' id=r3_edn1>\r\n\r\n<a style='mso-endnote-id:r3_edn1'\r\nhref=\"#r3_ednref1\" name=\"r3_ednref1_edn1\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>[1]<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a><span\r\nstyle='mso-ansi-language:DE'> A.\r\nBr\u00fcckner<\/span>: Wst\u0119p<\/i>. <\/span><\/span>[W:] <span\r\nstyle='letter-spacing:1.5pt'>A. Malczewski<\/span>: op. cit.<\/i>, s. XXIV. Po\r\nwynalezieniu kina Karol Irzykowski odkry\u0142 w projekcji \u201eprzestrzeni scenicznej\u201d Marii<\/i>\r\njakby now\u0105 technik\u0119 przekazu, twierdz\u0105c, \u017ce \u201epoeta staje si\u0119 niejako re\u017cyserem\r\nfilmowym scenariusza dostarczonego mu przez anegdot\u0119 [...]\u201d (<span\r\nstyle='letter-spacing:1.5pt'>K. Irzykowski<\/span>: Dziesi\u0105ta Muza.\r\nZagadnienia estetyczne kina.<\/i> Warszawa 1960 s. 134-135). Maria<\/i> by\u0142a\r\ndla krytyka typem poezji filmogenicznej. P\u00f3\u017aniej Kazimierzowi Wyce spos\u00f3b\r\npostrzegania \u015bwiata przez narratora wyda\u0142 si\u0119 podobny do uj\u0119\u0107 kamery filmowej\r\n(por. K. Wyka<\/span>: \u201ePan Tadeusz\u201d.\r\nStudia o poemacie.<\/i> T. 1. Warszawa 1963 s. 278-282). M. Bie\u0144czyk, autor\r\n\u015bwietnych analiz po\u015bwi\u0119conych ontologicznym aspektom spowolnie\u0144 i przyspiesze\u0144,\r\na wi\u0119c zmian w tempie stawania si\u0119<\/span>\r\nrzeczywisto\u015bci przedstawionej w Marii<\/i> (kapitalna jest np. jego teza, \u017ce\r\n\u201e[...] szybko\u015b\u0107 w utworze Malczewskiego tworzy obrazy \u015bwiata [...]\u201d),\r\nnawi\u0105zuj\u0105c do obserwacji Irzykowskiego i Wyki, napisa\u0142 m.in.: \u201eParokrotnie\r\nzwracano ju\u017c uwag\u0119 na \u00bbfilmow\u0105\u00ab technik\u0119 kompozycyjn\u0105 utworu, spos\u00f3b \u0142\u0105czenia\r\nobraz\u00f3w przypominaj\u0105cy monta\u017c filmowy, dzisiaj powiedzie\u0107 mogliby\u015bmy nawet:\r\nmonta\u017c na tyle szybki, \u017ce elektroniczny\u201d (Ten\u017ce<\/span>:\r\nop. cit.<\/i> [W:] Tom bia\u0142ostocki s. 118). Obecnie daje si\u0119 pomy\u015ble\u0107\r\ntranspozycja fabu\u0142y Marii<\/i> w \u015bwiat wirtualny. Zdumiewa jej podatno\u015b\u0107\r\n(cho\u0107by \u201eteoretyczna\u201d) na coraz nowocze\u015bniejsze formy adaptacji, a przecie\u017c\r\noddzia\u0142ywa\u0142a pot\u0119\u017cn\u0105 si\u0142\u0105 swych \u201eprzedstawie\u0144\u201d poetyckich ju\u017c w\u00f3wczas, gdy\r\nczytelnicy mogli je odtwarza\u0107 wy\u0142\u0105cznie w kinie w\u0142asnej wyobra\u017ani; niekt\u00f3re z p\u00f3\u017aniejszych\r\nstyl\u00f3w odbioru dowiod\u0142y (i nadal dowodz\u0105), \u017ce zasoby widowiskowej atrakcyjno\u015bci\r\ndzie\u0142a zdaj\u0105 si\u0119 niewyczerpane. <\/p>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<div style='mso-element:endnote' id=r3_edn2>\r\n\r\n<a style='mso-endnote-id:r3_edn2' href=\"#r3_ednref2\"\r\nname=\"r3_ednref2_edn2\" title=\"\"><![if !supportFootnotes]><span\r\nstyle='font-size:10.0pt;mso-bidi-font-size:12.0pt;font-family:\"Times New Roman\",serif;\r\nmso-fareast-font-family:\"Times New Roman\";mso-ansi-language:PL;mso-fareast-language:\r\nPL;mso-bidi-language:AR-SA'>[2]<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/span><\/a><span\r\nstyle='font-size:10.0pt;mso-bidi-font-size:12.0pt;line-height:150%;mso-ansi-language:\r\nDE'> A. Br\u00fcckner<\/span><span\r\nlang=DE>: Wst\u0119p<\/i>. <\/span><\/span>[W:] A. Malczewski<\/span>:\r\nop. cit.<\/i>, s. XXIX.<\/span><\/p>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<div style='mso-element:endnote' id=r3_edn3>\r\n\r\n<a style='mso-endnote-id:r3_edn3'\r\nhref=\"#r3_ednref3\" name=\"r3_edn3\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>[3]<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a> Por. <span\r\nstyle='letter-spacing:1.5pt'>D. Zawadzka<\/span>: op. cit.<\/i>, s. 209;\r\nniema\u0142ej wagi to kwestia, skoro autorka powo\u0142awszy si\u0119 na Ujejskiego i\r\nBr\u00fccknera, zaznaczy\u0142a najpierw, \u017ce \u201eMaria<\/i> oparta jest na planie\r\nregularnej tragedii\u201d (tam\u017ce, s. 212), a nast\u0119pnie powr\u00f3ci\u0142a do tej my\u015bli w\r\nZako\u0144czeniu<\/i> ksi\u0105\u017cki: \u201eS\u0142usznie zauwa\u017cano (Br\u00fcckner), \u017ce Maria<\/i>\r\nrealizuje schemat regularnej tragedii, dodajmy tragedii kr\u00f3lewskiej z jej\r\nwyborem mi\u0119dzy obowi\u0105zkiem i mi\u0142o\u015bci\u0105\u201d (tam\u017ce, s. 284-285). Nawiasem m\u00f3wi\u0105c,\r\nsformu\u0142owanie to bardziej ni\u017c do spu\u015bcizny dramatycznej staro\u017cytnych pasuje do\r\nXVII-wiecznej tragedii francuskiej \u2013 cho\u0107by Cyda<\/i> Corneille\u2019a czy Bereniki<\/i>\r\nRacine\u2019a. <\/span><\/p>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<div style='mso-element:endnote' id=r3_edn4>\r\n\r\n<a style='mso-endnote-id:r3_edn4'\r\nhref=\"#r3_ednref4\" name=\"r3_edn4\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>[4]<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a> Por. <span\r\nstyle='letter-spacing:1.5pt'>J. Ma\u015blanka<\/span>: op. cit.<\/i>, s. 68.<\/p>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<div style='mso-element:endnote' id=r3_edn5>\r\n\r\n<a style='mso-endnote-id:r3_edn5'\r\nhref=\"#r3_ednref5\" name=\"r3_edn5\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>[5]<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a> W\r\nkomentarzu Mi\u0142osza dystynkcje gatunkowe Marii<\/i> zosta\u0142y niemal zupe\u0142nie\r\nzatarte: \u201eSam poemat [...] mo\u017cna uwa\u017ca\u0107 za tragedi\u0119. Posiada logicznie\r\nzbudowan\u0105 akcj\u0119, ograniczon\u0105 do dwudziestu czterech godzin\u201d (<span\r\nstyle='letter-spacing:1.5pt'>Cz. Mi\u0142osz<\/span>: Historia literatury polskiej\r\ndo roku 1939<\/i>. Prze\u0142. M. Tarnowska. Krak\u00f3w 1993 s. 288; cyt. za: <span\r\nstyle='letter-spacing:1.5pt'>J. \u0141awski<\/span>: Dlaczego \u201eMaria\u201d? Symboliczne\r\nfunkcje tytu\u0142u w poemacie Antoniego Malczewskiego<\/i>. [W:] Tom bia\u0142ostocki s.\r\n178).<\/p>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<div style='mso-element:endnote' id=r3_edn6>\r\n\r\n<a style='mso-endnote-id:r3_edn6'\r\nhref=\"#r3_ednref6\" name=\"r3_edn6\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>[6]<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a> <span\r\nstyle='letter-spacing:1.5pt'>W. Szturc<\/span>: \u201eMaria\u201d Malczewskiego. Od\r\nvanitas ku nihilizmowi<\/i>. [W:] Tom bia\u0142ostocki s. 105-106.<\/p>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<div style='mso-element:endnote' id=r3_edn7>\r\n\r\n<a style='mso-endnote-id:r3_edn7'\r\nhref=\"#r3_ednref7\" name=\"r3_edn7\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>[7]<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a> Por. <span\r\nstyle='letter-spacing:1.5pt'>G. Halkiewicz-Sojak<\/span>: op. cit.<\/i> [W:]\r\nTom bia\u0142ostocki s. 133.<\/p>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<div style='mso-element:endnote' id=r3_edn8>\r\n\r\n<a style='mso-endnote-id:r3_edn8'\r\nhref=\"#r3\" name=\"r3_edn8\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>[8]<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a>\r\nTam\u017ce, s. 133.<\/p>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<div style='mso-element:endnote' id=r3_edn9>\r\n\r\n<a style='mso-endnote-id:r3_edn9'\r\nhref=\"#r3\" name=\"r3_edn9\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>[9]<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a>\r\nTam\u017ce, s. 134.<\/p>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<div style='mso-element:endnote' id=r3_edn10>\r\n\r\n<a style='mso-endnote-id:r3_edn10'\r\nhref=\"#r3_ednref10\" name=\"r3_edn10\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>[10]<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a>\r\nTam\u017ce, s. 134-135. Koncepcj\u0119 podw\u00f3jnego umotywowania zdarze\u0144 w Marii<\/i>\r\nopar\u0142a Halkiewicz-Sojak na ustaleniach francuskiej badaczki Jacqueline de\r\nRomilly, kt\u00f3ra m.in. zaj\u0119\u0142a si\u0119 analiz\u0105 struktur motywacyjnych w tragediach\r\ngreckich, wprowadzaj\u0105c okre\u015blenia: \u201epodw\u00f3jna przyczynowo\u015b\u0107\u201d oraz \u201edwa plany\r\nprzyczynowo\u015bci\u201d (zob. J. de Romilly<\/span>: Tragedia\r\ngrecka<\/i>. <\/span>Prze\u0142. I. S\u0142awi\u0144ska. Warszawa 1994 s. 159).<\/p>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<div style='mso-element:endnote' id=r3_edn11>\r\n\r\n<a style='mso-endnote-id:r3_edn11'\r\nhref=\"#r3_ednref11\" name=\"r3_edn11\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>[11]<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a> Poza\r\nowym porz\u0105dkiem szuka\u0142 \u017ar\u00f3de\u0142 tragizmu Max Scheler. Jego zdaniem, \u201ekonieczno\u015b\u0107\r\ntragiczna\u201d wynika immanentnie z samego urz\u0105dzenia \u015bwiata, pozostaje wi\u0119c\r\nzjawiskiem niedocieczonym. Omawiaj\u0105c teori\u0119 Schelera, Janion przytoczy\u0142a jedno\r\nze stwierdze\u0144 Stefana Ko\u0142aczkowskiego zwi\u0105zane z pojmowaniem \u201ekonieczno\u015bci\r\ntragicznej\u201d przez staro\u017cytnych (do ich rozumienia tego poj\u0119cia niemiecki\r\nteoretyk nawi\u0105za\u0142): \u201eKo\u0142aczkowski s\u0142usznie zauwa\u017cy\u0142, \u017ce w tragedii greckiej los\r\nczy wola boga pojawia\u0142y si\u0119 jako hipostazy \u00bbmusu tragicznego\u00ab, to znaczy czego\u015b\r\no charakterze ponadprzyczynowym\u201d (M. Janion<\/span>:\r\nTragizm<\/i>. [W:] Ta\u017c<\/span>: Romantyzm...<\/i>\r\ns. 24). <\/span><\/p>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<div style='mso-element:endnote' id=r3_edn12>\r\n\r\n<a style='mso-endnote-id:r3_edn12'\r\nhref=\"#r3\" name=\"r3_edn12\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>[12]<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a> <span\r\nstyle='letter-spacing:1.5pt'>J. \u0141anowski<\/span>: [S\u0142owo wst\u0119pne do Hekabe<\/i>\r\nEurypidesa]. [W:] Eurypides<\/span>: Tragedie<\/i>.\r\nPrze\u0142. i oprac. J. \u0141anowski. [T. 2]. Warszawa 1972 s. 61. Ta 3-tomowa\r\nedycja w opracowaniu Jerzego \u0141anowskiego (t. 1 \u2013 Warszawa 1967, t. 3 \u2013 Warszawa\r\n1980) jest \u017ar\u00f3d\u0142em wszystkich cytat\u00f3w ze sztuk Eurypidesa (oznaczonych dalej\r\nnumerami wers\u00f3w danego dzie\u0142a i odpowiedniego tomu).<\/p>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<div style='mso-element:endnote' id=r3_edn13>\r\n\r\n<a style='mso-endnote-id:r3_edn13'\r\nhref=\"#r3\" name=\"r3_edn\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>[13]<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a><span\r\nstyle='mso-ansi-language:DE'> A.\r\nBr\u00fcckner<\/span>: Wst\u0119p<\/i>. <\/span><\/span>[W:] <span\r\nstyle='letter-spacing:1.5pt'>A. Malczewski<\/span>: op. cit.<\/i>, s.\r\nXXVIII-XXIX.<\/p>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<div style='mso-element:endnote' id=r3_edn14>\r\n\r\n<a style='mso-endnote-id:r3_edn14'\r\nhref=\"#r3_ednref14\" name=\"r3_edn14\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>[14]<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a>\r\nZanim tragedia osi\u0105gn\u0119\u0142a dojrza\u0142\u0105 posta\u0107 artystyczn\u0105, przedstawienie zawi\u0105zania\r\nakcji nale\u017ca\u0142o do zada\u0144 ch\u00f3ru, kt\u00f3ry czyni\u0142 to w pie\u015bni wst\u0119pnej, tym r\u00f3\u017cni\u0105cej\r\nsi\u0119 od nast\u0119pnych. Tadeusz Zieli\u0144ski podkre\u015bla\u0142, \u017ce \u201epierwotnie r\u00f3\u017cnica mi\u0119dzy\r\nnimi by\u0142a znaczna, gdy nie by\u0142o prologu i ch\u00f3r przy wej\u015bciu obja\u015bnia\u0142 przyczyn\u0119\r\nswego przybycia, a przez to jednocze\u015bnie \u00bbeksponowa\u0142\u00ab tragedi\u0119 (Persowie<\/i>,\r\nB\u0142agalnice <\/i>Ajschylosa). Pie\u015b\u0144 jego zaczyna\u0142a si\u0119 od d\u0142ugiego\r\nszeregu <\/span>\u00bbsystem\u00f3w anapestycznych\u00ab, po\r\nkt\u00f3rym wykonywano w\u0142a\u015bciw\u0105 pie\u015b\u0144 ch\u00f3raln\u0105 [...]\u201d (T. Zieli\u0144ski<\/span>: Sofokles i tragedia bohaterska<\/i> [ pierwodruk\r\npolski pt. Sofokles i jego tw\u00f3rczo\u015b\u0107 tragiczna<\/i> \u2013 1928]. [W:] <span\r\nstyle='letter-spacing:1.5pt'>Ten\u017ce<\/span>: Szkice antyczne<\/i>. Wyb\u00f3r A.\r\nBiernacki. Wst\u0119p J. Parandowski. Krak\u00f3w 1971 s. 360). <\/p>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<div style='mso-element:endnote' id=r3_edn15>\r\n\r\n<a style='mso-endnote-id:r3_edn15'\r\nhref=\"#r3_ednref15\" name=\"r3_edn15\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>[15]<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a><span\r\nstyle='mso-ansi-language:DE'> A.\r\nBr\u00fcckner<\/span>: Wst\u0119p<\/i>. <\/span><\/span>[W:] <span\r\nstyle='letter-spacing:1.5pt'>A. Malczewski<\/span>: op. cit.<\/i>, s. XXIV.<\/p>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<div style='mso-element:endnote' id=r3_edn16>\r\n\r\n<a style='mso-endnote-id:r3_edn16'\r\nhref=\"#r3_ednref16\" name=\"r3_edn16\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>[16]<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a> <span\r\nstyle='letter-spacing:1.5pt'>J. Maciejewski<\/span>: Przedmowa<\/i>. [W:] Kompendium<\/i><span\r\nstyle='mso-spacerun:yes'> <\/span>s. 24.<\/p>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<div style='mso-element:endnote' id=r3_edn17>\r\n\r\n<a style='mso-endnote-id:r3_edn17'\r\nhref=\"#r3_ednref17\" name=\"r3\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>[17]<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a>\r\nKonkretnego \u201epomiaru\u201d nie odm\u00f3wi\u0142 sobie <\/span>A.\r\nBr\u00fcckner, kt\u00f3ry cho\u0107 dostrzega\u0142 w poemacie miejsca niedopowiedziane, wype\u0142nia\u0142\r\nje \u2013 nieraz mo\u017ce a\u017c nazbyt gorliwie \u2013 elementami wiedzy o realiach epoki,\r\nw jakiej fabu\u0142a Marii<\/i> zosta\u0142a osadzona. W zwi\u0105zku z przedakcj\u0105\r\npisa\u0142: \u201eWr\u00f3ci\u0142, przed kilkoma miesi\u0105cami jeszcze, Miecznik po d\u0142ugiej\r\nnieobecno\u015bci, gdy\u017c ugania\u0142 si\u0119 w bojach ze Szwedami na przeciwnych kresach\r\nRzeczypospolitej\u201d (Ten\u017ce<\/span>: Wst\u0119p<\/i>.\r\n[W:] A. Malczewski<\/span>: op. cit.<\/i>,\r\ns. X) oraz w nieco innej \u201ekonfiguracji\u201d my\u015blowej: \u201ePo miesi\u0105cach jeszcze, nawet\r\nwobec zgn\u0119bionej c\u00f3rki, nie powstrzymywa\u0142 si\u0119 Miecznik od cierpkich przym\u00f3wek\r\nnieboszczce [\u017conie] z jej \u00bbniewie\u015bcim w b\u0142yskotkach, tajemnicach smakiem\u00ab\r\n[...]\u201d (Ten\u017ce<\/span>, Legendy i fakty.\r\nSzkice z dziej\u00f3w literatury<\/i>. \u0141\u00f3d\u017a 1931 s. 32; pierwodruk pt. O \u201eMarii\u201d\r\nMalczewskiego s\u0142\u00f3w kilka<\/i>. \u201ePrzegl\u0105d Warszawski\u201d 1923 t. 1 nr 16 s. 38-50).\r\nBez najmniejszej ujmy dla fabularnego prawdopodobie\u0144stwa zdarze\u0144 mo\u017cna by w\r\nmiejsce Br\u00fccknerowskich \u201emiesi\u0119cy\u201d podstawi\u0107 \u201etygodnie\u201d, a jedynie czas roz\u0142\u0105ki\r\nma\u0142\u017conk\u00f3w uzna\u0107 za nieco d\u0142u\u017cszy \u2013 pr\u00f3by tego typu dookre\u015ble\u0144 nie s\u0105\r\nbezzasadne, ale sw\u0105 wag\u0119 maj\u0105 te\u017c rozmy\u015blnie pozostawione przez poet\u0119\r\nniedopowiedzenia. Istoty sprawy nie zmieniaj\u0105 i inne migawki z przesz\u0142o\u015bci:\r\nMaria obiecuj\u0105c m\u0119\u017cowi, \u017ce po jego powrocie z bitwy harf\u0119 nastroi<\/i> na tkliw\u0105,\r\nsmutn\u0105 nut\u0119<\/i>, by oboje mogli to, kt\u00f3re nicht nie wyrazi\u0142 \u2013<span\r\nstyle='mso-spacerun:yes'> <\/span>przyw\u0142aszczy\u0107 uczucie<\/i> (w. 586),\r\nnadmienia, \u017ce zado\u015b\u0107uczyni czemu\u015b, co Wac\u0142aw lubi<\/i> \u2013 wolno wi\u0119c s\u0105dzi\u0107,\r\n\u017ce i przedtem zdarza\u0142o si\u0119 ma\u0142\u017conkom sp\u0119dza\u0107 czas w podobny spos\u00f3b, bo te\u017c\r\nWac\u0142awa w Miecznikowe progi ko\u0144 dostawia\u0142<\/i> ju\u017c nieraz<\/i>; bardziej\r\nodleg\u0142ej przesz\u0142o\u015bci, zapewne liczonej w lata, dotyczy uwaga starego s\u0142ugi, \u017ce kuligi\r\n\/ Po ca\u0142ych tu miesi\u0105cach skaka\u0142y jak frygi<\/i> (w. 781-782). R\u00f3\u017cna jest\r\nodleg\u0142o\u015b\u0107 czasowa przywo\u0142ywanych zdarze\u0144 od chwil, gdy si\u0119 o nich m\u00f3wi \u2013 to\r\nwyczu\u0107 \u0142atwo, ale \u015bcis\u0142ych dat zwi\u0105za\u0107 z nimi nie mo\u017cna.<span\r\nstyle='mso-spacerun:yes'> <\/span><\/p>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<div style='mso-element:endnote' id=r3_edn18>\r\n\r\n<a style='mso-endnote-id:r3_edn18'\r\nhref=\"#r3_ednref18\" name=\"r3_edn18\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>[18]<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a><span\r\nlang=EN-US style='mso-ansi-language:EN-US'> Por. M. Janion<\/span>: Tragizm<\/i>. <\/span>[W:] Ta\u017c<\/span>: Romantyzm...<\/i> s. 26-28; autorka, omawiaj\u0105c m.in. film\r\nPier Paolo Pasoliniego \u201eKr\u00f3l Edyp\u201d oraz nawi\u0105zuj\u0105c do refleksji A. Camusa o\r\ntragizmie, podkre\u015bla\u0142a metafizyczny sens blasku s\u0142o\u0144ca jako czynnika\r\ndeterminuj\u0105cego \u015br\u00f3dziemnomorskie wizje rzeczywisto\u015bci tragicznej (Camus \u2013 jak\r\nprzypomnia\u0142a uczona \u2013 wprost twierdzi\u0142, \u017ce \u201eKraj \u015br\u00f3dziemnomorski ma sw\u00f3j\r\ntragizm solarny...\u201d). Tradycja ukazywania ludzkich zmaga\u0144 z losem pod\r\n\u201estrasznym s\u0142o\u0144cem Po\u0142udnia\u201d si\u0119ga czas\u00f3w Homera \u2013 wszak ju\u017c bohaterowie Iliady<\/i>\r\ntocz\u0105 \u015bmiertelne boje \u201ew przera\u017caj\u0105cym, s\u0142onecznym pejza\u017cu\u201d (formu\u0142y w\r\ncudzys\u0142owach \u2013 Janion). O \u201eMarii solarnej\u201d i semantyce \u015bwiat\u0142a pochodz\u0105cego\r\nz r\u00f3\u017cnych \u017ar\u00f3de\u0142 interesuj\u0105co pisa\u0142 K.\r\nKorotkich<\/span>: Dynamika \u015bwiat\u0142a i koloru w \u201eMarii\u201d Antoniego\r\nMalczewskiego<\/i>. [W:] Tom bia\u0142ostocki s. 263-286. <\/p>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<div style='mso-element:endnote' id=r3_edn19>\r\n\r\n<a style='mso-endnote-id:r3_edn19'\r\nhref=\"#r3_ednref19\" name=\"r3_edn19\" title=\"\"><span\r\nstyle='letter-spacing:1.5pt'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference><span style='font-size:10.0pt;font-family:\"Times New Roman\",serif;\r\nmso-fareast-font-family:\"Times New Roman\";letter-spacing:1.5pt;mso-ansi-language:\r\nPL;mso-fareast-language:PL;mso-bidi-language:AR-SA'>[19]<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/span><\/a><span\r\nstyle='letter-spacing:1.5pt'> Arystoteles<\/span>: Poetyka<\/i>. Prze\u0142. i\r\noprac. H. Podbielski. Wyd. 2. Wroc\u0142aw 1989. BN II 209, s. 18 (dalsze cytaty\r\nwed\u0142ug tego wydania \u2013 oznaczone zgodnie z powszechnie przyj\u0119t\u0105 numeracj\u0105\r\npochodz\u0105c\u0105 ze zbiorowej edycji dzie\u0142 filozofa).<\/p>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<div style='mso-element:endnote' id=r3_edn20>\r\n\r\n<a style='mso-endnote-id:r3_edn20'\r\nhref=\"#r3_ednref20\" name=\"r3_edn20\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>[20]<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a><span\r\nstyle='mso-ansi-language:EN-US'> J.\r\nde Romilly<\/span>: op. cit.<\/i>, s. 25.<o:p><\/o:p><\/span><\/span><\/p>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<div style='mso-element:endnote' id=r3_edn21>\r\n\r\n<a style='mso-endnote-id:r3_edn21'\r\nhref=\"#r3_ednref21\" name=\"r3_edn21\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>[21]<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a><span\r\nstyle='mso-ansi-language:EN-US'> Ajschylos<\/span><span\r\nlang=EN-US>: Agamemnon<\/i>. [W:] Ajschylos. <\/i><\/span><\/span>Sofokles.\r\nEurypides. Antologia tragedii greckiej<\/i>. Prze\u0142. S. Srebrny, K.\r\nMorawski, J. \u0141anowski. Wybra\u0142 i oprac. S. Stabry\u0142a. Krak\u00f3w 1975. Biblioteka\r\nKlasyki Polskiej i Obcej. Wszystkie cytaty z tragedii Ajschylosa w przek\u0142adzie\r\nStefana Srebrnego pochodz\u0105 z tego wydania (oznaczone zosta\u0142y numerami wers\u00f3w\r\ndanej sztuki).<\/p>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<div style='mso-element:endnote' id=r3_edn22>\r\n\r\n<a style='mso-endnote-id:r3_edn22'\r\nhref=\"#r3_ednref22\" name=\"r3_edn22\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>[22]<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a> <span\r\nstyle='letter-spacing:1.5pt'>Sofokles<\/span>: Ajas<\/i>. [W:] <span\r\nstyle='letter-spacing:1.5pt'>Ten\u017ce<\/span>: Tragedie<\/i>. Prze\u0142. K. Morawski.\r\nOprac. i wst\u0119pem opatrzy\u0142 Z. Kubiak. Warszawa 1969. Wszystkie cytaty z tragedii\r\nSofoklesa pochodz\u0105 z tego wydania (oznaczone zosta\u0142y \u2013 jak przy tekstach\r\nAjschylosa \u2013 numerami wers\u00f3w danej sztuki). <\/p>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<div style='mso-element:endnote' id=r3_edn23>\r\n\r\n<a style='mso-endnote-id:r3_edn23'\r\nhref=\"#r3_ednref23\" name=\"r3_edn23\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>[23]<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a> Tak\r\nodczytywa\u0142 tragiczn\u0105 alternatyw\u0119 sztuki T. Zieli\u0144ski: \u201e[Ifigenia] Cho\u0107 czuje\r\ns\u0142uszno\u015b\u0107 po swojej stronie, widzi i wierzy, \u017ce i ojciec jej tak\u017ce ma\r\ns\u0142uszno\u015b\u0107, i \u017ce te dwie s\u0142uszno\u015bci zetr\u0105 si\u0119 ze sob\u0105 w morderczym boju,\r\nje\u017celi nie pojedna ich mi\u0142o\u015b\u0107. Ojciec ukaza\u0142 jej cel, narzeczony za\u015b [Achilles]\r\nwskaza\u0142 jej te\u017c drog\u0119; teraz ju\u017c si\u0119 nie waha. Nie pod naciskiem przemocy, ale\r\ndobrowolnie po\u015bwi\u0119ca siebie na ofiar\u0119 za ojczyzn\u0119, za oblubie\u0144ca, za wojsko, za\r\now\u0105 \u00bbHellad\u0119\u00ab , kt\u00f3r\u0105 kocha\u0107 uczy\u0142y j\u0105 usta kochane; jej wolna wola, mi\u0142o\u015bci\u0105\r\nnatchniona, skruszy jarzmo Konieczno\u015bci\u201d (T.\r\nZieli\u0144ski<\/span>: Ifigenia<\/i> [pierwodruk \u2013 1900]. [W:] <span\r\nstyle='letter-spacing:1.5pt'>Ten\u017ce<\/span>: op. cit.<\/i>, s. 253).<\/p>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<div style='mso-element:endnote' id=r3_edn24>\r\n\r\n<a style='mso-endnote-id:r3_edn24'\r\nhref=\"#r3_ednref24\" name=\"r3_edn24\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>[24]<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a> Por.\r\nJ. \u0141anowski<\/span>: [S\u0142owo wst\u0119pne do Resosa<\/i>].\r\n[W:] Eurypides<\/span>: op. cit.<\/i>, t. 3\r\ns. 573-579. Ju\u017c Arystoteles dostrzeg\u0142, \u017ce \u201e[...] z Iliady<\/i> czy Odysei<\/i>\r\nmo\u017cna utworzy\u0107 zaledwie po jednej lub co najwy\u017cej po dwie tragedie, natomiast z\r\nPie\u015bni cypryjskich<\/i> \u2013 wiele, a z Ma\u0142ej Iliady<\/i> co najmniej osiem\r\n[...]\u201d (Poetyka<\/i>, 1459b<\/sup>, 3-4). Zieli\u0144ski chyba najobszerniej\r\nom\u00f3wi\u0142 przyczyny zwi\u0105zku fabu\u0142 tragedii Sofoklesa z eposami bohaterskimi (tzw.\r\ncyklem epicznym), genealogicznymi oraz z liryk\u0105 greck\u0105 VII-VI wieku\r\np. n. e. (por. Ten\u017ce<\/span>: Sofokles\r\ni tragedia bohaterska<\/i>. [W:] op. cit.<\/i>, s. 356-358); przy okazji\r\nwyja\u015bni\u0142, dlaczego Sofokles niezwykle rzadko kreowa\u0142 fabu\u0142y swych tragedii\r\ninspiruj\u0105c si\u0119 klasycznymi poematami Homera: \u201ePierwsze\u0144stwo, oddawane przez\r\nSofoklesa cyklowi przed Iliad\u0105<\/i> i Odysej\u0105<\/i>, jest zupe\u0142nie\r\nzrozumia\u0142e. W tych dwu by\u0142 nie tylko materia\u0142, lecz i jego artystyczne\r\nopracowanie, doskona\u0142e do tego stopnia, \u017ce ka\u017cde odchylenie grozi\u0142o jego\r\nzepsuciem\u201d (tam\u017ce, s. 357). Podobnymi motywami kierowali si\u0119 zapewne Ajschylos\r\ni Eurypides. U\u017cywany tu termin \u201efabu\u0142a\u201d w odniesieniu do tragedii odpowiada\r\nzakresowi znaczeniowemu Arystotelesowskiego poj\u0119cia \u201em\u00fdthos\u201d.<span\r\nstyle='mso-spacerun:yes'> <\/span><\/p>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<div style='mso-element:endnote' id=r3_edn25>\r\n\r\n<a style='mso-endnote-id:r3_edn25'\r\nhref=\"#r3_ednref25\" name=\"r3_edn25\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>[25]<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a>\r\nPlonem wieloletnich studi\u00f3w po\u015bwi\u0119conych zagadnieniu \u201enocy\u201d i jej znacze\u0144\r\nsymbolicznych w Marii<\/i> s\u0105 rozprawy Krukowskiej: \u201eNocna strona\u201d\r\nromantyzmu<\/i>. [W:] Problemy polskiego romantyzmu<\/i>. Praca zbior. pod\r\nred. M. \u017bmigrodzkiej. S. II. Wroc\u0142aw 1974; Noc romantyczna (Mickiewicz,\r\nMalczewski, Goszczy\u0144ski). Interpretacje<\/i>. Bia\u0142ystok 1985; \u201eMaria\u201d\r\nMalczewskiego jako romantyczna poezja nocy...<\/i> loc. cit.<\/i>; Ciemna\r\nstrona istnienia...<\/i> [W:] A. Malczewski<\/span>:\r\nop. cit.<\/i>; Sk\u0142adnia poetycka Malczewskiego<\/i>. [W:] Tom bia\u0142ostocki. <\/p>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<div style='mso-element:endnote' id=r3_edn26>\r\n\r\n<a style='mso-endnote-id:r3_edn26'\r\nhref=\"#r3_ednref26\" name=\"r3_edn26\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>[26]<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a> <span\r\nstyle='letter-spacing:1.5pt'>H. Krukowska<\/span>: Ciemna strona istnienia...<\/i>\r\n[W:] A. Malczewski<\/span>: op. cit.<\/i>,\r\ns. 16.<\/p>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<div style='mso-element:endnote' id=r3_edn27>\r\n\r\n<a style='mso-endnote-id:r3_edn27'\r\nhref=\"#r3_ednref27\" name=\"r3_edn27\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>[27]<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a>\r\nTam\u017ce, s. 23.<\/p>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<div style='mso-element:endnote' id=r3_edn28>\r\n\r\n<a style='mso-endnote-id:r3_edn28'\r\nhref=\"#r3_ednref28\" name=\"r3_edn28\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>[28]<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a>\r\nTam\u017ce, s. 49-50.<\/p>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<div style='mso-element:endnote' id=r3_edn29>\r\n\r\n<a style='mso-endnote-id:r3_edn29'\r\nhref=\"#r3_ednref29\" name=\"r3_edn29\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>[29]<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a>\r\nTam\u017ce, s. 46.<\/p>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<div style='mso-element:endnote' id=r3_edn30>\r\n\r\n<a style='mso-endnote-id:r3_edn30'\r\nhref=\"#r3_ednref30\" name=\"r3_edn30\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>[30]<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a>\r\nTam\u017ce, s. 47. Mi\u0142o\u015b\u0107 do cz\u0142owieka i relacja mi\u0119dzy cz\u0142owiekiem a Bogiem \u2013 to\r\ndla Krukowskiej dwa asymbiotyczne aspekty ludzkiego istnienia w \u015bwiecie.\r\nZdaniem badaczki, ju\u017c w samej obecno\u015bci cz\u0142owieka na ziemi Malczewski sk\u0142onny\r\nby\u0142 widzie\u0107 znak degradacji, pokuty, czego\u015b w rodzaju karnej zsy\u0142ki, za kt\u00f3r\u0105\r\nodpowiedzialno\u015b\u0107, w trudnej do sprecyzowania mierze, ponosi mimo wszystko B\u00f3g;\r\nuobecni\u0107 si\u0119 w rzeczywisto\u015bci ziemskiej to tyle, co zaistnie\u0107 w jakim\u015b\r\nnegatywnym, \u201enocnym\u201d tego s\u0142owa znaczeniu; st\u0105d mi\u0142o\u015b\u0107 ma\u0142\u017conk\u00f3w Malczewskiego\r\nstaje si\u0119 \u201eniemo\u017cliwa\u201d, niezgodna z przeznaczeniem, przeciwna naturze \u015bwiata.\r\nPrzy tym wszystkim Krukowska zbagatelizowa\u0142a, jak si\u0119 zdaje, do\u015b\u0107 oczywisty \u2013\r\na wyra\u017anie przez narratora zaakcentowany, i to w szczeg\u00f3lnie ponurym momencie\r\nakcji \u2013 fakt, \u017ce mi\u0142o\u015b\u0107 jest jednak w poemacie nazwana s\u0142odycz\u0105<\/i>\r\nziemskiej egzystencji i \u017ce niezale\u017cnie od wszelkich ontologicznych\r\n\u201eprzeciwwskaza\u0144\u201d \u2013 o przeznaczenie pyta\u0107 nie zwyk\u0142a.<span\r\nstyle='mso-spacerun:yes'> <\/span><\/p>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<div style='mso-element:endnote' id=r3_edn31>\r\n\r\n<a style='mso-endnote-id:r3_edn31'\r\nhref=\"#r3_ednref31\" name=\"r3_edn31\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>[31]<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a>\r\nTam\u017ce, s. 49.<\/p>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<div style='mso-element:endnote' id=r3_edn32>\r\n\r\n<a style='mso-endnote-id:r3_edn32'\r\nhref=\"#r3_ednref32\" name=\"r3_edn32\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>[32]<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a>\r\nWszystkie przytoczenia z: tam\u017ce, s. 51. W przeprowadzonej przez Krukowsk\u0105\r\nanalizie \u201enocnych\u201d sens\u00f3w Marii<\/i> czuje si\u0119 klimat przemy\u015ble\u0144 i propozycji\r\ninterpretacyjnych M. \u017bmigrodzkiej, kt\u00f3ra w przywo\u0142ywanym ju\u017c kilkakrotnie\r\nszkicu z 1970 roku wyrazi\u0142a m.in. opini\u0119, \u017ce \u201eMaria reprezentuje pewn\u0105 wersj\u0119\r\nfilozofii moralnej utworu, cechuje j\u0105 najpe\u0142niejsze odczucie marno\u015bci i\r\nska\u017cenia \u017cycia ziemskiego, czego nie mo\u017cna k\u0142a\u015b\u0107 tylko na karb okrutnych\r\ndo\u015bwiadcze\u0144 osobistych. [...] Z perspektywy Marii istnieje tylko jeden sensowny\r\nuk\u0142ad odniesienia \u2013 stosunek: cz\u0142owiek \u2013 B\u00f3g\u201d (M. \u017bmigrodzka<\/span>: Dwa oblicza wczesnego romantyzmu...<\/i> loc.\r\ncit.<\/i>, s. 80). Ale nawet przed tymi, kt\u00f3rzy dost\u0119puj\u0105 \u0142aski mistycznej\r\n\u0142\u0105czno\u015bci z Bogiem, ods\u0142ania si\u0119 zaledwie niewielki r\u0105bek prawdy; B\u00f3g jest\r\nbowiem \u201eistot\u0105 niepoj\u0119t\u0105 i nieodgadnion\u0105\u201d (tam\u017ce, s. 86), a \u017cycie na ziemi\r\nprzynosi \u201e[...] prze\u015bwiadczenie o z\u0142udno\u015bci szcz\u0119\u015bcia i panowaniu z\u0142a\u201d\r\n(tam\u017ce, s. 87). \u017bmigrodzka przypisa\u0142a Malczewskiemu \u201efilozoficzny agnostycyzm\u201d,\r\nponiewa\u017c w ukazanym przez poet\u0119 male\u0144kim fragmencie procesu dziejowego\r\ndostrzeg\u0142a symptomy korupcji, jakiej nieustannie ulega aksjologia ludzka, nie\r\nznalaz\u0142a natomiast jasnej wskaz\u00f3wki, jak nale\u017cy to zjawisko t\u0142umaczy\u0107 w \u015bwietle\r\nwarto\u015bci Boskich. W zwi\u0105zku z tak poj\u0119tym dylematem aksjologicznym pisa\u0142a:\r\n\u201eKwesti\u0105 najbardziej niepokoj\u0105c\u0105 jest warto\u015b\u0107 \u015bwiata ziemskiego. Nasuwaj\u0105 si\u0119\r\ntu dwie mo\u017cliwo\u015bci interpretacyjne. Albo istniej\u0105 warto\u015bci niew\u0105tpliwe, jak\r\nmi\u0142o\u015b\u0107 i cnota obywatelska, i w tym porz\u0105dku ich krucho\u015b\u0107, ich zniszczenie nadaje\r\ntragiczny charakter \u017cyciu ludzkiemu. Albo te\u017c to, co mog\u0142oby by\u0107 warto\u015bci\u0105\r\n\u017cycia \u2013 mi\u0142o\u015b\u0107 i cnota \u2013 prowadzi cz\u0142owieka do zguby, jest r\u00f3wnie\u017c \u00bbpozorem\u00ab,\r\npokrywa z\u0142udzeniem nico\u015b\u0107 i z\u0142o \u015bwiata. W porz\u0105dku ziemskim dobro wr\u0119cz\r\nprowokuje panoszenie si\u0119 z\u0142a [...]. W tym sensie mo\u017cna m\u00f3wi\u0107, \u017ce cz\u0142owiek\r\njest igraszk\u0105 przewrotno\u015bci losu. Gubi si\u0119 on zreszt\u0105 nie tylko w swych\r\ncnotach, ale i w zbrodniach\u201d (tam\u017ce, s. 87). W pogmatwanym \u015bwiecie warto\u015bci\r\njedyn\u0105 r\u0119kojmi\u0105 \u201e[...] jest pokora wobec tajemnicy Boskich wyrok\u00f3w\u201d, kt\u00f3ra cho\u0107\r\nz ludzkiego punktu widzenia wydaje si\u0119 trudna do przyj\u0119cia, bo nie uchyla\r\ntragizmu istnienia \u2013 ma jednak \u201ewarto\u015b\u0107 z perspektywy wieczno\u015bci\u201d (tam\u017ce, s.\r\n87). Mimo to Malczewski pozosta\u0142 dla \u017bmigrodzkiej \u201eagnostykiem\u201d, gdy\u017c zawarty w\r\npoemacie \u201e[...] religijno-mistyczny ogl\u0105d \u015bwiata, uwierzytelniony poza tekstem\r\nutworu autorskimi przypisami, ka\u017ce odrzuci\u0107 jako poz\u00f3r wszystko, co tworem\r\n\u00bbdumy lub dowcipu cz\u0142eka\u00ab. Przy tak pesymistycznej ocenie warto\u015bci \u017cycia \u015bmier\u0107\r\nby\u0142aby po\u017c\u0105danym wyzwoleniem \u2013 i taka mo\u017cliwo\u015b\u0107 rysuje si\u0119 w postawie Marii. Na\r\ntym gruncie wyrasta \u015bwiatopogl\u0105d tragiczny, ujawniaj\u0105cy bezradno\u015b\u0107 cz\u0142owieka,\r\nkrucho\u015b\u0107 dost\u0119pnych mu warto\u015bci wobec okrucie\u0144stwa losu i Boga\u201d (tam\u017ce, s.\r\n87-88). Nale\u017cy podkre\u015bli\u0107, \u017ce \u017bmigrodzka dopu\u015bci\u0142a jednak mo\u017cliwo\u015b\u0107 wy\u0142\u0105czenia\r\nmi\u0142o\u015bci z obszaru \u201epozor\u00f3w\u201d \u015bwiata (bo uczucie to raczej nie jest \u201eutworem dumy\r\nlub dowcipu cz\u0142eka\u201d), a zarazem nie wykluczy\u0142a, \u017ce intencj\u0105 poety mog\u0142o by\u0107\r\nstworzenie wizji \u015bwiata tragicznego; natomiast w postawie Marii trudno by\u0142oby\r\ndopatrzy\u0107 si\u0119 skonstatowanej przez uczon\u0105 \u201ebezradno\u015bci wobec okrucie\u0144stwa\r\nBoga\u201d. <\/p>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<div style='mso-element:endnote' id=r3_edn33>\r\n\r\n<a style='mso-endnote-id:r3_edn33'\r\nhref=\"#r3_ednref33\" name=\"r3_edn33\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>[33]<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a> <span\r\nstyle='letter-spacing:1.5pt'>A. Malczewski<\/span>: List do profesora Picteta<\/i>.\r\nPrze\u0142. J. Reyzner. [W:] Kompendium<\/i> s. 141.<\/p>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<div style='mso-element:endnote' id=r3_edn34>\r\n\r\n<a style='mso-endnote-id:r3_edn34'\r\nhref=\"#r3_ednref34\" name=\"r3_edn34\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>[34]<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a>\r\nTam\u017ce, s. 141.<\/p>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<div style='mso-element:endnote' id=r3_edn35>\r\n\r\n<a style='mso-endnote-id:r3_edn35'\r\nhref=\"#r3_ednref35\" name=\"r3_edn35\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>[35]<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a> <span\r\nstyle='letter-spacing:1.5pt'>E. Feliksiak<\/span>: op. cit.<\/i>, s. 103-104;\r\npor. te\u017c rozwa\u017cania o prze\u017cyciach Malczewskiego w czasie wyprawy alpejskiej i\r\nich transpozycji w \u015bwiat poematu przeprowadzone w studium: <span\r\nstyle='letter-spacing:1.5pt'>E. Ranocchi<\/span>: Malczewski na Mont-Blanc<\/i>.\r\n\u201eRuch Literacki\u201d 2008 z. 1 s. 19-36. Na marginesie warto wspomnie\u0107 o jeszcze jednej, opublikowanej 10 lat p\u00f3\u017aniej, a omawiaj\u0105cej innego rodzaju do\u015bwiadczenie \u017cyciowe poety pracy Emiliano Ranocciego: Antoni Malczewski jako magnetyzer. Opowiadanie<\/i> Zdarzenie prawdziwe Micha\u0142a Modzelewskiego w kontek\u015bcie literatury o magnetyzmie.<\/i> \"Roczniki Humanistyczne\" 2018 t.LXXI z.1. <\/p>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<div style='mso-element:endnote' id=r3_edn36>\r\n\r\n<a style='mso-endnote-id:r3_edn36'\r\nhref=\"#r3_ednref36\" name=\"r3_edn36\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>[36]<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a> M.\r\nMaciejewski po\u015bwi\u0119ci\u0142 sporo uwagi analizie czasu akcji Marii<\/i>; zgodnie z\r\ng\u0142\u00f3wn\u0105 jego tez\u0105: \u201eKluczowe i zarazem \u015bmierciono\u015bne zdarzenia rozgrywaj\u0105 si\u0119\r\n[...] przy zachodzie s\u0142o\u0144ca [...]\u201d. Uznawszy t\u0119 por\u0119 za szczeg\u00f3lnie wa\u017cn\u0105,\r\nbadacz doda\u0142 do poematu co\u015b, czego w nim nie ma, rozumuj\u0105c nast\u0119puj\u0105co:\r\n\u201eW\u0142a\u015bnie wtedy, gdy nast\u0119powa\u0142a \u015bmier\u0107 Dnia, [...] \u00bbzgasn\u0105\u0142 [...] blask\r\nziemskiej urody\u00ab Marii. [...] Zachodz\u0105ce s\u0142o\u0144ce, w tym samym chyba czasie, cho\u0107\r\nw innym miejscu utworu, towarzyszy\u0142o tak\u017ce najwi\u0119kszemu \u017cniwu \u015bmierci w Marii<\/i>:\r\nzako\u0144czeniu bitwy z Tatarami. [...] Zach\u00f3d s\u0142o\u0144ca w Pie\u015bni II<\/i> patronowa\u0142\r\nwi\u0119c przybyciu zbrodniczych Masek, [...] utopieniu Marii i zako\u0144czeniu bitwy\r\n[...]. Ale jest, w Pie\u015bni I<\/i>, jeszcze jeden zach\u00f3d s\u0142o\u0144ca, kt\u00f3ry nie\r\ntowarzyszy gwa\u0142townemu przerywaniu \u017cycia jednostkowego [...]. Fragment 2 Pie\u015bni\r\nI<\/i>, w kt\u00f3rym narrator w \u00bbpromieniach zni\u017conego s\u0142o\u0144ca\u00ab przeprowadza wzrokiem\r\nznikaj\u0105cego w perspektywie stepu Kozaka, antycypuje \u00f3w pejza\u017c bitewnego\r\npobojowiska\u201d. Dot\u0105d wszystko si\u0119 zgadza, dalej jednak Maciejewski, pogubiwszy\r\nsi\u0119 w rachubie czasu na skutek b\u0142\u0119dnego odczytania tekstu, da\u0142 zupe\u0142nie\r\n\u201efantazyjny\u201d komentarz: \u201eKiedy we fragmencie 8 Pie\u015bni I<\/i> \u00bbznikli ju\u017c\r\nrycerze\u00ab, [...] pozosta\u0142y tylko w promieniach zachodz\u0105cego s\u0142o\u0144ca \u00bbciche, puste\r\npola\u00ab. Jest to w kolejno\u015bci chronologicznej drugi zach\u00f3d s\u0142o\u0144ca w poemacie\r\n[...]. Om\u00f3wiony przedtem trzeci zach\u00f3d s\u0142o\u0144ca odprowadza\u0142 r\u00f3wnocze\u015bnie do\r\nkr\u00f3lestwa \u015bmierci Mari\u0119 i gin\u0105cych w walce z Tatarami rycerzy\u201d (<span\r\nstyle='letter-spacing:1.5pt'>M. Maciejewski<\/span>: \u015amierci \u201eczarne w\r\npiersiach blizny\u201d...<\/i> loc. cit.<\/i>, s. 87-91). W Marii<\/i> zachody\r\ns\u0142o\u0144ca s\u0105 tylko dwa: na pocz\u0105tku poematu, gdy kozak p\u0119dzi przez step, oraz w Pie\u015bni\r\nII<\/i> po zako\u0144czeniu bitwy. To, co Maciejewski okre\u015bli\u0142 jako \u201edrugi zach\u00f3d\u201d,\r\njest por\u0105 dopo\u0142udniow\u0105 (w\u0142a\u015bnie wtedy s\u0142o\u0144ce z kosa \u015bwieci<\/i>, tylko pod\r\ninnym k\u0105tem ni\u017c o zachodzie), to za\u015b, co zosta\u0142o przez badacza nazwane \u201etrzecim\r\nzachodem\u201d, jest drugim w kolejno\u015bci popo\u0142udniem, ko\u0144cz\u0105cym jedyny<span\r\nstyle='mso-spacerun:yes'> <\/span>pe\u0142n<\/span>y<span\r\nstyle='mso-spacerun:yes'> <\/span>dzie\u0144 obj\u0119ty czasem akcji utworu.<span\r\nstyle='mso-spacerun:yes'> <\/span><\/p>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<div style='mso-element:endnote' id=r3_edn37>\r\n\r\n<a style='mso-endnote-id:r3_edn37'\r\nhref=\"#r3_ednref37\" name=\"r3_edn37\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>[37]<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a> W\r\noparciu o fragment VIII Pie\u015bni I<\/i> Krukowska pisa\u0142a o \u201epesymistycznych,\r\nmelancholijnych rozpami\u0119tywaniach narratora\u201d, twierdz\u0105c, \u017ce \u017cadne \u201ekronikarskie\r\nd\u0142uto\u201d nie utrwali historii tak, jak jest to mo\u017cliwe w wizji poetyckiej, tylko\r\nw niej mo\u017ce zosta\u0107 wyra\u017cona \u201e[...] rozpacz my\u015bli, kt\u00f3ra nie materializuje si\u0119 w\r\n\u017caden pomnik [...]. Tylko poezji, jako melancholijnej kontemplacji, dane jest\r\nus\u0142ysze\u0107 muzyk\u0119 zmierzchu i nocy, muzyk\u0119 \u015bmierci\u201d. Step b\u0119d\u0105cy \u201ezbiorowym,\r\nbezimiennym grobem historii narodowej\u201d staje si\u0119 miejscem, gdzie \u201e[...]\r\nposzukuj\u0105ca bezskutecznie \u015blad\u00f3w przesz\u0142o\u015bci my\u015bl, zostaje pozbawiona\r\njakichkolwiek ziemskich nadziei i zmienia si\u0119 w rozpacz, poniewa\u017c odebrana jest\r\njej ci\u0105g\u0142o\u015b\u0107 pami\u0119ci, mo\u017cliwo\u015b\u0107 zakorzenienia w tym, co by\u0142o [...]\u201d (<span\r\nstyle='letter-spacing:1.5pt'>Ta\u017c<\/span>: Ciemna strona istnienia...<\/i> [W:]\r\nA. Malczewski<\/span>: op. cit.<\/i>, s.\r\n29-31). Stanowisko oparte na odmiennym, przeciwstawnym uj\u0119ciu tych zagadnie\u0144\r\nzaprezentowa\u0142a Feliksiak w cytowanej wielokrotnie pracy. Natomiast pewne w\u0105tki\r\nmy\u015blowe Krukowskiej podj\u0119\u0142a D. Zawadzka, nadaj\u0105c im jednak inne zabarwienie\r\ninterpretacyjne; jej zdaniem, inicjatywa historiotw\u00f3rcza w poemacie\r\nMalczewskiego nale\u017cy do umar\u0142ych, kt\u00f3rzy \u2013 nie do ko\u0144ca pogrzebani \u2013 wci\u0105\u017c\r\nsprawuj\u0105 w\u0142adz\u0119 nad \u017cywymi. Pochodz\u0105cy z \u201eza\u015bwiat\u00f3w narodowej mitologii\u201d Duch\r\ndawnej Polski<\/i>, alegoria przesz\u0142o\u015bci, ci\u0105gle zara\u017ca \u017cywych bakcylem \u015bmierci,\r\nbudz\u0105c w nich \u201e[...] \u00f3w narkotyczny \u00bbzapa\u0142\u00ab, kt\u00f3ry rodzi si\u0119 w \u00bbuk\u0142onie\u00ab wobec\r\nniebia\u0144skiego pi\u0119kna cwa\u0142uj\u0105cej przez dzieje husarii i nap\u0119dza narodowe ko\u0142o\r\nrozpaczy\u201d. W zwi\u0105zku z tym autorka postawi\u0142a tez\u0119, \u017ce \u201enamiastk\u0105\u201d pozytywnego\r\nprogramu poety mia\u0142by by\u0107 zawarty w dziele postulat \u201edomykania\u201d mogi\u0142 w celu\r\nwyzwolenia si\u0119 \u017cywych spod tragicznego w skutkach \u201edyktatu tradycji\u201d\r\ndobywaj\u0105cego si\u0119 z \u201enieszczelnych grob\u00f3w\u201d \u2013 podziemnej \u201ereduty\u201d i wokandy Ducha\r\ndawnej Polski<\/i> (por. Ta\u017c<\/span>: op.\r\ncit.<\/i>, s. 232-273; zacytowany ust\u0119p \u2013 s. 246). Por. te\u017c: <span\r\nstyle='letter-spacing:1.5pt'>J. Kamionka-Straszakowa<\/span>: Zb\u0142\u0105kany\r\nw\u0119drowiec...<\/i> s. 130-131; tak\u017ce J. Brzozowski zwraca\u0142 uwag\u0119, \u017ce\r\nMalczewskiemu chodzi\u0142o o ukazanie \u201e[...] istoty tradycji [...], kt\u00f3ra jako\r\ntrwa\u0142e dziedzictwo ojc\u00f3w okre\u015bla i wyznacza kszta\u0142t losu i kszta\u0142t egzystencji\r\ndzieci, spadkobierc\u00f3w (sc.<\/i> te\u017c wsp\u00f3\u0142czesnego pokolenia)\u201d (<span\r\nstyle='letter-spacing:1.5pt'>Ten\u017ce<\/span>: O pachol\u0119ciu w \u201eMarii\u201d raz\r\njeszcze.<\/i> [W:] Odczytywanie romantyk\u00f3w...<\/i> s. 164). Malczewski nie by\u0142\r\nwrogiem ani tym bardziej grabarzem tradycji, odnosi\u0142 si\u0119 do niej z szacunkiem,\r\nuznawa\u0142 jednak naturalne prawo rozwoju nowych form \u017cycia w \u0142onie r\u00f3\u017cnego typu\r\nwsp\u00f3lnot, od instytucji rodziny po zbiorowo\u015b\u0107 narodow\u0105 \u2013 i w tym duchu kreowa\u0142\r\nm\u0142odych, Mari\u0119 i Wac\u0142awa, jako ju\u017c ma\u0142\u017ce\u0144stwo<\/span>,\r\na zarazem reprezentant\u00f3w nowej generacji Polak\u00f3w, kt\u00f3rzy dorobku ojc\u00f3w\r\nlekcewa\u017cy\u0107 nie zamierzaj\u0105, ale te\u017c internalizowania tej schedy w spos\u00f3b\r\nbezkrytyczny nie traktuj\u0105 obligatoryjnie. \r\n<\/span> <\/span><\/p>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<div style='mso-element:endnote' id=r3_edn38>\r\n\r\n<a style='mso-endnote-id:r3_edn38'\r\nhref=\"#r3_ednref38\" name=\"r3_edn38\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>[38]<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a><span\r\nlang=EN-US style='mso-ansi-language:EN-US'> Por. E. Feliksiak<\/span>: op. cit.<\/i>, s. 176, 179.<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<div style='mso-element:endnote' id=r3_edn39>\r\n\r\n<a style='mso-endnote-id:r3_edn39'\r\nhref=\"#r3_ednref39\" name=\"r3_edn39\" title=\"\"><span\r\nstyle='mso-special-character:footnote'><![if !supportFootnotes]><span\r\nclass=MsoEndnoteReference>[39]<\/span><\/span><![endif]><\/span><\/span><\/a> Por<span\r\nstyle='letter-spacing:1.5pt'>. M. Kalinowska<\/span>: Mowa i milczenie...<\/i>\r\ns. 84 nn. Por. te\u017c nawi\u0105zuj\u0105ce do opcji Kalinowskiej om\u00f3wienie postaci\r\nMiecznika w pracy D. Zawadzkiej: Ta\u017c<\/span>:\r\nop. cit.<\/i>, s. 247-260.<\/p>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<\/div>\r\n\r\n<script>\r\n(function(){\r\n document.querySelectorAll('span.MsoEndnoteReference').forEach(function(ref){\r\n var txt = (ref.innerText || ref.textContent || '').trim();\r\n if(!txt) return;\r\n var sup = document.createElement('sup');\r\n sup.textContent = txt;\r\n sup.style.cssText = 'font-size:0.7em;line-height:1;vertical-align:super;position:relative;top:-0.35em;';\r\n \/\/ zachowaj link, je\u015bli span jest wewn\u0105trz <a>\r\n var parent = ref.parentElement;\r\n if(parent && parent.tagName.toLowerCase()==='a'){\r\n parent.replaceChild(sup, ref);\r\n } else {\r\n ref.replaceWith(sup);\r\n }\r\n });\r\n})();\r\n<\/script><\/body>\r\n\r\n<\/html>\r\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/div>\n\t\t\t\t\t<\/div>\n\t\t<\/section>\n\t\t\t\t<\/div>\n\t\t","protected":false},"excerpt":{"rendered":"MARIA ANTONIEGO MALCZEWSKIEGO. POEMAT W DUCHU TRAGEDII ROZDZIA\u0141 PIERWSZY ROZDZIA\u0141 PIERWSZY Splot tragiczny czyli m\u0119ka zbrodniarza (O kreacji Wojewody) 1 Dramat ura\u017conego majestatu Niemal \u201enormatywn\u0105\u201d cech\u0105 biografii wielu bohater\u00f3w romantycznych s\u0105 wywo\u0142ane nieoczekiwanymi zdarzeniami nag\u0142e p\u0119kni\u0119cia i zwroty, kt\u00f3rych przyczyny tkwi\u0105 w ograniczeniach ludzkiej natury oraz w wymuszonej tym czynnikiem niedoskona\u0142o\u015bci…<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"parent":0,"menu_order":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","template":"","meta":{"footnotes":""},"class_list":["post-792","page","type-page","status-publish","hentry"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/skryba.fun\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/pages\/792","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/skryba.fun\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"https:\/\/skryba.fun\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/page"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/skryba.fun\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/skryba.fun\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=792"}],"version-history":[{"count":716,"href":"https:\/\/skryba.fun\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/pages\/792\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":2998,"href":"https:\/\/skryba.fun\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/pages\/792\/revisions\/2998"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/skryba.fun\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=792"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}